1- سطوح اندازه گیری بهرهوری

بهرهوری در سطوح مختلف مورد بررسی قرار می گیرد. بسته به نوع تحلیل و اهداف مورد انتظار یک تحقیق، سطح مورد نظر انتخاب و مطالعات انجام میشود. بالاترین سطح بررسی سطح بینالمللی و کوچکترین سطح آن که در نظام اجتماعی مورد بررسی قرار می گیرد بهرهوری فردی میباشد.

1-1- بهرهوری در سطح بینالمللی

بررسی بهرهوری در سطح جهانی مقوله ای است که از دیر باز مورد توجه دانشمندان بوده است. امروزه علاوه بر بهرهوری نیروی کار، شاخصهای دیگری در باره بهرهوری انرژی، تکنولوژی مدیریت، و ... در سطح بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. اقتصاد دانان در توسعه و اندازه گیری بهرهوری درسطح بینالمللی و مقایسه کشور ها با یکدیگر بیشترین سهم را داشتهاند. هم اکنون دو موسسه معتبر تحقیقاتی جهانی به نام های موسسه بینالمللی توسعه مدیریت1 و موسسه بازار جهان اقتصاد2 که در کشور سویس مستقر می باشند تعداد قابل ملاحظه ای ملاک را جهت مقایسه رقابت پذیری برخی از کشور های جهان که سهمی از تجارت جهانی را در اختیار دارند اندازه گیری کرده و با محاسبه یک شاخص ترکیبی به نام رقابت پذیری، توان رقابتی کشور های جامعه مورد مطالعه را محاسبه و آنها را از این منظر رتبه بندی میکنند. در سال های اخیر نیز سازمان بهرهوری آسیایی3 در این ارتباط پروژه ای را تعریف و در سطح کشور های عضو به مرحله اجرا در آورده است.

2-1- بهرهوری در سطح ملی

بررسی بهرهوری در سطح کلان پیش زمینه آسیب شناسی اجتماعی و نیز راه آسانی برای اتخاذ سیاستهای صحیح است. عموما بررسی بهرهوری در سطح کلان دارای دوجنبه است. اول آنکه شاخصهای بهرهوری در سطح کل اقتصاد مانند بهرهوری نیروی کار و سرمایه و ... این امکان را فراهم می آورد تا سطح ویا میزان رشد آن با سایر کشور ها مورد بررسی تطبیقی قرار گیرد و جایگاه کشور در سطح منطقه و جهان مشخص شود. دوم آنکه تحلیل بهرهوری یک تحلیل درونی است و سعی میشود با استفاده از شاخصهای بهرهوری محاسبه شده وضع موجود تبیین و با توجه به اهداف از پیش تعیین شده استراتژی حرکت جهت تحقق اهداف مشخص شود.

3-1- بهرهوری در سطح بخش

بررسی بهرهوری در سطح بخشهای مختلف امری اصولی است. تفکیک اقتصاد ملی به بخشهای مختلف تولید مانند کشاورزی، معدن، صنعت، نفت و خدمات و هم چنین به سه بخش عمده دولتی، خصوصی و تعاونی مبنای بررسیهای گوناگون در زمینه بهرهوری میباشد. تحقیقات قابل توجهی در خصوص بهرهوری نیروی کار و تا حدودی بهرهوری سرمایه و بهرهوری کل عوامل در سطح بخشهای اقتصادی صورت گرفته است. شایان توجه است مقایسه بهرهوری بین بخشهای مختلف اقتصادی تنها برای عواملی از تولید امکان پذیر است که به طور مشترک مورد استفاده قرار می گیرد مانند بررسی بهرهوری نیروی کار در بخشهای دولتی و خصوصی.

4-1- بهرهوری در سطح سازمان و شرکت

بهرهوری در سطح سازمان برابر است با نسبت کار انجام شده سازمان برای تولید کالاها یا ارائه خدمات در طول یک زمان معیین به منابع مصرف شده که در تولید نقش داشتهاند. بنا براین برای محاسبه بهرهوری در سطح سازمان نسبت به بخش اقتصادی از عوامل ملموس تری استفاده میشود. سازمان متشکل از شرکتهایی است که خود تولیدکننده نوع خاصی از کالاهای نهایی هستند. لذا مفهوم سازمان نباید با مفهوم شرکت اشتباه گرفته شود و سازمان میتواند از جمع جند شرکت به وجود آمده باشد. شرکت مکان ثابتی است که در آن مجموعهای از عوامل تولید تحت مدیریت و حسابداری واحد جهت تولید کالا و خدمت به کار افتاده باشد.

