1- سطوح اندازه گیری بهرهوری
بهرهوری در سطوح مختلف مورد بررسی قرار می گیرد. بسته به نوع تحلیل و اهداف مورد انتظار یک تحقیق، سطح مورد نظر انتخاب و مطالعات انجام میشود. بالاترین سطح بررسی سطح بینالمللی و کوچکترین سطح آن که در نظام اجتماعی مورد بررسی قرار می گیرد بهرهوری فردی میباشد.
1-1- بهرهوری در سطح بینالمللی
بررسی بهرهوری در سطح جهانی مقوله ای است که از دیر باز مورد توجه دانشمندان بوده است. امروزه علاوه بر بهرهوری نیروی کار، شاخصهای دیگری در باره بهرهوری انرژی، تکنولوژی مدیریت، و ... در سطح بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است. اقتصاد دانان در توسعه و اندازه گیری بهرهوری درسطح بینالمللی و مقایسه کشور ها با یکدیگر بیشترین سهم را داشتهاند. هم اکنون دو موسسه معتبر تحقیقاتی جهانی به نام های موسسه بینالمللی توسعه مدیریت1 و موسسه بازار جهان اقتصاد2 که در کشور سویس مستقر می باشند تعداد قابل ملاحظه ای ملاک را جهت مقایسه رقابت پذیری برخی از کشور های جهان که سهمی از تجارت جهانی را در اختیار دارند اندازه گیری کرده و با محاسبه یک شاخص ترکیبی به نام رقابت پذیری، توان رقابتی کشور های جامعه مورد مطالعه را محاسبه و آنها را از این منظر رتبه بندی میکنند. در سال های اخیر نیز سازمان بهرهوری آسیایی3 در این ارتباط پروژه ای را تعریف و در سطح کشور های عضو به مرحله اجرا در آورده است.
2-1- بهرهوری در سطح ملی
بررسی بهرهوری در سطح کلان پیش زمینه آسیب شناسی اجتماعی و نیز راه آسانی برای اتخاذ سیاستهای صحیح است. عموما بررسی بهرهوری در سطح کلان دارای دوجنبه است. اول آنکه شاخصهای بهرهوری در سطح کل اقتصاد مانند بهرهوری نیروی کار و سرمایه و ... این امکان را فراهم می آورد تا سطح ویا میزان رشد آن با سایر کشور ها مورد بررسی تطبیقی قرار گیرد و جایگاه کشور در سطح منطقه و جهان مشخص شود. دوم آنکه تحلیل بهرهوری یک تحلیل درونی است و سعی میشود با استفاده از شاخصهای بهرهوری محاسبه شده وضع موجود تبیین و با توجه به اهداف از پیش تعیین شده استراتژی حرکت جهت تحقق اهداف مشخص شود.
3-1- بهرهوری در سطح بخش
بررسی بهرهوری در سطح بخشهای مختلف امری اصولی است. تفکیک اقتصاد ملی به بخشهای مختلف تولید مانند کشاورزی، معدن، صنعت، نفت و خدمات و هم چنین به سه بخش عمده دولتی، خصوصی و تعاونی مبنای بررسیهای گوناگون در زمینه بهرهوری میباشد. تحقیقات قابل توجهی در خصوص بهرهوری نیروی کار و تا حدودی بهرهوری سرمایه و بهرهوری کل عوامل در سطح بخشهای اقتصادی صورت گرفته است. شایان توجه است مقایسه بهرهوری بین بخشهای مختلف اقتصادی تنها برای عواملی از تولید امکان پذیر است که به طور مشترک مورد استفاده قرار می گیرد مانند بررسی بهرهوری نیروی کار در بخشهای دولتی و خصوصی.
4-1- بهرهوری در سطح سازمان و شرکت
بهرهوری در سطح سازمان برابر است با نسبت کار انجام شده سازمان برای تولید کالاها یا ارائه خدمات در طول یک زمان معیین به منابع مصرف شده که در تولید نقش داشتهاند. بنا براین برای محاسبه بهرهوری در سطح سازمان نسبت به بخش اقتصادی از عوامل ملموس تری استفاده میشود. سازمان متشکل از شرکتهایی است که خود تولیدکننده نوع خاصی از کالاهای نهایی هستند. لذا مفهوم سازمان نباید با مفهوم شرکت اشتباه گرفته شود و سازمان میتواند از جمع جند شرکت به وجود آمده باشد. شرکت مکان ثابتی است که در آن مجموعهای از عوامل تولید تحت مدیریت و حسابداری واحد جهت تولید کالا و خدمت به کار افتاده باشد.