5-1- بهرهوری در سطح واحد تولیدی

یک واحد تولیدی در واقع قسمتی از شرکت است که به تکمیل محصول نهایی، تولید قطعه یا ارا ئه خدمت خاصی میپردازد. این سطح از تولید میتواند جزو واحد، گروه تولیدی، خط تولید و سالن تولید لحاظ شود. بررسی بهرهوری در این سطح علاوه بر عوامل نیروی کار، سرمایه، انرژی، عوامل خاص و فنی چون ماشینآلات و حتی یک ماشین خاص را نیز میتواند شامل شود. بررسی بهرهوری یک خط تولید و بررسی بهرهوری زمان همواره با مطالعات کنترل کیفیت همراه است.

6-1- بهرهوری فرد شاغل

میزان بهره فردی شاغلین تحت تاثیر عوامل ملموس و غیر ملموس نظیر اندازه تجهیزات، شرایط کار، فرآیندها، آگاهی و انگیزش قراردارد. اگرچه همه عواملی که به آن اشاره شد در جای خود اهمیت بسزایی دارند، ولی به جرات میتوان انگیزش را به عنوان مهمترین عامل ارتقای بهرهوری مطرح کرد. با توجه به مفهوم بهرهوری، اعتقاد بر این است که رشد بهرهوری در سطح هر شاغل موجب رشد بهرهوری در سطح شرکت میشود و این افزایش موجب افزایش بهرهوری در سطح بخش اقتصادی و در نهایت رشد بهرهوری ملی میشود. به عبارت دیگر رشد بهرهوری در سطح ملی بستگی به رشد بهرهوری تک تک شاغلین دارد. با پذیرش این واقعیت که انسان تنها عاملی است که میتواند خود را تغییر دهد و در محیط خود تغییر به وجود آورد، نقش کلیدی شاغلین به طور اخص و انسان به صورت اعم در فرآیند بهرهوری آشکار میشود.

2- شاخصهای بهرهوری

با توجه به نقش تعیین کننده بهرهوری در رشد و توسعه اقتصادی کشور، تهیه شاخصهای بهرهوری مورد توجه قرار می گیرد. یک مقیاس بهرهوری به بیان ساده نسبت یک شاخص مقداری از یک ستانده معین به یک شاخص مقداری از یک داده معین یا ترکیبی از چندین داده میباشد.

روشهای مختلفی به منظور سنجش بهرهوری وجود دارد از جمله روشهای مبتنی بر اقتصادسنجی و تخمین تابع تولید، روش حسابداری رشد و روش شاخص عددی. هر یک از این روش ها دارای مزایا و معایبی است و انتخاب روش برحسب محدودیت ها و اهداف مورد نظر صورت می گیرد. اغلب سازمانهای بینالمللی و مراکز آماری کشورهای مختلف از روش شاخص عددی بهره می برند.

پرسشی که در این مطرح میشود آن است که شاخصهای بهرهوری که باید مورد اندازه گیری قرار گیرند کدامند؟ آیا برای کلیه بخشهای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، دستگاههای اجرایی، واحد های اقتصادی و ... شاخصهای بهرهوری یکسان تعریف میشود؟ پاسخ به این پرسش منفی است. هر موسسه در ارتباط با رسالت، اهداف و ماموریتهای خود میتواند شاخصهای بهرهوری مربوط به خود را تعریف کند. به طور کلی شاخصهای بهرهوری را میتوان به گروه شاخصهای کارائی و شاخصهای اثر بخشی طبقهبندی کرد.

1-2- انواع شاخصهای بهرهوری

صخاش شاخصهای بهرهوری که در واقع های کارآئی هستند و به صورت اشتباه مصطلح به آنها شاخصهای بهرهوری می گویند، نسبت هایی می باشند که صورت آنها یک ستانده، مخرج آنها یک نهاد ه و روند افزایشی آنها نشان از بهبود وضعیت دارد. شاخصهای بهرهوری خود به دو دسته شاخصهای عمومی و شاخصهای اختصاصی به شرح زیر طبقهبندی میشوند.

1-1-2- شاخصهای بهرهوری عمومی

این شاخصها عموما با الهام از مفاهیم اقتصاد کلان تعریف میشوندکه از جمله میتوان شاخصهای بهرهوری نیروی کار، بهرهوری سرمایه، بهرهوری کل عوامل، بهرهوری مواد، بهرهوری انرژی و ... را نام برد.