5-1- بهرهوری در سطح واحد تولیدی
یک واحد تولیدی در واقع قسمتی از شرکت است که به تکمیل محصول نهایی، تولید قطعه یا ارا ئه خدمت خاصی میپردازد. این سطح از تولید میتواند جزو واحد، گروه تولیدی، خط تولید و سالن تولید لحاظ شود. بررسی بهرهوری در این سطح علاوه بر عوامل نیروی کار، سرمایه، انرژی، عوامل خاص و فنی چون ماشینآلات و حتی یک ماشین خاص را نیز میتواند شامل شود. بررسی بهرهوری یک خط تولید و بررسی بهرهوری زمان همواره با مطالعات کنترل کیفیت همراه است.
6-1- بهرهوری فرد شاغل
میزان بهره فردی شاغلین تحت تاثیر عوامل ملموس و غیر ملموس نظیر اندازه تجهیزات، شرایط کار، فرآیندها، آگاهی و انگیزش قراردارد. اگرچه همه عواملی که به آن اشاره شد در جای خود اهمیت بسزایی دارند، ولی به جرات میتوان انگیزش را به عنوان مهمترین عامل ارتقای بهرهوری مطرح کرد. با توجه به مفهوم بهرهوری، اعتقاد بر این است که رشد بهرهوری در سطح هر شاغل موجب رشد بهرهوری در سطح شرکت میشود و این افزایش موجب افزایش بهرهوری در سطح بخش اقتصادی و در نهایت رشد بهرهوری ملی میشود. به عبارت دیگر رشد بهرهوری در سطح ملی بستگی به رشد بهرهوری تک تک شاغلین دارد. با پذیرش این واقعیت که انسان تنها عاملی است که میتواند خود را تغییر دهد و در محیط خود تغییر به وجود آورد، نقش کلیدی شاغلین به طور اخص و انسان به صورت اعم در فرآیند بهرهوری آشکار میشود.
2- شاخصهای بهرهوری
با توجه به نقش تعیین کننده بهرهوری در رشد و توسعه اقتصادی کشور، تهیه شاخصهای بهرهوری مورد توجه قرار می گیرد. یک مقیاس بهرهوری به بیان ساده نسبت یک شاخص مقداری از یک ستانده معین به یک شاخص مقداری از یک داده معین یا ترکیبی از چندین داده میباشد.
روشهای مختلفی به منظور سنجش بهرهوری وجود دارد از جمله روشهای مبتنی بر اقتصادسنجی و تخمین تابع تولید، روش حسابداری رشد و روش شاخص عددی. هر یک از این روش ها دارای مزایا و معایبی است و انتخاب روش برحسب محدودیت ها و اهداف مورد نظر صورت می گیرد. اغلب سازمانهای بینالمللی و مراکز آماری کشورهای مختلف از روش شاخص عددی بهره می برند.
پرسشی که در این مطرح میشود آن است که شاخصهای بهرهوری که باید مورد اندازه گیری قرار گیرند کدامند؟ آیا برای کلیه بخشهای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، دستگاههای اجرایی، واحد های اقتصادی و ... شاخصهای بهرهوری یکسان تعریف میشود؟ پاسخ به این پرسش منفی است. هر موسسه در ارتباط با رسالت، اهداف و ماموریتهای خود میتواند شاخصهای بهرهوری مربوط به خود را تعریف کند. به طور کلی شاخصهای بهرهوری را میتوان به گروه شاخصهای کارائی و شاخصهای اثر بخشی طبقهبندی کرد.
1-2- انواع شاخصهای بهرهوری
صخاش شاخصهای بهرهوری که در واقع های کارآئی هستند و به صورت اشتباه مصطلح به آنها شاخصهای بهرهوری می گویند، نسبت هایی می باشند که صورت آنها یک ستانده، مخرج آنها یک نهاد ه و روند افزایشی آنها نشان از بهبود وضعیت دارد. شاخصهای بهرهوری خود به دو دسته شاخصهای عمومی و شاخصهای اختصاصی به شرح زیر طبقهبندی میشوند.
1-1-2- شاخصهای بهرهوری عمومی
این شاخصها عموما با الهام از مفاهیم اقتصاد کلان تعریف میشوندکه از جمله میتوان شاخصهای بهرهوری نیروی کار، بهرهوری سرمایه، بهرهوری کل عوامل، بهرهوری مواد، بهرهوری انرژی و ... را نام برد.