ویژگی این شاخصها بگونهای است که با محاسبه آنها میتوان بررسیهای تطبیقی در واحد اقتصادی، طبقه، گروه فعالیت، بخش و قسمت اقتصادی را انجام داد. شایان ذکر است که این بررسیهای تطبیقی میتواند برای هر یک از شاخصها در سطح کشور های منطقه یا سطح بینالمللی صورت گیرد. در اکثر شاخصهای عمومی فوق الذکر صورت کسر ارزش افزوده یا ستانده و مخرج آن یک یا مجموع چند نهاده میباشد. برای درک بهتر این شاخصها به تعریف آنها به شرح زیر پرداخته میشود:

  • شاخص بهره وری نیروی کار

این شاخص از تقسیم ارزش افزوده به تعداد شاغلین حاصل میشود. در صورتی که در کشوری اطلاع نفر ماه، نفر روز ویا نفر ساعت کار انجام شده یا پرداخت شده شاغلین در دسترس باشد دراین صورت در مخرج کسر شاخص بهرهوری نیروی کار، به جای تعداد شاغلین از این اطلاعات استفاده خواهد شد. بدیهی است که این نوع شاخص، بهرهوری نیروی کار را با دقت بالاتری نشان میدهد. واحد این شاخص ریال بر شاغل، یا نفر ماه، یا نفر روز، و یا نفر ساعت میباشد. این شاخص نشان میدهد که هر شاغل در یک دوره بررسی چه میزان ارزش افزوده ایجاد کرده است.

تعداد شاغلین / ارزش افزوده = بهرهوری نیروی کار

  • شاخص بهره وری هزینه شاغلین

دیاگرام این شاخص از تقسیم ارزش افزوده بر جبران خدمات شاغلین به دست . برخی از صاحب نظران بهرهوری به این نسبت، شاخص رقابت پذیری نیز می گویند. واحد این شاخص نسبت میباشد. مفهوم این شاخص آن است که به ازای یک واحد ریالی جبران خدمات پرداخت شده چه میزان ارزش افزوده ایجاد شده است.

جبران خدمات شاغلین / ارزش افزوده = بهرهوری هزینه

  • شاخص بهره وری سرمایه

این شاخص از تقسیم ارزش افزوده بر ارزش موجودی اموال سرمایهای ثابت حاصل میشود. در محاسبه این شاخص برخی مواقع به جای ارزش اموال سرمایهای ثابت از ارزش داراییهای ثابت یا ارزش کل

ارزش اموال سرمایهای ثابت / ارزش افزوده = بهرهوری

  • شاخص بهره وری ارزش مواد

این شاخص از طریق تقسیم ارزش افزوده بر ارزش مصارف واسطه محاسبه میشود. واحد این شاخص نسبت میباشد.

ارزش مصارف واسطه / ارزش افزوده = بهرهوری

  • شاخص بهره وری انرژی

این شاخص از تقسیم ارزش افزوده بر مقدار انرژی مصرف شده به دست می آید. این شاخص برای کشورهایی که از نظر ذخایر سوخت فسیلی در مضیقه هستند بسیار حایز اهمیت میباشد. در برخی از کشور ها این شاخص از طریق تقسیم ارزش افزوده بر ارزش انرژی مصرف شده نیز محاسبه میشود. دراین صورت واحد این شاخص نسبت خواهد بود.

مقدار یا ارزش انرژی مصرف / ارزش افزوده = بهرهوری

  • بهره وری کل عوامل تولید

رشد تولید ناخالص داخلی در سطح ملی و یا ارزش افزوده در هر یک از بخشهای اقتصادی از طریق دو منبع یکی افزایش نهادها (نیروی کار و سرمایه) و دیگری بهبود ساختارها ماشینآلات تولید و تجهیزات نیرو بهبود کیفیت نیروی انسانی و مدیریت حاصل میشود. به جهت رقابت فشرده ای که در سطح جهان برای کسب سهم بیشتر از تجارت جهانی وجود دارد کشورهای جهان خصوصا کشور های توسعه یافته و در حال گذار تلاش می آنند تا رشد تولید ناخالص داخلی یا ارزش افزوده بخش ها را حتی الامکان از طریق بهبود ساختار ها تامین آنند. به عبارت روشن تر به جای اینکه تعداد نیروی انسانی خود را افزایش دهند تلاش می آنند تا با اجرای برنامههای آموزشی کوتاه مدت تخصص سطح مهارت شاغلان را افزایش دهند و یا اینکه به جای ایجاد ظرفیتهای جدید ظرفیتهای موجود را به آخرین فناوریهای نوین مجهز کنند. با استفاده از این رویکرد موسسات قادر خواهند بود تا محصولاتی متنوع تر و با کیفیت بالاتر تولید آرده و بدین ترتیب توان رقابت پذیری خود را افزایش دهند.