ویژگی این شاخصها بگونهای است که با محاسبه آنها میتوان بررسیهای تطبیقی در واحد اقتصادی، طبقه، گروه فعالیت، بخش و قسمت اقتصادی را انجام داد. شایان ذکر است که این بررسیهای تطبیقی میتواند برای هر یک از شاخصها در سطح کشور های منطقه یا سطح بینالمللی صورت گیرد. در اکثر شاخصهای عمومی فوق الذکر صورت کسر ارزش افزوده یا ستانده و مخرج آن یک یا مجموع چند نهاده میباشد. برای درک بهتر این شاخصها به تعریف آنها به شرح زیر پرداخته میشود:
- شاخص بهره وری نیروی کار
این شاخص از تقسیم ارزش افزوده به تعداد شاغلین حاصل میشود. در صورتی که در کشوری اطلاع نفر ماه، نفر روز ویا نفر ساعت کار انجام شده یا پرداخت شده شاغلین در دسترس باشد دراین صورت در مخرج کسر شاخص بهرهوری نیروی کار، به جای تعداد شاغلین از این اطلاعات استفاده خواهد شد. بدیهی است که این نوع شاخص، بهرهوری نیروی کار را با دقت بالاتری نشان میدهد. واحد این شاخص ریال بر شاغل، یا نفر ماه، یا نفر روز، و یا نفر ساعت میباشد. این شاخص نشان میدهد که هر شاغل در یک دوره بررسی چه میزان ارزش افزوده ایجاد کرده است.
تعداد شاغلین / ارزش افزوده = بهرهوری نیروی کار
- شاخص بهره وری هزینه شاغلین
دیاگرام این شاخص از تقسیم ارزش افزوده بر جبران خدمات شاغلین به دست . برخی از صاحب نظران بهرهوری به این نسبت، شاخص رقابت پذیری نیز می گویند. واحد این شاخص نسبت میباشد. مفهوم این شاخص آن است که به ازای یک واحد ریالی جبران خدمات پرداخت شده چه میزان ارزش افزوده ایجاد شده است.
جبران خدمات شاغلین / ارزش افزوده = بهرهوری هزینه
- شاخص بهره وری سرمایه
این شاخص از تقسیم ارزش افزوده بر ارزش موجودی اموال سرمایهای ثابت حاصل میشود. در محاسبه این شاخص برخی مواقع به جای ارزش اموال سرمایهای ثابت از ارزش داراییهای ثابت یا ارزش کل
ارزش اموال سرمایهای ثابت / ارزش افزوده = بهرهوری
- شاخص بهره وری ارزش مواد
این شاخص از طریق تقسیم ارزش افزوده بر ارزش مصارف واسطه محاسبه میشود. واحد این شاخص نسبت میباشد.
ارزش مصارف واسطه / ارزش افزوده = بهرهوری
- شاخص بهره وری انرژی
این شاخص از تقسیم ارزش افزوده بر مقدار انرژی مصرف شده به دست می آید. این شاخص برای کشورهایی که از نظر ذخایر سوخت فسیلی در مضیقه هستند بسیار حایز اهمیت میباشد. در برخی از کشور ها این شاخص از طریق تقسیم ارزش افزوده بر ارزش انرژی مصرف شده نیز محاسبه میشود. دراین صورت واحد این شاخص نسبت خواهد بود.
مقدار یا ارزش انرژی مصرف / ارزش افزوده = بهرهوری
- بهره وری کل عوامل تولید
رشد تولید ناخالص داخلی در سطح ملی و یا ارزش افزوده در هر یک از بخشهای اقتصادی از طریق دو منبع یکی افزایش نهادها (نیروی کار و سرمایه) و دیگری بهبود ساختارها ماشینآلات تولید و تجهیزات نیرو بهبود کیفیت نیروی انسانی و مدیریت حاصل میشود. به جهت رقابت فشرده ای که در سطح جهان برای کسب سهم بیشتر از تجارت جهانی وجود دارد کشورهای جهان خصوصا کشور های توسعه یافته و در حال گذار تلاش می آنند تا رشد تولید ناخالص داخلی یا ارزش افزوده بخش ها را حتی الامکان از طریق بهبود ساختار ها تامین آنند. به عبارت روشن تر به جای اینکه تعداد نیروی انسانی خود را افزایش دهند تلاش می آنند تا با اجرای برنامههای آموزشی کوتاه مدت تخصص سطح مهارت شاغلان را افزایش دهند و یا اینکه به جای ایجاد ظرفیتهای جدید ظرفیتهای موجود را به آخرین فناوریهای نوین مجهز کنند. با استفاده از این رویکرد موسسات قادر خواهند بود تا محصولاتی متنوع تر و با کیفیت بالاتر تولید آرده و بدین ترتیب توان رقابت پذیری خود را افزایش دهند.
دیاگرام بهرهوری کل عوامل تولید از نسبت ارزش افزوده بر کل نهادها به دست . برای اندازه گیری این نسبت روشهای متفاوتی وجود دارد. یکی از این روش ها که معروف به روش مستقیم محاسبه بهرهوری کل عوامل تولید است بدون استفاده صریح از تابع تولید به برآورد سطح بهرهوری کل عوامل تولید اقدام میپردازد. در این روش ها به جهت اینکه، واحد های اندازه گیری نهادهای به کار رفته در فرآیند تولید متفاوت هستند، با استفاده از تکنیک های خاصی عمل جمع زدن نهادهای مختلف انجام میشود و بدین ترتیب یک شاخص از کل نهادها ساخته میشود. که به آنها روشهای مستقیم می گویند.
یکی از روشهای مستقیم اندازه گیری بهرهوری کل عوامل روشی است که توسط آندریک ارائه شده است. این روش مبتنی بر میانگین وزنی کار و سرمایه میباشد. آندریک در این روش از یک تابع تولید ضمنی برای تخمین تغییرات در بهرهوری استفاده نمود. شاخص بهرهوری کل عوامل تولید آندریک به شکل زیر تعریف میشود:
که در آن TEF بهرهوری کل عوامل،
V ارزش افزوده به قیمتهای ثابت
L تعداد نیروی کار یا نفر ساعت کار انجام شده یا پرداخت شده،
αسهم عامل کار در ارزش افزوده
K ارزش موجودی سرمایه به قیمتهای ثابت و
ß سهم عامل سرمایه در ارزش افزوده میباشد.
علاوه بر روش مستقیم فوق، روش دیگری مبتنی بر استفاده صریح از تابع تولید و با در نظر گرفتن فرم تابعی معین و با انجام عملیات ریاضی بر روی تابع تولید به برآورد شاخص بهرهوری کل عوامل میپردازد که به روش غیر مستقیم معروف است. در این روش به جای محاسبه سطح بهرهوری کل عوامل تولید، نرخ رشد سالانه و یا میانگین نرخ رشد سالانه بهرهوری کل عوامل برآورد میشود.
برای اندازه گیری ارزش افزوده به روش غیر مستقیم چندین نفر تجربه کرده اند که از میان آنان میتوان تلاش های سولو اشاره کرد. سولو در این ارتباط دارای دو روش است
در یک روش به جای اندازه گیری سطح بهرهوری کل عوامل مستقیما رشد آن را مورد اندازه گیری قرار میدهد و چون این رشد را به صورت غیر مستقیم برآورد میکند از این رو به روش مانده سولو معروف شده است. این روش به صورت رابطه زیر میباشد:
TFP رشد بهرهوری کل عوامل طی دوره
V رشد ارزش تولید ناخالص داخلی
α ضریب عامل نیروی کار که معمولا از تقسیم جبران خدمات کار آنان به ارزش تولید ناخالص داخلی در سطح ملی یا بخشی طی دوره به دست می آید.
L رشد عامل نیروی کار طی دوره بررسی
ß ضریب عامل سرمایه طی دوره بررسی
K رشد موجودی سرمایه ثابت طی دوره بررسی
2-1-2- شاخصهای اختصاصی
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش صنعت و معدن شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش آموزش
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش کشاورزی، شکار و جنگلداری
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش تامین برق و گاز و آب
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش حمل و نقل ارتباطات و انبارداری
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش خدمات تفریحی فرهنگی و ورزشی
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای واسطه گریهای مالی
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش بهداشت و مددکاری اجتماعی
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش هتل و رستوران
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش ساختمان
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای انتظامی و امنیت عمومی
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای مراقبت ترویج و حمایت های بهداشتی
- شاخصهای بهرهوری عمومی و اختصاصی بخش فعالیتهای تامین اجتماعی اجباری
شایان ذکر است که شاخصهای بهرهوری اختصاصی پیشنهادی در بخشهای فوق را نباید کامل تلقی کرد بلکه هر دستگاه اجرایی متولی یک یا چند بخش یا قسمتی از یک بخش ضرورت دارد نسبت به تکمیل آن از طریق کنترل و اصلاح اقدام و سپس در در راستای اندازه گیری آن اقدام کند.
↑ [1] International Institute for Management Development
↑ [2] World Economic Forum
↑ [3] Asian Productivity Organization
لینک مستقیم : http://www.bsmt.ir/2130/شاخص-های-بهره-وری-وضعیت/