دیاگرام بهرهوری کل عوامل تولید از نسبت ارزش افزوده بر کل نهادها به دست . برای اندازه گیری این نسبت روشهای متفاوتی وجود دارد. یکی از این روش ها که معروف به روش مستقیم محاسبه بهرهوری کل عوامل تولید است بدون استفاده صریح از تابع تولید به برآورد سطح بهرهوری کل عوامل تولید اقدام میپردازد. در این روش ها به جهت اینکه، واحد های اندازه گیری نهادهای به کار رفته در فرآیند تولید متفاوت هستند، با استفاده از تکنیک های خاصی عمل جمع زدن نهادهای مختلف انجام میشود و بدین ترتیب یک شاخص از کل نهادها ساخته میشود. که به آنها روشهای مستقیم می گویند.

یکی از روشهای مستقیم اندازه گیری بهرهوری کل عوامل روشی است که توسط آندریک ارائه شده است. این روش مبتنی بر میانگین وزنی کار و سرمایه میباشد. آندریک در این روش از یک تابع تولید ضمنی برای تخمین تغییرات در بهرهوری استفاده نمود. شاخص بهرهوری کل عوامل تولید آندریک به شکل زیر تعریف میشود:

که در آن TEF بهرهوری کل عوامل،

V ارزش افزوده به قیمتهای ثابت

L تعداد نیروی کار یا نفر ساعت کار انجام شده یا پرداخت شده،

αسهم عامل کار در ارزش افزوده

K ارزش موجودی سرمایه به قیمتهای ثابت و

ß سهم عامل سرمایه در ارزش افزوده میباشد.

علاوه بر روش مستقیم فوق، روش دیگری مبتنی بر استفاده صریح از تابع تولید و با در نظر گرفتن فرم تابعی معین و با انجام عملیات ریاضی بر روی تابع تولید به برآورد شاخص بهرهوری کل عوامل میپردازد که به روش غیر مستقیم معروف است. در این روش به جای محاسبه سطح بهرهوری کل عوامل تولید، نرخ رشد سالانه و یا میانگین نرخ رشد سالانه بهرهوری کل عوامل برآورد میشود.

برای اندازه گیری ارزش افزوده به روش غیر مستقیم چندین نفر تجربه کرده اند که از میان آنان میتوان تلاش های سولو اشاره کرد. سولو در این ارتباط دارای دو روش است

در یک روش به جای اندازه گیری سطح بهرهوری کل عوامل مستقیما رشد آن را مورد اندازه گیری قرار میدهد و چون این رشد را به صورت غیر مستقیم برآورد میکند از این رو به روش مانده سولو معروف شده است. این روش به صورت رابطه زیر میباشد:

TFP رشد بهرهوری کل عوامل طی دوره

V رشد ارزش تولید ناخالص داخلی

α ضریب عامل نیروی کار که معمولا از تقسیم جبران خدمات کار آنان به ارزش تولید ناخالص داخلی در سطح ملی یا بخشی طی دوره به دست می آید.

L رشد عامل نیروی کار طی دوره بررسی

ß ضریب عامل سرمایه طی دوره بررسی

K رشد موجودی سرمایه ثابت طی دوره بررسی

2-1-2- شاخصهای اختصاصی

  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش صنعت و معدن شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش آموزش
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش کشاورزی، شکار و جنگلداری
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش تامین برق و گاز و آب
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش حمل و نقل ارتباطات و انبارداری
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش خدمات تفریحی فرهنگی و ورزشی
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای واسطه گریهای مالی
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش بهداشت و مددکاری اجتماعی
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش هتل و رستوران
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش ساختمان
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای انتظامی و امنیت عمومی
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای مراقبت ترویج و حمایت های بهداشتی
  • شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای تامین اجتماعی اجباری

شایان ذکر است که شاخصهای بهرهوری اختصاصی پیشنهادی در بخشهای فوق را نباید کامل تلقی کرد بلکه هر دستگاه اجرایی متولی یک یا چند بخش یا قسمتی از یک بخش ضرورت دارد نسبت به تکمیل آن از طریق کنترل و اصلاح اقدام و سپس در در راستای اندازه گیری آن اقدام کند.


↑ [1] International Institute for Management Development
↑ [2] World Economic Forum
↑ [3] Asian Productivity Organization



لینک مستقیم : http://www.bsmt.ir/2130/شاخص-های-بهره-وری-وضعیت/
toptopیادداشت شخصییادداشت شخصیثبت کردن اظهارنظرثبت کردن ایده مشارکتbottom
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت