طراحی و تدوین محتوای این موضوع در مراحل اولیه است. از شما دعوت می کنیم در طراحی محتوای این موضوع (و سایر موضوعات) مشارکت نمایید. در صورت تمایل، آمادگی خود را (با کلیک کردن روی آیکون مشارکت در نوار ابزار سمت راست صفحه) اعلام نمایید.

شناخت وضعیت موجود زنجیره، سنگ بنای تمامی ارکان و اجزای فرایند تدوین برنامه راهبردی زنجیره تأمین محسوب میشود. مشخص کردن مسیر آینده هر زنجیره بدون اطلاع از وضعیت واقعی که در آن قرار دارد و تحلیل عملکرد گذشته مقدور نیست. این شناخت با دیدگاهی کاملاً راهبردی صورت می‌گیرد.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم بهتفکیک محصولات و هم بهتفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می‌توان بیان کرد. بهعبارت دیگر می‌توان بهتفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام ازاین روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین دراینجا از ترکیب هر دو روش استفاده شده است، بخشی از اطلاعات بهتفکیک محصولات بیان شده و بخشی دیگر بهتفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان میشوند. هرچند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباط بین اطلاعات بهتر ارائه میشود.

بهطور کلی دراین بخش به شناخت وضعیت درونی و محیطی و تحلیل عملکرد گذشته زنجیره پرداخته شده است. گامهای اصلی طی شده دراین مرحله عبارتند از:

  1. تبیین جایگاه زنجیره در اقتصاد کلان کشور با محاسبه و تحلیل شاخصهای کلان
  2. تعیین نیازمندیها و مصرف محصولات زنجیره با بررسی الگوی مصرف و شناخت وضعیت تولید، تجارت، نحوه تنظیم بازار و همچنین تحلیل زنجیره ارزش محصولات مهم زنجیره
  3. تحلیل ظرفیتهاموجود در زنجیره شامل ظرفیتهای تولید، نظام توزیع، فناوری و بنگاهها
  4. ارزیابی منابع مورد استفاده در زنجیره شامل منابع طبیعی، انسانی و انرژی
  5. شناخت پتانسیلهای تجارت خارجی با بررسی واردات، صادرات و نحوه حمایت از آن در کشور و تحلیل تجارت جهانی و همچنین پیشبینی تقاضا

در ادامه به تشریح هر یک از گامهای فوق، به منظور شناخت وضعیت زنجیره پرداخته میشود.

1- شاخصهای عمومی

صنعت 50 ساله شیر و لبنیات با 450 واحد فرآوری محصولات لبنی (دارای مجوز از وزارت صنعت، معدن و تجارت) علاوه بر اشتغالزایی وسیع در بخشهای کشاورزی، صنعت، بازرگانی و خدمات، عرضه کننده یک کالای راهبردی در تأمین سلامت جامعه نیز است. بهطور کلی از 450 واحد فوق، 95 واحد صنعتی دارای 50 نفر کارکن و بیشتر هستند.این صنعت 2 درصد از تعداد واحدهای فعال کل بخش صنعت را در بر گرفته است. همچنین بر اساس آمار فائو تولید شیرخام در جهان از سال 2000 با متوسط 579 میلیون تن به بیش از 700 میلیون تن در سال 2011 رسیده است. تولید شیر درایران نیز با رشد سالانه 5 درصد از 5.6 میلیون تن در سال 1379 حدود 10.8 میلیون تن در سال 1390 رسیده است. بر اساس نظر انجمن فراوردههای لبنی حدود نیمی از این تولیدات جذب صنعت شده که با توجه به ظرفیت بالای این صنعت می‌توان گفت کمتر از 40 درصد از ظرفیت موجود استفاده شده است. در ادامه به بررسی شاخص ارزشافزوده در این صنعت پرداخته میشود.

ارزشافزوده لبنیات از سال 1384 تا 1388 روندی صعودی داشته و ارزشافزوده سال 1388 بیش 1.7 برابر سال 1384 میباشد. در نمودار زیراین مطلب بخوبی نشان داده شده است.

نمودار 1 : روند ارزشافزوده در صنعت لبنیات، (واحد: میلیون ریال)

ارزشافزوده فراوردههای لبنی در سال ۱۳۸۹ با رشد ۶۸ درصد نسبت به سال ۱۳۸۸ به بیش از ۱۰ هزار میلیارد ریال در سال ۱۳۸۹ رسیده که این رقم حدود یک پنجم ارزشافزوده کل صنایع غذایی در سال ۱۳۸۹ است و سهم آن نسبت به سال قبل ۴ درصد افزایش یافته است، در سال ۱۳۸۸، ۱۶ درصد از ارزشافزوده صنایع غذایی متعلق به فرآوری لبنیات بوده است. همچنین ارزش تولیدات این صنعت نیز در سال ۱۳۸۹ بیش از ۵۳ هزار میلیارد ریال بوده که حدود ۲۰ درصد از ارزش کل تولیدات صنایع غذایی میباشد.

در ادامه در جدول زیر برخی از شاخصهای عمومی این زنجیره آورده شده است.

جدول 1 : شاخصهای عمومی در زنجیره لبنیات

شاخص

وضعیت

تعداد واحدهای دارای پروانه بهرهبرداری از وزارت صنعت، معدن و تجارت

450 واحد با ظرفیت اسمی 5.6 میلیون تن و ظرفیت عملی 3.9 میلیون تن در سال

تعداد واحدهای دارای پروانه بهرهبرداری از وزارت جهاد کشاورزی

370 واحد با ظرفیت اسمی 5.4 میلیون تن و ظرفیت عملی 7.2 میلیون تن در سال

میزان تولید شیرخام کشور براساس اعلام وزارت جهاد کشاورزی در سال 1388

9.5 میلیون تن

ظرفیتسازی انجام شده در کشور

11 میلیون تن سالیانه

تنوع فراوردههای لبنی

بیش از 54 نوع محصول

فراوردههای مشمول تنظیم بازار

شیر، ماست، پنیر و کره

میزان اشتغال مستقیم واحدهای دارای پروانه بهرهبرداری از وزارت صنعت، معدن و تجارت

40000 نفر

میزان اشتغال مستقیم واحدهای دارای پروانه بهرهبرداری از وزارت جهاد کشاورزی

17000 نفر

میزان کل شیر یارانهای در سال 1388

2179000 تن و به مبلغ 7948/1 میلیارد ریال

میزان شیر یارانهای خانوار در سال 1388

2000000 تن

میزان شیر یارانهای مدارس در سال 1388

179000 تن

2- محصولات

دراین بخش اطلاعات مربوط به استانداردهای موجود، الگوی مصرف، بازار جهانی (قوانین تجارت بینالمللی)، تولید، عوارض و جواز مربوط به صادرات، تعرفه واردات، واردات، وضعیت رقابت در بازار داخل، نظام توزیع، قاچاق، مزیتهای رقابتی و نسبی، پیشبینی عرضه و تقاضا، ارزشافزوده، قیمتتمامشده و قیمت فروش بهتفکیک محصولات، مواد اولیه و جایگزینهای آنها آورده شده است.

مواد اولیه و محصولات شاخصاین زنجیره (به همراه شرح اهمیت آنها) عبارتند از:

  • شیرخام
  • لبنیات دراین قسمت کره، شیر خشک (واردات)، شیر، پنیر و ماست (تولید داخل) بهطور خاص مورد بررسی قرار می‌گیرند.


تولیدات فراوردههای لبنی بهتفکیک استانها و انواع فراوردهها در جدول زیر ذکر شده است:

جدول 2 : وضعیت تولید انواع فراوردههای لبنی بهتفکیک استان، 1389 (واحد: تن در سال)

استانها

انواع شیر

شیر خشک

سایر پنیرها

پنیر UF

انواع ماست

انواع دوغ

بستنی

کره

انواع خامه

کشک

آذربایجان شرقی

254281

1000

22977

10720

103600

273013

25500

3716

6490

15300

آذربایجان غربی

349750

3000

19179

17500

59866

109790

0

1150

7583

0

اردبیل

530075

6250

34290

0

117085

534320

2770

14060

27275

1000

اصفهان

717540

17050

5394

104660

245574

245574

18848

6770

40616

17050

البرز

193893

35

2550

2084

67684

92349

1370

6670

26144

1330

ایلام

20264

0

0

540

7710

6820

0

0

185

0

بوشهر

19150

0

0

0

7000

2300

510

0

250

0

تهران

809684

4835

20468

6126

164894

110474

82582

36318

61420

8711

جیرفت وکهنوج

3000

0

0

0

600

400

0

0

140

0

چهارمحال وبختیاری

33750

0

7650

210

14500

12800

2500

100

1260

400

خراسان جنوبی

738360

29500

38140

54000

14662

281820

4925

15430

34179

12858

خراسان شمالی

43500

0

980

0

11260

15000

0

301

2109

40

خوزستان

515862

0

6380

2500

85104

149401

25000

8963

13631

300

زنجان

80871

0

1535

10000

19845

42515

0

3000

10923

0

سمنان

34300

0

300

11700

14220

9384

200

109

710

1034

سیستان و بلوچستان

34300

0

211

0

4145

17630

0

0

1595

0

فارس

154000

300

2230

4540

134675

38690

28500

0

3545

1230

قزوین

259224

0

15200

8125

120688

144783

0

0

17297

0

قم

160490

2000

10600

0

39830

46285

7110

0

10450

2450

کردستان

74055

0

5350

0

23050

23000

3500

0

1139

0

کرمان

174480

0

5645

5370

70190

71400

0

42

2765

3810

کرمانشاه

168430

0

2016

0

84820

131300

5910

185

3389

0

کهگیلویه و بویر احمد

47000

0

940

0

9000

9100

1400

0

835

300

گلستان

167488

6300

31893

37880

60660

52685

31970

5135

10954

600

گیلان

230373

0

16500

6000

38295

102335

1500

1500

9320

0

لرستان

49100

0

264

1923

23040

66750

0

0

0

0

مازندران

497337

3400

33346

8500

225439

194830

39755

5670

29731

4450

مرکزی

209757

6875

1350

12730

43625

59800

340

0

7135

250

هرمزگان

104500

0

0

0

33532

21920

0

0

2810

100

همدان

0

0

3195

20683

52040

70750

2070

1950

12590

450

یزد

92964

310

1375

0

46866

32021

33600

25

3464

617

جمع کل

6789978

80855

341266

325791

1968589

3003799

319860

110919

351464

72280

با توجه بهاینکه در آمار مصرف بیان انواع فراوردههای لبنی با توجه به ضریب تبدیل شیرخام به فراوردههای لبنی مختلف است، مصرف بر اساس شیرخام تولیدی بیان شده است.

نمودار 2 : درصد جذب شیرخام برای تولید فراوردههای لبنی

در ادامه به تشریح اطلاعات فوق بهتفکیک هر یک از محصولات و مواد اولیه فوق پرداخته میشود.

1-2- شیرخام

میزان تولید شیرخام در کشور در سال 1360 حدود 2.8 میلیون تن بود. بعد از گذشت یک دهه تولید شیرخام در کشور با رشد سالانهای معادل 4.29 درصد در سال 1370 به حدود 4 میلیون تن رسید. در پایان دهه بعد یعنی سال 1380 تولید شیرخام در کشور با رشدی معادل 4.25 درصد نسبت به پایان دهه 60 به بیش از 5.7 میلیون تن افزایش یافت. در واقع میزان تولید شیر در دهههای 1360 و 1370 هر کدام به 1.42 برابر و در طی دو دهه به دو برابر افزایش یافته است. با توجه به روند افزایش تولید شیر و نیز افزایش جمعیت در کشور، سرانه تولید شیرخام از 69 کیلوگرم در سال 1360 همراه با نوساناتی چند به حدود 95 الی 100 کیلوگرم در سال 1385 افزایش یافته است.

روند تولید شیر در ایران از سال 1360 تا سال 1389 در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 3 : روند تولید شیر در ایران، 89-1360

تولید و تغییرات آن

1360

1370

1380

1385

1388

1389

تولید کل (هزار تن)

2800

4035

5748

8772

9552

10700

نرخ رشد سالانه (درصد)

-

41.4

24.4

36.4

8.9

میزان شیرخام تولیدی از رشد مناسبی برخوردار بوده بهطوریکه میزان شیرخام از 2.6 میلیون تن در سال 1358 به 10.2 میلیون تن در سال 1389 (بیش از سه برابر) افزایش داشته است و بر اساس پیش‌بینی‌ها بایستی در سال 1393 به 14 میلیون تن افزایش یابد. همچنین سرانه تولید نیز از 69.1 کیلوگرم در سال 1358 به 137 کیلوگرم در سال 1389 افزایش یافته است. در جدول زیر میزان تولید شیرخام کشور به تفیک استانی آورده شده است.

جدول 4 : تولید شیرخام بهتفکیک استانی، 1389

ردیف

استانها

میزان تولید (هزار تن)

سهم از کل تولید (درصد)

ردیف

استانها

میزان تولید (هزار تن)

سهم از کل تولید (درصد)

1

اصفهان

964.3

9.4

17

کرمانشاه

242.1

2.4

2

تهران

798.5

7.8

18

چهارمحال وبختیاری

240.2

2.3

3

خراسان رضوی

769.2

7.5

19

کرمان

228.1

2.2

4

آذربایجان شرقی

703.3

6.9

20

یزد

198.1

1.9

5

مازندران

628.9

6.1

21

کردستان

151.9

1.5

6

فارس

507

5

22

خراسان جنوبی

142.8

1.4

7

آذربایجان غربی

494.9

4.8

23

زنجان

142.8

1.4

8

همدان

454.6

4.4

24

قم

141.9

1.4

9

گلستان

437.3

4.3

25

سمنان

137.6

1.3

10

خوزستان

403.3

3.9

26

خراسان شمالی

129.2

1.3

11

قزوین

373.9

3.7

27

سیستان و بلوچستان

94.8

0.9

12

اردبیل

358.6

3.5

28

جیرفت کهنج

90.1

0.9

13

مرکزی

331.3

3.2

29

هرمزگان

72.1

0.7

14

لرستان

311.8

3

30

کهگیلویه و بویراحمد

71.2

0.7

15

البرز

262.3

2.6

31

ایلام

58.9

0.6

16

گیلان

243.6

2.4

32

بوشهر

57.4

0.6

مأخذ : وزارت جهاد

از کل شیر تولیدی 37.7 درصد توسط پنج استان با تولید زیاد صورت میشود؛ استان اصفهان با 9.4 درصد بیشترین سهم و استان بوشهر با 0.6 درصد کمترین سهم را دارا می‌باشند.

جدول 5 : مقایسه روند تولید شیرخام کشور در سال 1389 با 1388

ردیف

استانها

میزان تولید شیرخام

1389

(هزار تن)

میزان تولید شیرخام 1388

(هزار تن)

درصد رشد

ردیف

استانها

میزان تولید شیرخام 1389

(هزار تن)

میزان تولید شیرخام 1388 (هزارتن)

درصد رشد

1

آذربایجان شرقی

703.3

451.7

7.55

17

فارس

507

446.2

13.6

2

آذربایجان غربی

494.9

428.9

15.4

18

قزوین

373.9

227.4

64.5

3

اردبیل

358.6

382.3

6.2-

19

قم

141.9

130.2

9

4

اصفهان

964.3

841.4

14.6

20

کردستان

151.9

129.6

17.2

5

ایلام

58.9

42.6

38.4

21

کرمان

228.1

216.9

5.2

6

بوشهر

57.4

61.5

6.7-

22

کرمانشاه

242.1

175.9

37.7

7

تهران

1060.8

1049.2

1.1

23

کهگیلویه وبویر احمد

71.2

380.5

85

8

جیرفت و کهنوج

90.1

6.51

74.7

24

گلستان

437.3

482

9.3-

9

چهارمحال و بختیاری

240.2

253.3

5.2-

25

گیلان

243.6

278.6

12.6-

10

خراسان رضوی

796.2

714.8

7.6

26

لرستان

311.8

349.9

10.9-

11

خراسان جنوبی

142.8

11.4

28.2

27

مازندران

628.9

714.7

12-

12

خراسان شمالی

129.2

127.1

1.7

28

مرکزی

331.3

413.3

19.8-

13

خوزستان

403.3

423.4

4.7-

29

هرمزگان

72.1

28.3

155.1

14

زنجان

142.8

125.3

14

30

همدان

454.6

467.9

2.8-

15

سمنان

137.6

121.5

13.2

31

یزد

198.1

166.6

18.9

16

چهارمحال و بلوچستان

94.8

100

5.2-

32

جمع کل

10242

9551.6

7.2

مأخذ : وزارت جهاد

جدول فوق نشان میدهد رشد تولید شیرخام در سال 1389 نسبت به سال 1388، 7.2 درصد بوده ولی توزیع استانی آن قدری متفاوت است. مثلاً در استانهای اردبیل، چهارمحال و بختیاری، گلستان، گیلان و لرستان رشد منفی و در استانهای کهگیلویه و بویراحمد و هرمزگان بیش از 50 درصد رشد تولید داشتهاند.

جدول 6 : تولید سرانه شیرخام استانها، 1389

ردیف

استان

تولید سرانه (کیلو گرم)

ردیف

استان

تولید سرانه (کیلو گرم)

1

قزوین

308.4

12

یزد

185.9

2

اردبیل

288.5

13

لرستان

177.3

3

چهارمحال وبختیاری

269

14

آذربایجان غربی

164.1

4

همدان

267.5

15

خراسان شمالی

154

5

گلستان

259.2

16

زنجان

145.2

6

مرکزی

237.9

17

بوشهر

60.2

7

سمنان

220.3

18

هرمزگان

46.3

8

خراسان جنوبی

211

19

سیستان و بلوچستان

34.7

9

مازندران

207.1

20

خراسان رضوی

129.5

10

اصفهان

200.7

21

کرمانشاه

127

11

آذربایجان شرقی

190.5

22

قم

125.8

25

کردستان

103.5

23

فارس

112

26

گیلان

99.3

24

کرمان

108

27

خوزستان

90.2

28

ک.بویر احمد

106.4

29

تهران

71.7

30

ایلام

104

مأخذ : وزارت جهاد

همانطور که در جدول مشاهده میشود سرانه تولید کشور 137 کیلوگرم بوده و استان قزوین بیشترین و استانهای جنوبی مانند هرمزگان و سیستان و بلوچستان کمترین تولید سرانه را به خود اختصاص دادهاند. استان تهران با تولید سرانه 71.7 کیلوگرم در رتبه بیست و هفتم کشور قرار دارد.

هر ساله میزان تولید شیر و فراوردههای لبنی با توجه به شرایط مختلف از جمله اقلیم، اقتصاد و سیاستگذاری، نوسانات مختلفی را شاهد بوده است، به نحوی که در سال 1386 به مجرد بهبود شرایط اقلیمی و افزایش تولید علوفه و افزایش توان مراتع، افزایش نسبی تولید این نوع فراوردهها را شاهد بودیم. روند کلی تغییرات تولید این فراوردهها در جدول فوق آمده است. مشکل اصلی تولید شیر و فراوردههای لبنی در سال 87 افزایش قیمت خوراک دام بوده است که دلایل افزایش قیمت، کاهش تولید جو به علت خشکسالی و عدم واردات به موقع آن در سالهای 86 و 87 به جهت افزایش شدید قیمتهای جهانی محصول میباشد. در سال 1388 در مجموع 9 میلیون و 552 هزار تن شیر در کشور تولید شده است که از این میزان 34.7 درصد بهروش سنتی، 33.3 درصد نیمه صنعتی و 32 درصد صنعتی تولید شده است. در جدول زیر میزان تولید شیرخام کشور، در سالهای 83 و 84 بهتفکیک انواع دام نمایش داده شده است. همانطور که مشاهده میشود، در ایران نیز همانند آمار کلی در جهان، بیشترین بخش شیر تولیدی را شیر انواع گاو تشکیل میدهد.

جدول 7 : تولید شیرخام در کشور بهتفکیک گونههای دامی، 88-1383 (واحد: هزار تن)

شرح/ سال 1383 1384 1385 1386 1387 1388
گوسفند 289.2 288 290 290.1 289.8 289
بز 370.9 369 372 372 371.6 371
گاو اصیل 2153.2 2296.2 2534 2662.2 2852.5 3058
گاو دو رگ 2598.3 2954.2 3228 3824.9 4287.4 4772
گاو بومی 1090.5 1044.6 978 909.9 705.2 738
گاو میش 217.6 227 239 252.7 265.5 279
جمع کل 6720 7179 7741 8312 8772 9553

بر اساس آمار و ارقام منتشره توسط FAO میزان کل شیرخام تولیدی جهان در سال 2009 حدود 702.1 میلیون تن بوده است، که بیشترین آن به قاره آسیا (36.1 درصد) و کمترین آن به قاره اقیانوسیه (3.5 درصد) تعلق داشته است. در جدول زیر میزان تولید شیرخام در دنیا از سال 2000 تا 2009 نشان داده شده است.

جدول 8 : تولید شیرخام بهتفکیک قارهها، 09-2000 (واحد: میلیون تن)

نام منطقه

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

آفریقا

27.7

29.2

30.7

32.9

31.9

33

33.5

33.5

37.9

38.7

آمریکا

143.4

143.8

148.8

148.6

150.8

156.7

162.3

163.6

170.1

171.4

آسیا

169.4

176.7

182.1

192.3

205

217.5

228.9

239.9

247.7

253.2

اقیانوسیه

23.1

23.7

25.1

24.7

25.2

24.8

25.3

25.3

24.5

24.9

اروپا

215.3

216.3

217.8

217.1

214.6

215.2

215.1

214.3

215.9

213.9

سراسر جهان

578.9

589.6

604.6

615.6

629.3

647.7

666.1

680.7

696.1

702.1

مأخذ : F.A.O

رشد تولید شیرخام در سال 2009 نسبت به سال قبل از آن (0.9 درصد بوده) که بیشترین آن بهمیزان 2.2 درصد به قاره آسیا تعلق داشته است دراین مدت قاره اروپا 0.9 درصد کاهش تولید داشته است.

در جدول زیر میزان شیرخام تولیدی بر حسب نوع دام و درصد رشد آن (بر اساس آمار و ارقام FAO) در طی دهه 2000 تا 2009 آورده شده است. در سال 2009 تولید شیرخام با بیست و شش میلیون تن افزایش، به 702.1 تن رسید.

جدول 9 : تولید شیرخام بهتفکیک نوع دام، 09-2000 (واحد: میلیون تن)

سال/ دام

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

انواع گاو

490.2

497.7

510.6

518.2

528

543.8

559.8

571.2

580.4

583.4

گاومیش

66.5

69.3

70.9

73.5

76.9

78.8

80.6

83.6

89.4

92.1

بز

12.7

12.9

13.4

13.9

14.1

14.6

14.7

14.9

15.4

15.5

گوسفند

8.1

8.2

8.3

8.5

8.7

9

9.3

9.1

9.1

9.2

دیگر دامها

1.5

1.5

1.5

1.6

1.6

1.6

1.6

1.8

1.8

1.8

جمع کل

578.9

589.6

604.6

615.6

629.3

647.7

666.1

680.7

696.1

702.1

درصد رشد

2.3

1.8

2.6

1.8

2.2

2.9

2.8

2.2

2.3

0.8

مأخذ : F.A.O

بر اساس آمار F.A.O در سال 2009 کشورهای هندوستان با تولید 112.1 میلیون تن (16 درصد)، آمریکا 86 میلیون تن (12.2 درصد) و چین با 40 میلیون تن (5.7 درصد) از کل تولید، به ترتیب مقامهای اول تا سوم تولید جهان را به خود اختصاص دادهاند. کشورایران با تولید 7.6 میلیون تن (1.1 درصد از کل تولید شیر جهان) در ردیف بیست و یکم قرار دارد. بر اساس آمار معاونت امور دام تولید شیرخام کشور در سال 1389 بالغ بر 10.2 میلیون تن بوده است.

جدول 10 : تولید جهانی شیرخام بهتفکیک کشورها، 2009 (واحد: میلیون تن)

ردیف

نام کشورها

تولید شیر

درصد از کل

ردیف

نام کشورها

تولید شیر

درصد از کل

1

هند

112.1

16

12

ترکیه

12.5

1.8

2

آمریکا

86

12.2

13

لهستان

12.5

1.8

3

چین

40

5.7

14

اکراین

11.6

1.7

4

پاکستان

34.4

4.9

15

هلند

11.5

1.6

5

روسیه

32.6

4.6

16

مکزیک

10.7

1.5

6

برزیل

29.3

4.2

17

آرژانتین

10.4

1.5

7

آلمان

28

4

18

استرالیا

9.4

1.3

8

فرانسه

24.2

3.4

19

کانادا

8.2

1.2

9

نیوزیلند

15.4

2.2

20

ژاپن

7.9

1.1

10

بریتانیا

13.2

1.9

21

ایران

7.9

1.1

11

ایتالیا

13.1

1.9

22

کلمبیا

7.5

1.1

مأخذ : F.A.O

بر اساس آخرین آمار منتشره فائو (خرداد 1391)، میزان و ارزش شیرخام تولیدی با توجه به نوع دام و کشورهای اصلی تولیدکننده در نمودارهای زیر نشان داده شده است:

نمودار 3 : میزان و ارزش شیرخام تولیدی گاو، 2010

نمودار 4 : میزان و ارزش شیرخام تولیدی گوسفند، 2010

نمودار 5 : میزان و ارزش شیرخام تولیدی بز، 2010

همانگونه که نمودارهای فوق نشان میدهند:

  • در تولید شیر گاو، آمریکا با تولید بیش از 87 میلیون تن، در مقام اول و هند با تولید بیش از 50 میلیون تن در مقام دوم قرار دارد، لازم بهذکر است ترکیه با تولید بیش از 12 میلیون تن شیر گاو مقام دهم را در تولید شیر گاو در جهان دارد.
  • ایران در سال 2010 در تولید شیر گوسفند و شیر بز مقام هشتم را در جهان داشته است.

2-2- شیر مایع

براساس آمار ارائه شده وزارت جهاد در سال 1389 تولید انواع شیر مایع در کشور حدود 6.9 میلیون تن بوده که بیشترین رشد(29.8 درصد) را دارا بوده و تولید سرانه شیرخام دراین سال با 28 درصد رشد، 92.3 کیلوگرم بوده است. در تولید انواع شیر مایع استانهای تهران با 809.7 هزار تن، خراسان رضوی با 738.4 هزار تن و اصفهان با 717.5 هزار تن بیشترین و منطقه جیرفت و کهنوج با 3 هزار تن کمترین تولید را به خود اختصاص دادهاند.

بر اساس آمار IDF در سال 2010 میزان تولید انواع شیر مایع در اکثر کشورها افزایش داشته که بیشترین رشد آن بهمیزان 4.6 درصد به چین تعلق داشته است.این رقم در 27 کشور اتحادیه اروپا 0.2 درصد و در آمریکا 0.6 درصد اعلام شده است. سازمان بهداشت جهانی مصرف سرانه سالانه 200 لیتر شیر و فراوردههای آن را موجب افزایش رشد و سلامت جسم، افزایش هوش و قدرت فراگیری و افزایش توان کار و دیر از کار افتادگی و طول عمر میداند. مصرف شیر در بین کشورهای مختلف، ناموزون است.

نمودار 6 : مصرف جهانی شیر، 2010 (واحد: هزار تن)

3-2- شیر خشک

تولید اسمی شیر خشک در سال 1389، 80.8 هزار تن بوده است که نسبت به سال قبل حدود 0.6 درصد رشد داشته و استانهای خراسان رضوی با 29.5 هزار تن، اصفهان با 17 هزار تن و مرکزی با 6.9 هزار تن به ترتیب بیشترین سهم از تولید شیر خشک را به خود اختصاص دادهاند.

حجم صادرات و واردات شیر خشک کامل و نیمه چرب در سال 2009 در جهان با رشد 4.9 درصدی نسبت به سال قبل 2135 هزار تن بوده، کشورهای نیوزیلند و اتحادیه اروپا به ترتیب با 811 و 463 هزار تن عمدهترین صادرکننده و کشورهای چین و ونزوئلا به ترتیب با 193 و 169 هزار تن عمدهترین واردکننده این محصول بهشمار میروند. در خصوص شیر خشک بدون چربی حجم کل صادرات دراین سال 1329 هزار تن و کشورهای نیوزیلند و آمریکا به ترتیب با 408 و 249 عمدهترین صادرکننده و کشورهای مکزیک و فیلیپین با 165 و 112 هزار تن عمدهترین واردکننده این محصول محسوب میشوند.

در دستهبندی شیر خشک در دو گروه پودر شیر با چربی بیش از 1.5 درصد و شیر خشک با چربی کمتر از 1.5 درصد در ادامه به بررسی روند واردات و صادرات جهانی این دو گروه در سال 2011 پرداخته میشود.

در سال 2011 بیش از 2.2 میلیون تن پودر شیر با چربی کمتر از 1.5 درصد به ارزش حدود 7.5 میلیارد دلار صادر شده است، نیمی ازاین صادرات توسط کشورهای آمریکا، نیوزلند و آلمان صورت گرفته است. در جدول زیر آمار صادرات و سهم کشورهای اصلی آورده شده است. ایران با 278 تن صادرات به ارزش حدود 394 هزار دلار در رتبه 72 قرار دارد.

جدول 11 : صادرات پودر شیر با چربی کمتر از 1.5 درصد در سال 2011 و کشورهای اصلی

رتبه کشورها ارزش صادرات (هزار دلار) سهم از ارزش صادرات مقدار صادرات (تن) سهم از میزان صادرات ارزش هر تن به هزار دلار
جهان 7538575 100% 2245300 100% 3
1 آمریکا 1451942 19% 436233 19% 3
2 نیوزیلند 1273562 17% 367838 16% 3
3 آلمان 947545 13% 295235 13% 3
4 فرانسه 687888 9% 205234 9% 3
5 بلژیک 549430 7% 161804 7% 3
6 استرالیا 436758 6% 128482 6% 3
7 هلند 421645 6% 123173 5% 3
8 لهستان 277625 4% 84165 4% 3
9 بلاروس 214779 3% 55181 2% 4
10 ایرلند 206782 3% 60880 3% 3
11 اروگوئه 93039 1% 24425 1% 4
12 انگلیس 78428 1% 23698 1% 3
13 دانمارک 74530 1% 21268 1% 4
14 سوئد 71142 1% 20974 1% 3
15 اکرایرن 68938 1% 22274 1% 3
16 آرژانتین 68659 1% 18556 1% 4
17 لیتونی 54617 1% 17147 1% 3
18 سنگاپور 52426 1% 16999 1% 3
19 جمهوری چک 51025 1% 14990 1% 3
20 سوئیس 50793 1% 14403 1% 4
سایر کشورها 407022 5% 132341 6%

مأخذ : www.tradmap.org

در خصوص واردات پودر شیر در نمودار زیر واردکنندگان اصلی و میزان واردات آنها در سال 2011 آورده شده است. 45 درصد واردات جهانی توسط 8 کشور مکزیک، الجزایر، چین، اندونزی، هلند، فیلیپین، مالزی و بلژیک انجام میشود.

نمودار 7 : مقدار واردات پودر شیر با چربی کمتر از 1.5درصد در سال 2011 (هزار تن)

همچنین در سال 2011 بیش از 2.3 میلیون تن پودر شیر با چربی بیش از 1.5 درصد به ارزش حدود 9.5 میلیارد دلار صادر شده است، 44 درصد از این صادرات توسط نیوزلند صورت گرفته است. در جدول زیر آمار صادرات و سهم کشورهای اصلی آورده شده است. ایران با 585 تن صادرات به ارزش حدود 2.4 میلیون دلار در رتبه 50 قرار دارد.

جدول 12 : صادرات پودر شیر با چربی بیش از 1.5 درصد در سال 2011 و کشورهای اصلی

رتبه کشورها ارزش صادرات (هزار دلار) سهم از ارزش صادرات مقدار صادرات (تن) سهم از مقدار صادرات ارزش هر تن به هزار دلار
جهان 9554370 100% 2392332 100% 4
1 نیوزیلند 4222467 44% 1131626 47% 4
2 آرژانتین 843459 9% 202019 8% 4
3 هلند 755281 8% 148147 6% 5
4 دانمارک 421077 4% 97945 4% 4
5 استرالیا 388571 4% 102489 4% 4
6 بلژیک 365350 4% 95611 4% 4
7 فرانسه 282499 3% 64069 3% 4
8 ایرلند 266641 3% 66791 3% 4
9 آلمان 241850 3% 59948 3% 4
10 عمان 230011 2% 58943 2% 4
11 اروگوئه 227390 2% 54489 2% 4
12 سنگاپور 152364 2% 42812 2% 4
13 انگلیس 151968 2% 34602 1% 4
14 بلاروس 118119 1% 26475 1% 4
15 سوئد 106442 1% 26385 1% 4
16 چین و هنک کنگ 74491 1% 4317 0% 17
17 لهستان 57746 1% 15067 1% 4
18 شیلی 53603 1% 14018 1% 4
19 جمهوری چک 51185 1% 12100 1% 4
20 مالزی 48847 1% 7752 0% 6
21 امارات 42391 0.4% 8864 0% 5
22 آمریکا 40539 0.4% 13636 1% 3
23 سایر کشورها 412079 4% 104227 4%

مأخذ : www.tradmap.org

در خصوص واردات پودر شیر در نمودار زیر واردکنندگان اصلی و میزان واردات آنها در سال 2011 آورده شده است.

نمودار 8 : مقدار واردات پودر شیر با چربی بیش از 1.5 درصد در سال 2011 (هزار تن)

مأخذ : www.tradmap.org

4-2- پنیر و کشک

ظرفیت اسمی تولید انواع پنیر در سال 1389، 667 هزار تن بوده که 336 هزار تن به تولید پنیر 49 (UF درصد) و بقیه آن به تولید سایر پنیرها تعلق دارد. ظرفیت اسمی جذب شیرخام برای تولید 667 هزار تن انواع پنیر 4 میلیون تن بودهاین میزان 24.5 درصد کل جذب شیر را شامل میشود، پس از تولید شیر مایع بیشترین ظرفیت جذب شیر را دارا میباشد. اگر ظرفیت عملی تولید پنیر کشور را 60 درصد فرض نمائیم ظرفیت شیر واحدها تولید 2.4 میلیون تن پنیر است که تقریباً 25 درصد شیرخام تولیدی کشور خواهد بود. رشد تولید انواع پنیر در سال 1389 نسبت به سال قبل از آن 17.3 درصد بوده است. استانهای اصفهان با 158.6 هزار تن، خراسان رضوی با 92.2 هزار تن و گلستان با 70 هزار تن به ترتیب بیشترین تولید انواع پنیر را به خود اختصاص دادهاند. تولید سرانه انواع پنیر به مانند سایر فراوردههای لبنی در سالهای اخیر رشد مناسبی داشتهاند بهطوری که در سال 1389 با رشد 15.6 درصدی به 8.9 کیلوگرم افزایش یافته است. ازاین میزان 4.4 کیلوگرم به پنیر UF تعلق داشته است، رشد تولید سرانه پنیر UF در همین مدت 18.9 درصد بوده است. بر اساس آمار منتشر شده توسط IDF در سال 2009 بیشترین مصرف سرانه انواع پنیر در جهان به کشورهای اروپایی از جمله یونان، فرانسه و آلمان به ترتیب بهمیزان 1.1، 26.31، 22.6 تعلق داشته است. دراین گزارش مصرف سرانه ایران 4.8 کیلوگرم اعلام شده است. در قاره آسیا کشور ترکیه با 19.4 کیلوگرم در صدر قرار دارد.

براساس آمار منتشره توسط FAO میزان کل انواع پنیر تولیدی جهان در سال 2009 حدود 20 میلیون تن بوده است. بیشترین میزان تولید مربوط به قاره اروپا با 50.5 درصد و بعد از آن قاره آمریکا با 32.6 درصد و کمترین آن متعلق به قاره اقیانوسیه با 3.4 درصد بوده است. در جدول زیر میزان تولید انواع پنیر در سراسر دنیا از سال 2000 تا 2009 نشان داده شده است.

جدول 13 : تولید انواع پنیر بهتفکیک قارهها، 09-2000 (واحد: میلیون تن)

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

آفریقا

0.7

0.7

0.8

0.9

0.9

0.9

1

1.3

1.4

1.3

آمریکا

5.4

5.4

5.5

5.5

5.7

5.8

6

3.6

6.3

6.5

اقیانوسیه

0.7

0.7

0.7

0.7

0.7

0.7

0.7

0.7

0.7

0.7

آسیا

1.1

1.1

1.1

1.1

1.3

1.4

1.4

1.5

1.4

1.4

اروپا

8.6

9

9.2

9.3

9.6

9.8

10

10.2

10.2

10.1

سراسر

16.6

16.9

17.3

17.5

18.1

18.7

19.1

19.9

20

20

مأخذ : F.A.O

تولید جهانی انواع پنیر در سال 2009 نسبت به سال 2008 حدود 80 هزار تن افزایش داشته است.این افزایش مربوط به قاره آمریکا بوده است. بر اساس گزارش IDF 27 کشور اتحادیه اروپا، در سال 2009 نسبت به سال قبل 0.2 درصد کاهش و آمریکا 1.9 درصد افزایش تولید داشتهاند. همچنین کشورهایی مانند استرالیا و نیوزیلند به ترتیب 3.6 و 8.5 درصد کاهش تولید داشتهاند.

تولید جهانی بهتفکیک کشورها نشان میدهد، آمریکا با تولید 4939.4 هزار تن (24.6 درصد)، آلمان با تولید 2030.5 هزار تن (10.1 درصد) و فرانسه با تولید 1834.5 هزار تن (8.6 درصد)، بترتیب مقامهای اول تا سوم تولید جهانی را به خود اختصاص دادهاند. کشورایران بر اساس این آمار با تولید 276 هزار تن (1.4 درصد) در ردیف شانزدهم قرار دارد. براساس همین آمارایران با دارا بودن سهم 1.4 درصدی تولید جهانی جزء کشورهای مطرح دراین صنعت بهشمار میرود. لازم بهذکر است بر اساس آمار موجود ظرفیت تولید انواع پنیر در کشور در سال 1389 حدود 667 هزار تن بوده است که اگر حتی 50 درصداین میزان نیز فعال باشد ظرفیت تولید پنیر کشور حداقل 330 هزار تن خواهد بود.

جدول 14 : تولید جهانی انواع پنیر بهتفکیک کشورها، 2009 (واحد: هزار تن)

ردیف

نام کشورها

تولید انواع پنیر

درصد از کل تولید

ردیف

نام کشورها

تولید انواع پنیر

درصد از کل تولید

1

آمریکا

4939.4

24.6

11

نیوزیلند

348

1.7

2

آلمان

2030.5

10.1

12

استرالیا

342

1.7

3

فرانسه

1834.5

9.1

13

بریتانیا

321.7

1.6

4

ایتالیا

1118.5

5.6

14

دانمارک

320.9

1.6

5

مصر

940.2

4.7

15

چین

276.9

1.4

6

هلند

723.5

3.6

16

ایران

276

1.4

7

لهستان

633.5

3.2

17

اکراین

245.9

1.2

8

روسیه

612.5

3.1

18

یونان

225.8

1.1

9

آرژانتین

510

2.5

19

اسپانیا

212.2

1.1

10

کانادا

389.8

1.9

20

سوئیس

198.8

1

مأخذ : فدراسیون بینالمللی شیر

همچنین بر اساس آمار فدراسیون بینالمللی شیر1 در سال 2009، 27 عضو اتحادیه اروپا و آمریکا به ترتیب با تولیدی برابر با 8.28 و 5.58 میلیون تن از تولیدکنندگان اصلیاین محصول بهشمار میروند. در این گزارش تولیدایران 245 هزار تن اعلام شده که بیشترین تولید در قاره آسیا بوده است. میزان رشد این محصول نسبت به سال قبل از آن 4.7 درصد بوده است. حجم کل صادرات و واردات پنیر در سال 2009، 1850 هزار تن بوده و 27 عضو اتحادیه اروپا با 573 هزار تن و نیوزیلند با 290 هزار تن عمدهترین صادرکنندگان و کشورهای روسیه و ژاپن به ترتیب با 358 و 184 هزار تن عمدهترین وارد کنندگان این محصول بهشمار میروند.

کشک نیز یکی از فراوردههای لبنی با ماندگاری طولانی است که در روش سنتی از ماست بدون چربی و یا دوغ باقی مانده، پس از کره گیری تهیه میشود. کشک خشک 55 تا 75 درصد پروتئین دارد. کشک با حجم کم خود، یک ماده غذایی معجزه آسا است که در بردارنده تمامی خواص شیر و حاوی کلسیم، چربی، نمک، پروتئین و نیاسین(ویتامین B3) است. تولید اسمی کشک در سال 1389 با 7.5 درصد رشد نسبت به سال قبل از آن 72 هزار تن بوده است. استانهای اصفهان با 17 هزار تن، آذربایجان شرقی با 15.3 هزار تن و خراسان رضوی با 12.8 هزار تن بیشترین تولید را دارا می‌باشند. در نمودار زیر تولید کشک بهتفکیک استان در سال 1389 به ترتیب نزولی آورده شده است.

در ادامه به بررسی میزان صادرات و واردات پنیر و کشک در سال 2011 و کشورهای اصلی وارد یا صادرکننده و جایگاه ایران پرداخته میشود.

در سال 2011 بیش از 5.4 میلیون تن پنیر و کشک به ارزش بیش از 29 میلیارد دلار صادر شده است، نزدیک به نیمی ازاین صادرات توسط کشورهای آلمان، هلند و فرانسه صورت گرفته است. در جدول زیر آمار صادرات و سهم کشورهای اصلی آورده شده است. ایران با 75تن صادرات به ارزش حدود 116هزار دلار در رتبه 100 قرار دارد.

جدول 15 : صادرات پنیر و کشک در سال 2011 و کشورهای اصلی

رتبه کشورهای اصلی صادرکننده ارزش صادرات (هزار دلار) سهم از ارزش صادرات مقدار صادرات (تن) سهم از مقدار صادرات ارزش هر تن به هزار دلار
جهان 29105442 100% 5476509 100% 5.3
1 آلمان 4734643 16% 1053947 19% 4.5
2 هلند 3985301 14% 725707 13% 5.5
3 فرانسه 3914254 13% 669384 12% 5.8
4 ایتالیا 2657310 9% 282458 5% 9.4
5 دانمارک 1459649 5% 260870 5% 5.6
6 نیوزلند 1077694 4% 264364 5% 4.1
7 آمریکا 965955 3% 225933 4% 4.3
8 بلژیک 926178 3% 168619 3% 5.5
9 ایرلند 849925 3% 177002 3% 4.8
10 استرالیا 703495 2% 158057 3% 4.5
11 لهستان 671276 2% 150829 3% 4.5
12 انگلیس 644357 2% 123594 2% 5.2
13 سوئیس 593131 2% 60059 1% 9.9
14 استرالیا 587658 2% 103832 2% 5.7
15 بلاروس 557310 2% 122140 2% 4.6
16 مصر 482555 2% 98153 2% 4.9
17 اکراین 445039 2% 80267 1% 5.5
18 یونان 330487 1% 48867 1% 6.8
19 لیتونی 328439 1% 66049 1% 5.0
20 اسپانیا 317132 1% 49286 1% 6.4
21 سایر کشورها 2873654 10% 587092 11% 4.9

مأخذ : www.tradmap.org

همچنین عمدهترین کشورهای واردکننده پنیر و کشک در جهان در سال 2011 عبارت بودند از: آلمان، ایتالیا و انگلیس. در نمودار زیر واردکنندگان اصلی و میزان واردات آنها در سال 2011 آورده شده است.

نمودار 9 : مقدار واردات پنیر و کشک در سال 2011 (هزار تن)

مأخذ : www.tradmap.org

5-2- ماست، دوغ و خامه

تولید اسمی انواع ماست در سال 1389 حدود 2 میلیون تن بوده است (11.9 درصد از کل ظرفیت اسمی جذب شیرخام را به خود اختصاص داده است). میزان رشداین محصول نسبت به سال قبل از آن 9.2 درصد بوده است. استانهای اصفهان با 245.5 هزار تن، مازندران با 225.5 هزار تن و تهران با 165 هزار تن به ترتیب بیشترین تولید اسمی را به خود اختصاص دادهاند.

بر اساس آمار IDF در سال 2009، 27 کشور اتحادیه اروپا با تولید 10.4 میلیون تن (با رشد 0.4 درصدی) عمدهترین تولیدکننده ماست بهشمار میروند و رتبه‌های بعدی به چین با 3.2 میلیون تن و آمریکا با 2.5 میلیون تن اختصاص دارد. تولید ایران 905 هزار تن اعلام شده که در قاره آسیا پس از چین، ژاپن و ترکیه قرار دارد.

ظرفیت اسمی تولید انواع دوغ نیز در سال 1389 حدود 3 میلیون تن بوده که نسبت به سال قبل از آن 29.1 درصد رشد (پس از تولید انواع شیر مایع بیشترین رشد را دارا بوده است.) داشته است این میزان تولید 9 درصد شیرخام دریافتی را شامل میشود. استانهای اردبیل با 543.3 هزار تن، خراسان رضوی 281.8 هزار تن و آذربایجان شرقی با 273 هزار تن به ترتیب بیشترین تولید را به خود اختصاص دادهاند.

همچنین تولید اسمی انواع خامه در سال 1389 با 24.1 درصد رشد 351 هزار تن بوده است که پس از تولید انواع شیر مایع و دوغ بیشترین رشد تولید را داشته است. استانهای تهران با 61.5 هزار تن، اصفهان با 40.6 هزار تن و خراسان رضوی با 34.2 هزار تن به ترتیب بیشترین تولید اسمی را داشتهاند. در نمودار زیر تولید انواع خامه بهتفکیک استان به ترتیب نزولی آورده شده است.

IDF میزان تولید انواع خامه را در سال 2009 برای ایران 140 هزار تن اعلام نموده است که در بین کشورهای آسیایی بیشترین تولید را دارد. اتحادیه اروپا و آمریکا به ترتیب با تولید 2.5 و 1.2 میلیون تن بزرگترین تولیدکنندگان این محصول در جهان بهشمار میروند. تولید انواع خامه در اکثر کشورهای دنیا در سال 2009 از رشد مناسبی برخوردار بوده است.

در سال 2011 بیش از 2.5 میلیون تن ماست، دوغ و خامه به ارزش بیش از 4میلیارد دلار صادر شده است، نزدیک به نیمی از این صادرات توسط کشورهای آلمان، فرانسه و بلژیک صورت گرفته است. در جدول زیر آمار صادرات و سهم کشورهای اصلی آورده شده است. ایران با 126 تن صادرات به ارزش حدود 161 هزار دلار در رتبه 86 قرار دارد.

جدول 16 : صادرات ماست، دوغ و خامه در سال 2011 و کشورهای اصلی

رتبه کشورهای اصلی صادرکننده ارزش صادرات (هزار دلار) سهم از ارزش صادرات مقدار صادرات (تن) سهم از مقدار صادرات
جهان 4164649 100% 2572129 100%
1 آلمان 903441 22% 594928 23%
2 فرانسه 769748 18% 464409 18%
3 بلژیک 376552 9% 288893 11%
4 استرالیا 215624 5% 149510 6%
5 اسپانیا 184248 4% 111946 4%
6 لهستان 170774 4% 121653 5%
7 هلند 141612 3% 70792 3%
8 نیوزلند 128458 3% 37475 1%
9 آمریکا 113872 3% 58715 2%
10 جمهوری چک 107764 3% 71367 3%
11 یونان 76970 2% 25721 1%
12 انگلیس 75555 2% 37035 1%
13 فنلاند 66995 2% 37703 1%
14 ایرلند 61837 1% 20262 1%
15 عربستان صعودی 52470 1% 40686 2%
16 تایلند 47363 1% 39522 2%
17 بلاروس 42898 1% 32133 1%
18 استرالیا 41374 1% 12116 0%
19 روسیه 40987 1% 27221 1%
20 دانمارک 40256 1% 26651 1%
21 سایر کشورها 505851 12% 303391 12%

مأخذ : www.tradmap.org

همچنین کشورهای انگلیس، اسپانیا، ایتالیا، هلند و آلمان واردکنندگان اصلی ماست، دوغ و خامه در جهان می‌باشند. در نمودار زیر واردکنندگان اصلی و میزان واردات آنها در سال 2011 آورده شده است.

نمودار 10 : مقدار واردات ماست، دوغ و خامه در سال 2011 (هزار تن)

مأخذ : www.tradmap.org

6-2- بستنی

ظرفیت اسمی تولید انواع بستنی در سال 1389 حدود 320 هزار تن بوده که نسبت به سال قبل 0.9 درصد رشد داشته است. که با توجه به شرایط جغرافیایی کشور، همسایگی با کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهایی مانند عراق و افغانستان رقم مناسبی به نظر نمی‌رسد. استانهای تهران با 82.6 هزار تن، مازندران با 40 هزار تن و یزد با 33.6 هزار تن به ترتیب بیشترین تولید اسمی را به خود اختصاص دادهاند. بسیاری از استانها واحد تولیدکننده فعال ندارند.

7-2- کره

تولید اسمی کره در سال 1389 با 6.7 درصد رشد نسبت به سال قبل حدود 111 هزار تن بوده و استانهای تهران با 36.2 هزار تن، خراسان رضوی با 15.5 هزار تن و اردبیل با 14 هزار تن به ترتیب بیشترین تولید اسمی را دارا می‌باشند. بر اساس آمار IDF در سال 2009 قاره آسیا با تولید 3.8 میلیون تن کره بزرگترین تولیدکنندهاین محصول بهشمار میرود و در بین کشورهای آسیایی ایران با تولید 191 هزار تن پس از پاکستان قرار دارد. کشورهای آمریکا، پاکستان و اتحادیه اروپا از عمدهترین تولیدکنندگاناین محصول در جهان بهشمار میروند. در سال 2009 حجم صادرات و واردات کره در جهان 912 هزار تن بوده است که صادرات آن 16 درصد نسبت به سال 2008 رشد داشت، کشورهای نیوزیلند و اتحادیه اروپا به ترتیب با حجم صادراتی 451 و 148 هزار تن عمدهترین صادرکنندگان و کشورهای روسیه و مصر با واردات 125 و 70 هزار تن عمدهترین وارد کنندگاناین محصول محسوب میگردند. دراین گزارش میزان واردات کره ایران با 20 درصد کاهش نسبت به سال قبل از آن 40 هزار تن بوده است. بر مبنای گزارش IDF در سال 2009 کشورهای فرانسه و آلمان به ترتیب با 7.9 و 5.6 کیلوگرم بیشترین مصرف سرانه دنیا را به خود اختصاص دادهاند. دراین گزارش مصرف سرانه ایران 3 کیلوگرم اعلام شده است.

در سال 2011 بیش از 1.1 میلیون تن کره به ارزش بیش از 5.6 میلیارد دلار صادر شده است، 20 درصد ازاین صادرات توسط نیوزلند صورت گرفته است. در نمودار زیر آمار صادرات و سهم کشورهای اصلی آورده شده است.

نمودار 11 : مقدار صادرات کره در سال 2011 (هزار تن)

مأخذ : www.tradmap.org

با توجه به حجم بالای واردات کره به کشور در ادامه به بررسی میزان واردات کره در کشورهای مختلف و جایگاه ایران در آن پرداخته میشود.

ایران با واردات بیش از 43 هزار تن کره به ارزش حدود190 میلیون دلار بعد از کشورهای فرانسه، آلمان، بلژیک، انگلیس، هلند و روسیه در رتبه هفتم واردات کره در جهان قرار دارد. در جدول زیر آمار واردات و سهم کشورهای اصلی آورده شده است.

جدول 17 : واردات کره در سال 2011 و کشورهای اصلی

رتبه کشورهای اصلی وارد کننده ارزش واردات (هزار دلار) سهم از ارزش واردات مقدار واردات (تن) سهم از مقدار واردات
جهان 5420786 100% 1071201 100%
1 فرانسه 667998 12% 125216 12%
2 آلمان 609423 11% 113581 11%
3 بلژیک 492242 9% 91229 9%
4 انگلیس 415912 8% 71035 7%
5 هلند 313424 6% 59850 6%
6 روسیه 254999 5% 63457 6%
7 ایران 189281 3% 43435 4%
8 دانمارک 170981 3% 39903 4%
9 ایتالیا 141547 3% 25144 2%
10 عربستان صعودی 121619 2% 27743 3%
11 مصر 118911 2% 26284 2%
12 مراکش 106105 2% 23381 2%
13 سنگاپور 94493 2% 16645 2%
14 جمهوری چک 89252 2% 16556 2%
15 چین 87779 2% 18366 2%
16 ژاپن 77623 1% 14026 1%
17 استرالیا 77603 1% 20885 2%
18 اسپانیا 67616 1% 13487 1%
19 سوئیس 65887 1% 12317 1%
20 چین تایپه 65774 1% 13465 1%
21 سایر کشورها 1192317 22% 235196 22%

مأخذ : www.tradmap.org

8-2- کیفیت

شیر تولیدی ایران با بار میکروبی 20 هزار درصد تولید میشود که به لحاظ کیفی از شیر تولیدی کانادا با بار میکروبی 50 هزار درصد، مرغوبتر است. لازم بهذکر است که در چرخه تولید شیرخام کیفیت نهادهای دامی از اهمیت زیادی برخودار است و هر گونه تغییر در آن میتواند بر کیفیت شیرخام و نهایتاً کیفیت فراوردههای لبنی تأثیر گذار باشد. در صنعت لبنی کیفیت شیرخام بهعنوان اصلیترین ماده مصرفی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، حتی با استفاده از مدرنترین فناوری روز نمیتوان افت کیفیت ناشی از بالا بودن میزان آلودگی میکروبی شیرخام را جبران نمود.

استانداردهای موجود برای شیرخام در جدول زیر آمده است.

جدول 18 : استانداردهای شیرخام

ردیف

موضوع

شماره

سال تدوین

ناشر

1

شیر و فرآ وردههای آن - شیر فرادما تجاری (UHT) - ویژگیها و روش آزمونهای تجدید نظر

1528

1383

2

شیر و فراوردههای آن کروماتوگرافی استرولهای چربی شیر - روش آزمون روش مرجع

1631

1381

3

شیر و فراوردههای آن - شیرخام - ویژگیها و روشهای آزمون تجدید نظر

164

1383

استانداردهای ملی ایران دراین خصوص را میتوانید در صفحه استانداردهای ملی صنعت لبنیات مشاهده نمایید.

9-2- زنجیره ارزش لبنیات

با توجه به اهمیت قیمت در میزان تقاضا و مصرف جامعه و همچنین تاثیر قیمتتمامشده در حاشیه سود صنعت و میزان عرضه در ادامه به بررسی زنجیره ارزش شیر پاستوریزه بهعنوان یکی از محصولات شاخص فراوردههای لبنی پرداخته میشود.

زنجیره ارزش شیر پاستوریزه (کیسهای یک لیتری) در شکل زیر آورده شده است. با توجه به اهمیت شیرخام در قیمتتمامشده شیر پاستوریزه (64 درصد) در ردیف پایین شکل زیر تحلیل سهم عوامل مختلف در قیمتتمامشده شیرخام آورده شده است. همانگونه که نمودار نشان میدهد، 79 درصد از سهم هزینههای شیرخام مربوط به خوراک دام است، بهعبارت دیگر بیش از 50 درصد هزینههای لبنیات وابسته به خوراک دام میباشد، همچنین مقایسه بین هزینهها در صنایع لبنی کشور با کشور ترکیه نشان میدهد که بیشترین اختلاف مربوط به هزینههای مالی میباشد.

نمودار 12 : زنجیره ارزش شیر پاستوریزه

مأخذ : اطلاعات پایه برای طراحی زنجیره ارزش از کانون انجمنهای صنایع غذایی ایران دریافت شده است.

لازم بهذکر است که حاشیه سود این صنعت 2.3 درصد میباشد.

در حال حاضر هزینه خرید شیرخام توسط شرکتها و کارخانههای غیر وابسته به شرکت سهامی شیرایران بهطور متوسط بیش از 60 درصد قیمتتمامشده شیر قبل از بستهبندی است. از کل قیمتتمامشده، 89٪ مربوط به دستمزد و 11 ٪ مربوط به انرژی است.

مشکل اصلی تولید شیر و فراوردههای لبنی در سالهای گذشته از جمله سال 1387 و سال 1390 افزایش قیمت خوراک دام بوده است که دلایل افزایش قیمت، کاهش تولید جو به علت خشکسالی و عدم واردات به موقع آن در سالهای 86 و 87 به جهت افزایش شدید قیمتهای جهانی محصول میباشد. میانگین قیمت شیرخام در اکثر کشورهای دنیا اختلاف چندانی با قیمتهای کشور ما ندارد. بالا بودن قیمتتمامشده شیرخام در کشور این است که قیمت شیرخام در کشور ما هم تابعی از قیمتهای جهانی شیرخام بوده است. دراین میان آنچه از اهمیت بیشتری برخوردار است قیمتتمامشده است که به نظر می‌رسد در کشور ما نسبت به میانگینهای جهانی و بهویژه کشورهای توسعه نیافته بالاتر است. قیمتتمامشده شیرخام در ایران بهدلیل کمبود اراضی حاصلخیز و قرار داشتن کشورایران روی اقلیمهای گرم و خشک، کمبود مراتع حاصلخیز، سنتی بودن بخش عمدهای از تولید، پایین بودن بهرهوری در واحدهای دامداری، پایین بودن بهرهوری در بخش کشاورزی بهدلیل خرده مالکی، مکانیزه نبودن، عدم وجود تشکل‌های قوی، نبود حمایتهای صادراتی قیمتتمامشده شیرخام در مقایسه با کشورهای توسعه نیافته بالا است.

3- بازار

1-3- الگوی مصرف لبنیات

متوسط مصرف سرانه شیر در ایران حدود 91 کیلوگرم است، در حالی که متوسط مصرف در جهان 156 کیلوگرم و در کشورهای اروپایی 300 کیلوگرم میباشد.

جدول 19 : متوسط مصرف سرانه شیر

ردیف

شرح

میزان (کیلوگرم)

1

متوسط مصرف سرانه شیر در جهان

165

2

متوسط مصرف سرانه شیر در ایران

91

3

متوسط مصرف سرانه شیر در کشورهای آمریکای شمالی

425

4

متوسط مصرف سرانه شیر در اروپا

300

بر اساس آخرین یافتههای علمی در بررسی ارزش غذایی شیر و فراوردههای آن، متخصصان مصرف سالیانه 200 لیتر ازاین ماده ارزشمند را توصیه میکنند. در سند امنیت غذا و تغذیه "برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی"، سال 1383، پیشبینی الگوی عرضه مواد غذایی طی سالهای برنامه چهارم توسعه به شرح زیر بوده است.

جدول 20 : پیشبینی الگوی عرضه مواد غذایی طی سالهای برنامه چهارم توسعه، 88-1383

واحد(کیلو گرم)

سال پایه 1383

1384

1385

1386

1387

1388

شیر

90

95.3

100.9

106.8

113.1

126.6

کشورهای عضو اتحادیه اروپا و آمریکا بهعنوان تولیدکنندگان عمده شیر و فراوردههای لبنی و همچنین مصرفکنندگان عمدهاین محصول محسوب میشود. در بین کشورهای در حال توسعه آرژانتین و برزیل به این دلیل که جزء تولیدکنندگان عمده شیر محسوب میشوند، مقدار شیر بیشتری نسبت به سایر کشورهای در حال توسعه مصرف میکنند و از استاندارد مطلوب برخوردارند. اما مصرف زیاد این فراورده به معنی عدم وجود فقر و بی نیازی اقشار محروم جامعه به مواد غذایی نمیباشد، به عبارت دیگر دستیابی به استانداردهای مطلوب زندگی باید در بستری از مجموعه نیازها و امکانات جامعه جستجو شود.

شیر یکی از با ارزشترین مواد غذایی است که تقریباً تمامی مواد لازم برای رشد و ادامه زندگی انسان را داراست. پروتئین شیر حاوی تمام اسیدهای آمینه مورد نیاز بدن بوده و میزان مصرف سرانه لبنیات در هر کشور نشانهای از سلامت افراد و پیشرفت اقتصادی و بهداشت آن جامعه است. شیر همچنین حاوی انواع ویتامینهای محلول در آب و چربی است و نیز سرشار از کلسیم است. فراوردههای شیر مفیدترین منبع کلسیم در بین مواد غذایی بشمار میروند.
با توجه به اهمیت مصرف شیر و فراوردههای آن در الگوی تغذیه، این محصول همواره مورد توجه دولتها در کشورهای مختلف از جمله ایران بوده است. لذا سیاستهای مختلف حمایتی برای افزایش تولید و مصرف شیر و فراوردههای لبنی دراین کشورها اتخاذ شده است. ابزارهای حمایتی متنوعی برای شیر و محصولات لبنی بهدلیل اهمیت غذایی آن، توسط دولتها به کار گرفته میشود، بهطوری که مصرفکنندگان و تولیدکنندگان این محصولات از مجموعهاین حمایتها در کشورهای مختلف برخوردار می‌باشند؛ بهعنوان مثال میتوان از سیاست شیر مدرسه که در بیشتر کشورهای جهان برای حمایت از مصرفکنندگان، بهویژه دانش آموزان مدراس ابتدایی اجرا میشود، نام برد. در بین کشورهای مختلف، اتحادیه اروپا، آمریکا و کانادا بیشترین میزان حمایت از تولیدکننده و مصرفکننده و استفاده از ابزارهای حمایتی متنوع را دراین بخش دارا هستند. نحوه حمایت از لبنیات در کشورهای مختلف جهان در صفحه پشتیبان ارائه شده است.

بررسىهای انجام شده از هزینه خانوارها نشان مى دهد که متوسط هزینه شیر و فراوردههاى لبنى خانوارهاى شهرى طى سالهاى اخیر حدود 4.8 درصد هزینههاى خوراکى و 2.5 درصد از کل هزینه خانوارها را تشکیل مى دهد.این نسبت براى خانوارهاى ساکن مناطق روستایى به ترتیب 7.8 و 3 3.8 درصد مى باشد. اگرچه هزینه ریالى خانوارها، مقدار مصرف دقیق اقلام خوراکى را به درستى منعکس نمى کند، اما به جهت عدم دسترسى به آمار و اطلاعات مقدار مصرف خانوارها تلاش شده با استفاده از میزان تولید و شاخصها، قیمتها در مناطق شهرى و روستایى مقدار تقریبى مصرف سرانه شیر و لبنیات در بین خانوارهاى شهرى و روستایى بر حسب دهکهاى درآمدى محاسبه شود. براین اساس و با تعدیل مصرف سرانه (ریالى) به مقدارى میزان مصرف خانوارهاى شهرى و روستایى برآورد شده است. میزان مصرف خانوارها بر حسب دهکهاى درآمدى بسیار متفاوت است بهطورى که در جامعه شهرى مصرف سرانه دو دهک بالاى درآمدى حدود 3.15 برابر دو دهک پائین درآمدى است، این نسبت در مناطق روستایى 3.13 برابر است. طىاین دوره متوسط مصرف سرانه شهر به روستا حدود 1.2 برابر بوده است. بهعبارت دیگر مصرف سرانه شیر و فراوردههاى لبنى در مناطق شهرى بیش از 100 کیلوگرم و در روستاها بین 80-90 کیلوگرم مى باشد. رشد مصرف شیر در مناطق شهرى 4 درصد و در مناطق روستایى حدود 1.5 درصد میباشد. متوسط سرانه مصرف دو دهک پائین درآمدى در مناطق شهرى از 50 کیلوگرم در سال 1377 به 65 کیلوگرم در سال 1380 و حدود 100 کیلوگرم در سال 1385 رسیده است که بهعبارت دیگر طى سالهاى 1385- 1380 توزیع شیر یارانه اى حدود 10 کیلوگرم افزایش داشته است. مصرف دو دهک پائین درآمدى فقط 7.7 درصد زیادتر شده است. با توجه به مباحث فوق تأثیر تغییر قیمت فروش بر تقاضا خصوصاً در دهکهای پایین جامعه(با توجه به حذف شیر یارانهای) با افزایش قیمت شیر و فراوردههای لبنی زیاد خواهد بود.

در ادامه سهم شیر و فراوردههای لبنی از هزینههای خوراکی خانوار در ایران آورده شده است.

جدول 21 : سهم شیر و فراوردههای لبنی در هزینههای خوراکی خانوارهای ایرانی

اقلام

کل

دهک 1

دهک 2

دهک 3

دهک 4

دهک 5

دهک 6

دهک 7

دهک 8

دهک 9

دهک 10

شیر

4.9%

3.7%

3.3%

3.4%

%3.4

4.9%

4.8%

4.7%

4.9%

4.8%

2.7%

فراوردههای شیر

6.3%

6.9%

6.7%

6.5%

6.4%

6.4%

6.5%

6.3%

6.3%%

6.4%

6.0%

لبنیات پس از نان، غلات و گوشت بیشترین هزینه را در سبد هزینه خوراکی خانوار تشکیل میدهد. سهم شیر و فراوردههای آن در سبد خانوارهای ایرانی بهطور میانگین حدود 10 درصد است واین سهم در مناطــق شهری و روستایی مشابه بوده و بعد از انواع گوشت و فراوردههای آن، نان و غلات، میوه و سبزی در رتبه سوم قرار دارد.

در جدول زیر سهم هزینه لبنیات که بهطور مستقیم به بخش صنعت و معدن مرتبط می‌باشند، ذکر شده است.

جدول 22 : سهم هزینه لبنیات با ارتباط مستقیم به بخش صنعت و معدن

ردیف

کد آیسیک

رشته فعالیت

سهم در هزینه خانوار (درصد)

متوسط

دهک هزینهای اول

دهک هزینهای دهم

1

1520

لبنیات

2.1%

3.8%

1.4%

مأخذ : مرکز آمارایران

مصرف سرانه شیر در دهکهای درآمدی بسیار متفاوت است و دو دهک بالای خانوارهای شهری 3.5 برابر دو دهک پایین شیر مصرف میکنند.این نسبت در مناطق روستایی 3.13 برابر است.

بر اساس آمار و اطلاعات موجود، تقاضای جهانی برای محصولات لبنی بهطور فزایندهای رو به افزایش است. این موج افزایش در مصرفاین محصولات ناشی از علل گوناگونی مانند افزایش جمعیت، افزایش درآمد و شهرنشینی میباشد. در ضمن رابطه مستقیمی میان سطح درآمد و مصرف محصولات پروتئینی حیوانی مانند گوشت و شیر وجود دارد. شهرنشینی نیز یکی از دلایل عمده و مؤثر بر تقاضای جهانی محصولات لبنی میباشد. شهرنشینی باعث بهبود در امکانات زیربنایی مانند شبکه حملونقل سردخانهای محصولات لبنی شده است کهاین امر به نوبه خود امکان حمل محصولات غذایی فساد پذیر را مهیا میکند.

اگرچه فراوردههای لبنی از کشش نسبتاً بالایی برخوردارند لیکن تغییرات در تقاضا و کاهش آن بیشتر مربوط به دهکهای پایین جامعه خواهد بود و هرگونه تغییر در قیمتاین محصولات میتواند آثار منفی بر سلامت جامعه داشته باشد. در خصوص محصولات لبنی نمیتوان قیمت را تغییر زیادی داد.

در صورتی که جریان کالا در طول زنجیره در شرایط بهینه و مطلوب باشد آنگاه کالاهای زنجیره در قیمت و کیفیت مناسب در اختیار مصرفکنندگان قرار می‌گیرد، ضمن آنکه در شرایط بهینه و مطلوب جریان کالاکمترین ضایعات از کالاها در فرایند مربوط به مصرفکننده ارائه میشود. براین اساس مصرفکننده میداند بخش زیادی از استانداردهایی که باید در تمام مراحل تولید تا عرضه رعایت گردد توسط توزیعکنندگان مورد توجه قرار گرفته است و کالایی که به مصرفکننده ارائه میشود تقریباً تمام ویژگیهای مدنظر آنان را دارد. ضمن آنکه در جریان کالای مطلوب، کالاهای یکسان در اختیار همه مصرفکنندگان با یک قیمت قرار می‌گیرد در نتیجه مصرفکننده دیگر نگران واردآمدن انواع اجحافهای قیمتی و کیفیتی را ندارد. اما عدم کارایی و اثربخشی جریان کالا، موجب بالا رفتن قیمت، عدم حفظ کیفیت و نهایتاً نارضایتی همه عوامل زنجیره میشود. در زنجیره فراوردههای لبنی جریان کالا در دو بخش مورد بررسی قرار می‌گیرد که عبارتند از:

  1. حملونقل و مراکز جمعآوری شیرخام
  2. نظام توزیع فراوردههای لبنی

در ادامه به تشریح موارد فوق پرداخته میشود.

2-3- حملونقل شیرخام و مراکز جمعآوری

مهمترین و پر هزینهترین حملونقل دراین زنجیره حملونقل شیرخام میباشد که در ادامه تشریح میشود. در حملونقل شیرخام به صنایع لبنی عوامل زیر دخیل اند:

  1. دامدار مستقیم (صنعتی - نیمه صنعتی - سنتی): دامداری است که شیر تولیدی واحد خود را به صورت کاملاً مستقیم به کارخانه لبنیات تحویل میدهد.
  2. واسطه درجه یک: شیرآوری است که توسط تانکر، دبه، بیدون،... در سطح دامداریها اقدام به جمعآوری شیر مینماید و مستقیم به کارخانه تحویل میدهد.
  3. واسطه درجه 2: شیرآوری است که توسط تانکر، دبه، بیدون،... در سطح دامداریها اقدام به جمعآوری شیر مینماید و به مرکز جمعآوری شیر (سکو) تحویل میدهد.
  4. مرکز جمعآوری شیر: مرکزی است که شیر جمعآوری شده توسط واسطه درجه 2 و یا مستقیم از دامدار را تحویل می‌گیرد و پس از سرد کردن شیر، تحویل کارخانهها میدهد.

مطابق با ماده 13 "دستور العمل نحوه صدور مجوز جهت حملونقل مواد غذایی" وسایل نقلیه حامل مواد غذائی فاسد نشدنی از قبیل گوشت و فراوردههای گوشتی، فراوردههای لبنی، شیرینی جاتتر و خامهای و مشابه آنها باید مجهز به سردخانه مناسب باشند. اما در حال حاضر بهدلیل کمبود وسایل نقلیه مجهز به سردخانه حملونقل شیر و فراوردههای آن با وسایل نقلیه دیگر انجام میشود که باعث ضایعات بالا در حین حملونقل میشود.

یکی از معضلات کنونی توزیع شیر مربوط به مشکل وسایل مناسب برای حملونقل و توزیع آن است. هزینه حملونقل تأثیر زیادی بر قیمتتمامشده محصولات لبنی دارد و هرگونه تغییر دراین هزینهها مستقیماً قیمتتمامشده محصولات لبنی را افزایش خواهد داد.

به منظور تأمین شیرخام مورد نیاز کارخانجات تهیه مواد لبنی بهداشتی با کیفیت خوب برای مصرف جامعه، طرح ایجاد مراکز جمعآوری شیر در سال 1365 و با اهداف زیر به شورای عالی کشاورزی و امور روستایی تقدیم گردید که پس از تصویب، مقرر شد در سه فاز یکساله 98 مرکز جمعآوری شیر در شعاع عمل کارخانجات شیر کشور احداث و مورد بهرهبرداری قرار گیرد.

  • تأمین شیر مورد نیاز کارخانجات موجود و کاهش واردات شیر خشک
  • سالمسازی شیر دریافتی از دامدارن خرده پا و جلوگیری از انتشار بیماریهای واگیردار مشترک انسان و دام
  • تشویق دامداران به تولید بیشتر با تضمین خرید شیر آنها
  • قطع دست واسطهها و ارتباط مستقیم با دامدار

در ابتدای شروع فعالیت این مراکز مدیریت آنها زیر نظر شرکت سهامی صنایع شیر ایران بود، به تدریج که تشکل‌های گاوداران در مناطق مختلف قوت گرفت، این مراکز به تعاونیهاو اتحادیههای گاوداران واگذار شد و بهصورت مراکز طرف قرارداد شرکت سهامی صنایع شیر درآمدند. سپس علاوه بر مراکز تحت پوشش تعاونیها، در بعضی نقاط مراکز خصوصی نیز با ضوابط مورد تائید صنایع شیرایران دایر شد که مرتباً مرکز فوق به هر دو شکل مالکیت در حال گسترش می‌باشند. علیرغم موفقیت نسبی و اثرات ارزنده وجود مراکز جمعآوری شیر در تولید ملی، این مراکز دارای مشکلات و تنگناهایی هستند. در هر صورت بعد از گذشت 20 سال از آغاز فعالیت مراکز جمعآوری شیر، وضعیت، تعداد مراکز جمعآوری و ظرفیت آنها بشرح جدول زیر میباشد.

تا پایان سال 1384 تعد اد 1927 مرکز جمع آور شیر با ظرفیت اسمی 9694 تن جذب شیر در روز در سراسر کشور فعال بودند و تعداد 491 مرکز با ظرفیت 1983 تن جذب شیر در روز در حال احداث بودهاند که اکثر آنها به فعالیت رسیدهاند و در حال حاضر بیش از 2400 واحد با ظرفیت 11.5 هزار تن جذب شیر در روز در زمینه جذب شیر و انتقال آن به صنایع تبدیلی فعالند.

جدول 23 : تعداد و ظرفیت مراکز جمعآوری شیر، 85-1382 (واحد: تن در روز)

ردیف استان 1382 1383 1384 1385
در حال احداث
تعداد ظرفیت تعداد ظرفیت تعداد ظرفیت تعداد ظرفیت
1 آذربایجان شرقی 90 480 90 450 75 345 37 191
2 آذربایجان غربی 38 256 32 156 70 503 67 271
3 اردبیل 6 23 8 28 108 248 16 48
4 اصفهان 100 300 117 445 154 815 11 51
5 ایلام 6 23 6 23 17 43 6 8
6 بوشهر 2 10 2 10 2 10 0 0
7 تهران 21 287 21 205 22 393 3 30
8 چهارمحال بختیاری 9 32 13 39 16 48 3 9
9 خراسان جنوبی 160 2373 200 2400 66 353
10 خراسان رضوی 3 28 36 148 12 65
11 خراسان شمالی 187 815 20 1050 28 55 4 4
12 خوزستان 47 169 51 175 58 199 83 245
13 زنجان 57 104 63 114 71 274 22 545
14 سمنان 22 126 23 155 29 161 0 0
15 سیستان و بلوچستان 5 20 5 20 6 40 0 0
16 فارس 52 263 113 355 125 519 1 5
17 قزوین 32 108 33 114 35 160 6 56
18 قم 10 145 13 160 13 159 2 20
19 کردستان 25 63 28 78 29 100 0 0
20 کرمان 42 142 54 150 58 158 9 45
21 کرمانشاه 27 76 51 208 71 260 27 68
22 کهکیلویه و بویر احمد 12 30 12 30 16 40 3 75
23 گلستان 76 254 80 451 88 470 33 88
24 گیلان 17 120 17 136 22 142 4 20
25 لرستان 86 270 106 443 107 493 13 67
26 مازندران 43 500 104 610 102 624 5 16
27 مرکزی 76 188 82 207 88 234 10 35
28 هرمزگان 6 6 11 12 13 25 2 5
29 همدان 67 301 206 253 217 435 32 152
30 یزد 30 115 33 163 34 173 14 69
31 جیرفت و کهنوج 3 7 5 12 7 20 0 0
جمع کل 1194 5432 1562 8753 1927 9694 491 1983

در ادامه آمار مراکز جمعآوری در سال 1387 تا 1388 آمده است.

جدول 24 : عملکرد فعالیتهای مراکز جمعآوری شیر در شبکه تعاونیهای روستایی، 88-1387

شرح سال تعداد مراکز ظرفیت شیر سرد کن وضعیت خرید شیر عملکرد
میزان ارزش درآمد ناخالص کل هزینهها
مرکز جمعآوری شیر شرکت تعاون روستایی 1387 83 265940 63676962 217351 - -
1388 85 283200 58280807 218669 50171 43302
مرکز جمعآوری شیر شرکت تعاون کشاورزی 1387 307 2278150 527860590 1935711 - -
1388 316 2484550 544159673 2036085 582868 515202
مرکز جمعآوری شیر اتحادیه تعاون روستایی 1387 9 161650 43616298 167339 - -
1388 59 231150 86467656 339941 304184 301892
جمع کل 1387 399 2705740 615153850 2340203 - -
1388 460 2998900 688908136 2574696 937224 860398

3-3- نظام توزیع

ارکان اساسی شبکه توزیع لبنیات عبارتند از:

  • تولیدکنندگان و واردکنندگان کالا به شبکه
  • عمده فروشان که واسط بین تولیدکنندگان و توزیعکنندگان (خرده فروشان) می‌باشند.
  • خرده فروشان که رساننده کالا و خدمات به دست مصرفکنندگاناند.
  • مصرفکنندگان که کالاها را از شبکه خارج و مصرف میکنند.

کارکرد صحیح این شبکه در جامعه موجب دسترسی مصرفکنندگان به کالاها و خدمات با نرخی شفاف و منصفانه میشود. از طرف دیگر تعادل اقتصادی و بهبود وضعیت دو بخش تولید و مصرف نیز در گرو اصلاح و تنظیماین شبکه قرار دارد.این شبکه میتواند موجب شکلگیری انتظارات منطقی و عقلانی مصرفکنندگان و تولیدکنندگان شود و بدین طریق بستر مناسبی برای مصرف و تولید ایجاد کند.

کارکرد نامناسب و ساختار غیر منطقی نظام توزیع موجب گرانتر شدن قیمت کالاها و خدمات، ایجاد نارضایتی و شکلگیری انتظارات غیر عقلانی در تولیدکنندگان و مصرفکنندگان و نوسانات شدید قیمت، اتلاف منابع، عدم شفافیت، کاهش قدرت خرید، آشفتگی در کارکرد بازار و شکلگیری شبکههای غیررسمی توزیع در جامعه میشود.

یکی از مؤثرترین عوامل موجود در عملکرد کارخانجات تولید فراوردههای لبنی، نحوه توزیع محصولات میباشد. اهمیت بحث توزیع در صنعت لبنیات از چند جنبه قابل بررسی است:

  1. نخست آنکه حملونقل محصولات لبنی بهویژه آن دسته از محصولات که بدون مواد نگهدارنده بوده و به صورت طبیعی و تازه عرضه میشوند و بهدلیل وجود شیر در ساختار آنها، کار بسیار پراهمیتی است. چرا که باید در دمای مناسب یعنی توسط خودروهای یخچال دار حمل شده و در فصول گرم از ایجاد تغییر در دمای محصولات کاملاً جلوگیری به عمل آید. در غیراین صورت بهدلیل فساد این نوع محصولات، بیماریها و مسمومیتهایی در مصرفکنندگان به وجود میآید که علاوه بر به بار آوردن خسارات ناشی از شکایات مصرفکنندگان، لطمههای جبران ناپذیری به شهرت و آینده بازار شرکت نیز وارد میسازد.
  2. دوم آنکه برنامهریزی برای توزیع محصولات لبنی باید بسیار دقیق باشد. نظم در توزیع مهمترین محصولات لبنی مانند شیر، ماست و پنیر که غالباً در فواصل زمانی کوتاه و به صورت روزانه خریداری میشوند، باعث میگردد کهاین محصولات همواره در قفسههای فروشگاهها و در دسترس مشتریان قرار داشته باشد و در صورت عادت کردن ذائقه مشتری به محصولات یکی از تولیدکنندگان، تغییر آن به سختی صورت می‌گیرد.

اکثر بنگاههای بزرگ تولید فراوردههای لبنی نظیر پگاه پخش فراوردههای لبنی توسط شرکتهای زیر مجموعه خود انجام میدهند. همچنین آییننامه نظام توزیع کالا و خدمات و صدور مجوزها در بهمن ماه 1387 به وزارتخانههای صنعت، معدن و تجارت و امور اقتصادی و دارایی ابلاغ شده است. این آییننامه شرایط اخذ مجوز پخش فراوردههای غذایی و نهادهای موثر در آن را مشخص کرده است.

شایان ذکر است در اکثر کشورها دولتها بهصورت مستقیم و یا غیرمستقیم برای شکلگیری و گسترش نظام توزیع کالا و خدمات بهینه و مطلوب و رعایت همه استانداردها در فرایند ذخیرهسازی، فرآوری، حملونقل و در نهایت عرضه کالاها و خدمات از طریق نهادهای مردمی و صنفی، کنترل، نظارت و بازرسی می‌کنند.

درادامه این بخش ابتدا به بررسی نحوه تنظیم بازار شیر و فراوردههای آن به منظور در کشور پرداخته و در ادامه سیاست‌های حمایتی سایر کشورها از تولیدکنندگان و مصرفکنندگان شیر و فراوردههای آن پرداخته میشود.

4-3- تنظیم بازار لبنیات در ایران

تنظیم بازار مجموعه‌ای از مقررات، سیاست‌ها و راهبردهایی است که برای حمایت از مصرفکنندگان و تولیدکنندگان با توجه به ابزار مناسب اقتصادی بین متغیرهای اصلی بازار (قیمت و مقدار) اعمال میشود. برایاین منظور تغییراتی در عوامل موثر بر توابع عرضه و تقاضا ایجاد میشود. تنظیم بازار محصولات کشاورزی بهدلیل فصلی بودن، فسادپذیری و حجم زیاد تولید آنها، اهمیت بسیار بنیادین در زنجیره تأمین دارد، چرا که بسیاری از عوامل ناپایداری تولید، تغییرات نامناسب مصرف، بهدلیل نقصانهای کمی و قیمتی موجود در بازار مواد غذایی و فراوردهها است. لازم بهذکر است هر گونه سیاست تنظیم بازار تاثیر زیادی بر بازارهای داخلی و خارجی مواد غذایی و فراوردهها دارد که میبایستی در تدوین راهبردهای زنجیره تأمین به آن توجه نمود.

با توجه به اهمیت فراوردههای لبنی در سلامت جامعه لازم است بازار برخی از فراوردههای مهم در آن با دخالت دولت تنظیم شود. در میان فراوردههای لبنی، کالاهای اساسی با معیارهای زیر بهدلیل اهمیت بالای آنها انتخاب و بازار آنها رصد شده و با دخالت دولت تنظیم میشوند:

  1. کشش قیمتی تقاضای کالاهای مختلف
  2. ضریب اهمیت کالاها در بودجه خانوار
  3. ماندگاری کالاها (از لحاظ امکان نگهداریاین کالاها)
  4. تجارب گذشته در شرایط مشابه(تجربیات ناشی از شرایط مشابه در کشور و سایر کشورها)

با توجه به شاخصهای فوق شیر، پنیر، ماست و کره از اقلام مهم برای تنظیم بازار دراین زنجیره می‌باشند. لازم بهذکر است اقلام لبنی در مجموع 1.93 درصد از بودجه خانوار را به خود اختصاص داده است. در جدول زیر ضریب اهمیت کالاهای انتخاب شده (به ترتیب اهمیت در بودجه خانوار) آورده شده است:

جدول 25 : ضریب اهمیت مواد غذایی زنجیره در بودجه خانوار

ردیف

عنوان

ضریب اهمیت در سبد خانوار

1

شیر

0.76

2

پنیر

0.66

3

ماست

0.3

4

کره

0.21

جمع

1.93

بهطور خلاصه ابزارهایی که برای تنظیم بازار و جلوگیری از عدم ثبات در بازار کالاها اتخاذ میشوند عبارتند از: تعیین قیمت، پرداخت یارانه، خرید تضمینی، قیمت تضمینی، ذخیرهسازی و... در ادامه به تشریح هر یک از موارد فوق در خصوص شیرخام (بهعنوان مواد اولیه) و فراوردههای لبنی پرداخته میشود.

1. قیمتگذاری و کنترل قیمت: برخی از فراوردههای لبنی که توسط دولت از طریق سازمان حمایت، قیمتگذاری میشوند عبارتند از:

  • شیر
  • شیر خشک با ارز رسمی وارداتی
  • پنیر پاستوریزه

مهمترین قلم دراین زنجیره که قیمت آن تاثیر زیادی بر قیمت فراوردههای لبنی دارد قیمت شیرخام است، در ادامه به بررسی روال قیمتگذاری آن پرداخته میشود.

دولت تاکنون برای محصول شیر قیمت تضمینی تعیین نکرده و اعتبار خاصی را به نام خرید تضمینی شیر هزینه نکرده است، بااین وجود تا پیش از اجرای قانون هدفمند کردن یارانهها، قیمت شیرخام هر ساله توسط وزارت جهاد کشاورزی به کمیته تنظیم بازار پیشنهاد و در ستاد تنظیم بازار به بحث گذاشته می‌شد و نهایتاً قیمتی در شورای اقتصاد به تصویب می‌رسید و کارخانجات فرآوری، موظف به خرید شیر به قیمت مصوب شورای اقتصاد می‌شدند. قیمت مصوب، مبنای قیمتتمامشده شیر یارانهای قرار میگرفت و بهعنوان قیمت پایه در قیمت محصولات لبنی غیر یارانهای تأثیر میگذاشت. در ادامه با توجه به سهم بالای قیمت شیرخام در قیمت فراوردههای لبنی به بررسی نحوه قیمتگذاری شیرخام پرداخته میشود.

قیمتگذاری برای محصول شیر به ۳ روش انجام می‌گیرد:

  • قیمت عرف شیرخام، براساس توزیع سه کیلوگرم جو در ازای یک کیلوگرم شیر برای یک سال تعیین و هماهنگ میشود.
  • قیمت شیر، براساس قیمت خوراک دام و سایر خدمات و نهادها و حتی سود سرمایهگذاریهای اولیه و جاری مورد محاسبه قرار می‌گیرد.این قیمت برای یک سال تعیین میگردد و سعی میشود که به نحوی تعیین گردد که آثار تورمی و رابطه مبادله به همراه نداشته باشد.
  • قیمت شیر، براساس ماده خام و فراوردههای حاصل از آن به صورت خرید تضمینی تعیین میشود. اجزای ارزشی تشکیل دهنده و تعیین کننده قیمت خرید تضمینی شیر عبارتند از: قیمتهای چربی و پروتئینی.

روش اول: در ایران این روش برای تعیین قیمت شیر مورد قبول واقع نمیشود. توجیه مسئولان امور دام، آن است که یک کیلوگرم جو معادل یک واحد علوفهای است و حدود ۷۶ درصد TDN (کل مواد غذایی قابل هضم) یعنی ۷۶۰ گرم برآورد شده است که برای استحصال یک لیتر شیر، 330 گرم TDN نیاز است. لذا تناسب عنوان شده مبنی بر تقابل سه کیلوگرم جو و یک لیتر شیر چندان منطقی به نظر نمیآید و نمیتواناین روش را بهعنوان معیار رایج تلقی نمود.

روش دوم: قیمت شیر در ایران با این روش تعیین میگردد. به نحوی که قیمتتمامشده شیر حداقل هزینههای کل و جاری و نیز سود قابل قبولی را برای دامداران تأمین کند.این قیمتها در ابتدا در وزارت جهاد سازندگی تعیین گردیده و سپس به شورای اقتصاد پیشنهاد میشود.این قیمت بعدها در شورای اقتصاد تعدیل یافته و دقت میشود که آثار تورمی و رابطه مبادله درون و برون بخشی نداشته باشد. عدم اجرای صحیح این روش آن است که قیمتها در اواسط تابستان و بهعبارتی قبل از شروع سال زراعی و بعد از پیشنهاد قیمتی از طرف وزارت جهاد سازندگی، توسط شورای اقتصاد، تعیین و اعلام میگردد. دراین روش قیمتگذاری، قیمت خوراک دام، انرژی، دستمزد نیروی کار، بهره بانکی، نرخ ارز، دارو و غیره برمبنای همان سال تعیین میگردد. در صورتی که در بودجه سال بعد (نیم سال دوم سال زراعی) تمام قیمتها بر مبنای نرخ تورم رسمی و غیر رسمی افزایش مییابد کهاین خود زیان دامداران، افزایش ریسک در تولید شیر، عدم توسعه بخش دامداری و صنایع فرآوری شیر را به همراه دارد. بهطور مثال با اعلام افزایش قیمت گندم برای سال زراعی آینده، کشاورزان برای کسب قیمت تضمینی خرید گندم، اقدام به تغییر کشت خود از جو، ذرت و... به گندم مینمایند. این امر موجب کاهش تولید محصولات فوق گردیده و همچنین بهدلیل تقاضای دامداران به جو و ذرت، باعث افزایش قیمت بیرویه این محصولات میشود (افزایش عرضه نسبت به تقاضا). بنابراین، دامدارانی که شیر تولید مینمایند، برای جلوگیری از زیان و جبران هزینهها مجبور به تولید کمتر شیر و فروش تل یسههای شیرده به کشتارگاه یا تغییر تولید از تولید شیر به پروار بندی میشوند.این امر بهخصوص در سال ۱۳۸۴ برای بسیاری از دامداران خرد اتفاق افتاد. از طرفی افزایش فراوردههای شیری نسبت به قیمت خرید شیر یا خرید صنایع فرآوری شیر بهمیزان کم و قیمت پایین (حداقل در سطح قیمت کف) یا عدم خرید شیر از دامداران و فشار بر آنها موجب زیان به تولیدکنندگان و مصرفکنندگان شیر میشود. از آن جا که سیاست گذاران یا اقتصاددانان یا برنامه ریزان در تعیین قیمت گندم (قیمت تضمینی) در برآوردهای خود تغییر رفتار کشاورزان را مثبت ارزیابی میکنند، برای تغییر تولید محصول و بیشتر به دنبال رشد تولید گندم هستند، لذا دامداران خرد، که کم و بیش به خرید علوفه از خارج از مزرعه وابسته هستند، از آثاراین سیاست صدمه بسیاری میبینند.این اثر را میتوان در نمودار زیر مشاهده نمود.

نمودار 13 : اثر افزایش قیمت تضمینی خرید گندم بر افزایش قیمت جو و سایر علوفه جات بر مقدار تولید شیر دامداران خرد در بازار

علاوه بر قیمتگذاری فراوردههای لبنی بر قیمت فروشاین اقلام نیز نظارت میشود.این نظارت (نظارت بر تأمین، توزیع، قیمت، قاچاق و...) توسط بازرسان وزارت صنعت، معدن و تجارت و در مورد برخی کالاهای غیر حساس این زنجیره توسط توسط بازرسان تشکل‌های صنفی و سایر دستگاه‌های ذی صلاح بر اساس سیاست کلان وزارت صنعت، معدن و تجارت و شورای اصناف انجام میشود.

2. پرداخت یارانه: دولتها از طریق اجرای سیاستهای حمایتی مناسب، مانند پرداخت یارانه به مواد غذایی اساسی از جمله لبنیات می‌توانند نقش مهمی را درتأمین امنیت غذایی جامعه برعهده گیرند. با توجه بهاینکه پرداخت یارانه، هزینههای سنگینی را به دولت تحمیل میکند، بنابراین، ضروری استاین امر به صورت کاملاً هدفمند انجام گیرد. یکی از راههای رسیدن به پرداخت هدفمند یارانه توسط دولت، بررسی تقاضای کالاهای مشمول یارانه است. بهدلیل عدم دسترسی به اطلاعات پس از هدفمند کردن یارانهها، دراین بخش به بررسی نحوه تخصیص یارانهها به مواد غذایی تا قبل از آن پرداخته میشود. یارانه مواد غذایی در ایران عمدتاً بهصورت غیرمستقیم بوده و محصولاتی از قبیل گندم و فراوردههای آن (آرد، نان) برنج، روغن، قند و شکر، شیر، پنیر و گوشت را شامل میشود. با توجه به نرخ رشد جمعیت و قیمتتمامشده تولید یا واردات مواد غذایی مشمول پرداخت یارانه، هزینه یارانه کالاهای اساسی در سالهای اخیر از افزایش قابل ملاحظهای برخوردار بوده است. مجموع یارانه پرداختی به کالاهای اساسی طی سال 1387 و 1388 به ترتیب معادل 42409.3 و 42972.5 میلیارد ریال بوده است. در ادامه روند پرداخت یارانه تا قبل از هدفمندسازی به لبنیات مورد بررسی قرار می‌گیرد.

روند پرداخت یارانه شیر و محصولات لبنی در مناطق شهری با نوسانات مختلف در طول چهار دهه گذشته همواره تاکنون ادامه داشته است. بهطوری که میزان پرداخت یارانه شیر از 1.5 میلیارد ریال در سال 1355به 1937میلیارد ریال در سال 1382 رسیده است. این آمار بیانگر رشد سالانه حدود 30درصد میباشد. بهدلیل طولانی شدن دوره پرداخت، این گونه یارانهها به تدریج الگوی مصرف خاصی را استحکام بخشیده است و اعطای یارانه شیر، برای مصرفکننده شهری احساس ایجاد حق نموده است. بهطوری که حذف یا کاهش آن نه تنها از نظر سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مشکلاتی را ایجاد میکند، بلکه بر استانداردهای تغذیهای و الگوی مصرف نیز تأثیر میگذارد و اثر جدی بر صنایع وابسته و تولید خواهد داشت.

برآوردهای انجام گرفته نشان میدهد که توزیع شیر یارانهای بدون توجه به شاخصهای توسعه یافتگی)درآمد، خانوارها، میزان جمعیت و (… انجام می‌گیرد و معیار توزیع شیر یارانهای در استانها، عمدتًا به ظرفیت صنایع و بازار مصرف در هر استان بستگی دارد. بهطوری که میزان توزیع شیر یارانهای در طی سالهای1372 تا 1378 نشان میدهد که50.7 درصد خانوارهای شهری حدود 72.15 درصد شیر یارانهای را به خود اختصاص دادهاند در حالی که 21.9 درصدفقط 9.3 درصد سهم شیر یارانهای و 9.7 درصد خانوارهای شهری اصلا سهمی از شیر یارانهای ندارند بهعبارتی با احتساب جمعیت روستا حدود ۵۰ درصد از جمعیت کل کشور از یارانه شیر بهره نمیبرند. در حالی که شدت فقر و محرومیت دراین مناطق بیشتر از سایر مناطق بوده و فلسفه وجودی پرداخت یارانه، دسترسی این اقشار از مردم به کمکهای دولت است. لازم بهذکر است با وجود این که توزیع سرانه شیر یارانهای از 12 کیلوگرم به 29 کیلوگرم رسیده است. اما بررسی آمار هزینه خانوار دهکهای درآمدی نشان میدهد، شکاف مصرف بین گروههای پایین و بالای درآمدی برای مصرف شیر تغییر محسوسی نداشته است. بنابراین با شیوه اجرایی توزیع قبلی شیر یارانهای، لزوماً افزایش میزان یارانه، باعث بهبود وضعیت گروههای هدف (کم درآمد) نمی‌توانست باشد. دراین راستا باید نحوه مدیریت، سیاست‌های قیمتگذاری و دستیابی به هدف، مورد بازبینی و اصلاح قرار گیرد تا نحوه حمایت ازاین زنجیره پس از هدفمندسازی و قطع یارانه شیر موجب کاهش سرانه مصرف و افزایش شکاف مصرف در دهکهای مختلف جامعه نشود. بر اساس دستورالعمل ستاد تنظیم بازار از 15 تیرماه 1390 یارانه شیر حذف شده و قیمت آن به صورت استانی تعیین میشود.

3. ذخیرهسازی:برای جلوگیری از نوسات عرضه و تقاضا و تنظیم بازار در دو محور طبیعی و غیرطبیعی ناشی از دورههای زمانی تولید و مناسبتهای خاص که باعث افزایش تقاضا می­ شود، ذخیرهسازی فراوردههای لبنی مهم (با توجه دوره ماندگاری پایین شیر و ماست عموما ذخیرهسازی شیر خشک صنعتی، پنیر و کره در مقاطع حساس انجام میشود.) انجام میشود. لازم بهذکر است درشرایط خاص نظیر هدفمندسازی یارانهها کنترلهای بیشتری بر بازار حاکم بوده بهعنوان مثال قیمت اقلامی نظیر بستنی که خارج از فهرست کالاهای اساسی میباشد نیز کنترل میشود. بهعنوان نمونه در جدول زیر فهرست فراوردههای لبنی، میزان، اعتبار پیشبینی شده و مجری ذخیرهسازی به منظور کاهش فشارهای تورمی ناشی از افزایش قیمت کالاهای اساسی در اجرای هدفمند کردن یارانهها آورده شده است.

جدول 26 : ذخیرهسازی فراوردههای لبنی برای اجرای هدفمند کردن یارانه ها

ردیف

عنوان

میزان ذخیرهسازی (هزار تن)

اعتبار (میلیارد ریال)

مجری

1

شیر خشک صنعتی

10

300

انجمن فراوردههای لبنی ایران و اتحادیه تعاونیهای تولیدکنندگان فراوردههای لبنی ایران

2

کره

6

235.95

انجمن فراوردههای لبنی ایران، اتحادیه تعاونیهای تولیدکنندگان فراوردههای لبنی ایران و اتحادیه اسکاد

3

پنیر

5-3- سیاست‌های حمایتی سایر کشورها

با توجه به اهمیت مصرف و فراوردههای آن در الگوی تغذیه، این محصول همواره مورد توجه دولتها در کشورهای مختلف از جمله ایران بوده است. لذا سیاست‌های مختلف حمایتی برای افزایش تولید و مصرف شیر و فراوردههای لبنی دراین کشورها اتخاذ شده است. ابزارهای حمایتی متنوعی برای شیر و محصولات لبنی بهدلیل اهمیت غذایی آن، توسط دولتها به کار گرفته میشود، بهطوری که مصرفکنندگان و تولیدکنندگان این محصولات از مجموعه‌این حمایتها در کشورهای مختلف برخوردار می‌باشند؛ بهعنوان مثال می‌توان از سیاست شیر مدرسه که در بیشتر کشورهای جهان برای حمایت از مصرفکنندگان، بهویژه دانش آموزان مدراس ابتدایی اجرا میشود، نام برد. در بین کشورهای مختلف، اتحادیه اروپا، آمریکا و کانادا بیشترین میزان حمایت از تولیدکننده و مصرفکننده و استفاده از ابزارهای حمایتی متنوع دراین بخش را دارا هستند.

1-5-3- آمریکا

حمایتهای کلی آمریکا در بخش لبنیات شامل موارد زیر است:

  • برنامه حمایتی قیمت:این برنامه به منظور حمایت از تولیدکننده در برابر کاهش قیمت‌های بازار و حمایت از مصرفکننده در برابر نوسانات قیمت و تغییرات عرضه و تقاضای فصلی صورت می‌گیرد.
  • برنامه‌های بازاریابی شیر ایالتی و مرکزی: به هدف کمک به ایجاد شرایط بازاریابی، هیاتهای بازاریابی شیر تشکیل شده است.
  • برنامه‌های ترویجی و کنترل امراض
  • انواع پرداختهای مستقیم: این پرداختها با عناوین مختلف مانند پرداختهای جبرانی، برنامه قرارداد زیان درآمدی و... انجام میشوند.
  • کنترل وارداتی و یارانههای صادراتی: حمایت از طریق ایجاد سهمیههای وارداتی جهت کاهش واردات و پرداخت سوبسیدهای صادراتی جهت افزایش صادرات انجام میشود.

2-5-3- کانادا

در کانادا عناصر اصلی سیاسی که بخش لبنیات را حمایت می‌کنند، شامل موارد زیر است:

  • ایجاد سیستم مدیریت عرضه لبنیات: با استفاده ازاین سیستم کشاورزان به صورت هماهنگ عمل می‌کنند، بهطوری که میزان تولید برای یک دوره معین براساس تخمینهایی که از تقاضا برآورد میشود، تعیین میشود و با تعیین سهمیههای مشخص تولید محدود میشود.
  • قیمت‌های حمایتی: کمیسیون لبنیات کانادا سالانه، قیمت‌های حمایتی برای محصولات لبنی و شیر را تعیین میکند.
  • بازاریابی شیر به صورت ملی: سهمیههای بازار به صورت استانی توسط هیاتهای بازاریابی استانی تعیین میشود و در نهایت کل سهمیه در سطح ملی توسط کمیته مدیریت عرضه شیر کانادا تعیین میشود.ـ پرداخت یارانه به تولیدکنندگان شیر و محصولات لبنی:این برنامه به منظور حمایت از درآمد کشاورزان انجام میشود.
  • کنترل واردات از طریق ایجاد تعرفه و سهمیههای وارداتی

3-5-3- اتحادیه اروپا

در اتحادیه اروپا اجزای کلیدی سیاست‌های حمایتی از لبنیات، شامل موارد زیر است:

  • سهمیههای تولید شیر: با کنترل عرضه شیر منطقهای از طریق سهمیه تولید منطقهای
  • یارانههای تولیدی
  • برنامه‌های حمایتی قیمتی داخلی و خریدهای داخلی: تعیین قیمت‌های مداخلهای بهعنوان قیمت کف برای بعضی از محصولات لبنی
  • محدودیت‌های وارداتی از طریق ایجاد تعرفه
  • یارانههای صادراتی برای مازاد لبنیات داخلی

4-5-3- هند

عمدهترین تولیدکنندگان شیر در آسیا، هندوستان و چین هستند. بهطوری که هند بزرگترین تولیدکننده شیر (انواع دام) در جهان است. مهمترین برنامه‌های دولت هند برای توسعه و افزایش تولید لبنیات شامل موارد زیر است:

  • افزایش عرضه شیر، بهبود کیفیت شیر، توسعه فناوری فرآوری و بستهبندی و توسعه بازاریابی صادراتی و داخلی
  • حمایت از بخش لبنیات از طریق فعالیتهای زیرساختاری و امور زیربنایی
  • تمرکز روی مراکز با مقیاس بزرگ و توسعه تجارت لبنیات
  • براین مبنا با اصلاحاتی که در قوانین لبنیات ایجاد شده ورود بخش خصوصی بهاین صنعت و سرمایهگذاری در آن تسهیل شده است. همچنین برنامه‌هایی در ارتباط با خدمات حیوانات، برنامه‌های توسعه غذایی و علوفه دام، تضمین کیفیت و افزایش برنامه‌های تحقیقاتی نیز انجام شده است.

5-5-3- چین

در چین پس از دهه 1980، دولت برنامه‌هایی برای افزایش تولید و مصرف محصولات لبنی بهدلیل توجه به سلامتی مردم اجرا نموده است. دراین زمینه طرحهایی برای بهبود ژنتیک گلهها به وسیله کشت جنین، طرحهای ترویجی و برنامه‌هایی برای افزایش مصرف این محصولات مانند برنامه شیر مدرسه و ترویج مصرف مواد لبنی انجام شده است. شایان ذکر است چین یکی از بزرگترین واردکنندگان محصولات لبنی در آسیا است که سهم واردات آن نیز در سالهای آینده افزایش خواهد یافت. یکی از بزرگترین صادرکنندگان محصولات لبنی در جهان پس از اتحادیه اروپا، نیوزیلند است. بخش لبنیات بخشی کلیدی در اقتصاد این کشور است بهطوری که حدود 20 درصد از درآمدهای صادراتیاین کشور را شامل میشود. نیوزیلند تنها کشوری است که از سوبسیدهای صادراتی استفاده نمیکند و بازار داخلی آن نیز از حمایت برخوردار نیست. دولت هیچ گونه مداخلهای در بازاراین محصولات ندارد و بهطور کلی هیچ گونه حمایت سرمایهای ازاین بخش توسط دولت انجام نمیشود.

6-5-3- استرالیا

در استرالیا روند افزایش تولید شیر نسبت به مصرف داخلی این کشور بیشتر بوده بهطوری که در حال حاضر بیشتر از نصف تولید شیر داخلی خود را صادر میکند و با حدود 17 درصد از کل محصولات جهان، رتبه سوم صادرات محصولات لبنی را داراست. در طول چند دهه گذشته، تغییرات زیادی در سیاست‌های صنعت لبنیات این کشور ایجاد شده و بهطور کلی برنامه‌های دولت بر پایه حمایت از درآمد تولیدکنندگان و حمایت از صنعت داخلی در بازارهای بینالمللی بوده است. البته سطح حمایتها دراین کشور کاهش یافته و در برنامه‌های جدید، پرداختهایی برای کشاورزان در نظر گرفته شده است.

4- منابع فیزیکی

محدوده و پراکنش مناطق تولید شیر به وسعت کشور است. تولید این محصول در تمامی مناطق شهری و روستایی کشور انجام میشود. عوامل و دلایل گوناگونی بر حجم و میزان تولید این محصول و چگونگی پراکنش تولید در مناطق مختلف کشور تاثیر دارد که عمدهترین دلایل آن عبارتند از:

  • اقلیم و شرایط آب و هوایی
  • تراکم جمعیت
  • بازار مصرف
  • دسترسی به بازار نهادها
  • یارانههای پرداختی
  • وجود صنایع تبدیلی

در بین 32 استان کشور استانهای تهران، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، اصفهان، مازندران، آذربایجان شرقی و خوزستان بیشترین سهم از تولید شیرخام را دارا می‌باشند و حدود 50 درصد از شیر کشور دراین مناطق تولید میشود. استان تهران سهم 9.8 درصدی از کل تولید را دارد و در رتبه اول کشور میباشد. مهمترین دلیل تراکم تولید دراین استان، برخورداری از مزیتهای متعدد از جمله دسترسی آسان به بازار مصرف، وجود صنایع تبدیلی، تاثیرگذاری در مراکز تصمیمگیری و دستیابی راحت به امکانات و تسهیلات اعطایی دولت، قیمت شیرخام و یارانههای توزیعی دراین استان میباشد.این عوامل انگیزههای زیادی را برای بسط و گسترش دامداریهای صنعتی و نیمه صنعتی به وجود آورده است. چگونگی و شیوه دسترسی به بازار مصرف بهعنوان مزیت نسبی در تولیداین فراورده محسوب میشود بهطوری که در برخی از استانها از جمله آذربایجان شرقی و غربی، کردستان و لرستان قیمت شیر 33 درصد پایینتر از قیمت شیر در تهران است.این تفاوت قیمتها عمدتاً از عدم وجود تقاضای کافی و کمبود صنایع تبدیلی دراین استانها ناشی میشود.

بررسی آمار استانها:

  • در استانهای اردبیل، اصفهان، خراسان رضوی، قم و هرمزگان بیش از دو برابر شیرخام تولیدی ظرفیت فرآوری ایجاد شده است و توسعهاین صنعت در این استانها به هیچ عنوان توصیه نمیگردد.
  • در استانهای آذربایجان غربی، تهران، خوزستان، سیستان و بلوچستان، قزوین، کرمان، کرمانشاه، گلستان، گیلان و مازندران ظرفیت نصب شده بیش از 1.5 برابر شیرخام تولیدی آنها میباشد.
  • در استانهای آذربایجان شرقی، البرز، فارس، کهگیلویه و بویراحمد و مرکزی ظرفیت فرآوری بین 1 تا 1.5 برابر تولید شیرخام است.
  • در استانهایایلام، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، خراسان جنوبی، خراسان شمالی، زنجان، سمنان، کردستان، لرستان، همدان و یزد و منطقه جیرفت و کهنوج ظرفیت فرآوری پایینتر از میزان تولید شیرخام میباشد.

استانهای مطرح در صنعت شیر به ترتیب اصفهان (14.4 درصد)، خراسان رضوی (12.4 درصد) و تهران (10.9 درصد) هستند. این استانها جمعاً 37.8 درصد کل اسمی جذب شیر کشور را (به ترتیب مقامهای اول تا سوم) به خود اختصاص دادهاند. در جدول و نمودار زیر وضعیت تولید شیرخام و ظرفیت اسمی جذب شیر کلیه واحدهای فعال و سهم هر استان از ظرفیت فرآوری در سال 1389 آورده شده است.

جدول 27 : وضعیت تولید شیرخام و ظرفیت فرآوری شیر کلیه واحدهای فعال و سهم هر استان، 1389 (واحد: هزار تن در سال)

ردیف

استانها

تولید شیرخام

ظرفیت فرآوری شیر

نسبت ظرفیت به تولید فرآوری شیر

سهم از کل ظرفیت فرآوری

ردیف

استانها

تولید شیرخام

ظرفیت فرآوری شیر

نسبت ظرفیت به تولید فرآوری شیر

سهم از کل ظرفیت فرآوری

1

آذربایجان شرقی

703.3

748.4

106.4

4.5

17

خراسان رضوی

769.2

2058

12.4

267.6

2

آذربایجان غربی

494.4

748.3

151.2

4.5

18

فارس

507

564.2

3.4

111.3

3

اردبیل

358.3

1256.6

350.4

7.6

19

قزوین

373.9

593.9

3.6

158.8

4

اصفهان

964

2379.8

264.8

14.4

20

قم

141.9

355.5

2.1

250.5

5

البرز

262.3

344.3

131.3

2.1

21

کردستان

151.9

139.2

0.8

91.6

6

ایلام

58.9

55.9

94.9

0.3

22

کرمان

228.1

375.1

2.3

164.4

7

بوشهر

57.4

17.5

30.5

0.1

23

کرمانشاه

242.1

374.8

2.3

154.8

8

تهران

798.5

1463.8

183.3

8.8

24

کهگیلویه و بویراحمد

71.2

77.6

0.5

109

9

جیرفت و کهنوج

90.1

10.8

12

0.1

25

گلستان

437.3

692.4

4.2

158.3

10

چهارمحال و بختیاری

240.2

74.2

30.9

0.4

26

گیلان

243.6

365.5

2.2

150

11

خراسان جنوبی

142.8

48.2

33.8

0.3

27

لرستان

211.8

117.8

37.8

0.7

12

خراسان شمالی

129.2

111.9

86.6

0.7

28

مازندران

628.9

1190.3

189.3

7.2

13

خوزستان

403.3

797.7

197.8

4.8

29

مرکزی

331.3

372.1

112.3

2.2

14

زنجان

142.8

132.2

92.6

0.8

30

هرمزگان

72.1

149.2

206.9

0.9

15

سمنان

137.6

125.3

91.1

0.8

31

همدان

454.6

447.3

98.4

2.7

16

سیستان وبلوچستان

94.8

170.3

179.6

1

32

یزد

198.1

187.2

94.5

1.1

جمع کل

10242

16545

161.5

در ادامه به تحلیل روند تولیدات فراوردههای لبنیات با توجه به مزیت و امکانات تولید شیرخام استانها پرداخته میشود:

  1. استان آذربایجان شرقی: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 703.3 هزار تن بوده است، که با سهم 6.9 درصدی در مقام چهارم تولید کشور قرار دارد. ظرفیت واحدهای فعال استان حدود 748.4 هزار تن (4.5 درصد) بوده و در مقام هفتم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استانها نسبت به سال قبل از آن 27.7 درصد بوده که رقم بسیار بالایی است، اگراین رشد به این منوال ادامه یابد قطعاً استان دچار مشکل خواهد شد. ازاین تعداد فعال، 22 واحد دارای جواز تأسیس از وزارت جهاد (12.2 درصد از کل ظرفیت سازی) و 43 واحد دارای جواز تأسیس از وزارت صنایع (87.8 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 106.4 درصد بوده است. از سال 1384 تا سال 1387 میزان ظرفیتسازی کمتر از میزان تولید شیرخام بوده ولی بعد از آن روند ظرفیتسازی از میزان تولید شیرخام پیشی گرفته، ولی رشد آن ملایم است. توسعهاین صنعت در استان آذربایجان شرقی بایستی با مطالعه و ارزیابی بیشتری صورت پذیرد تا از کاهش ظرفیت عملی کاسته شود؛ پیشنهاد میگردد توسعه صنایع در جهت محصولات نوین و یا در بستهبندیهای جدید(و با توجه به موقعیت جغرافیایی آن) با نگاه صادراتی باشد.این استان از لحاظ تولید اسمی انواع فراوردههای لبنی مانند، انواع دوغ (9.1 درصد) در رتبه سوم، انواع بستنی (8 درصد) و انواع پنیر بهجز پنیر uf در رتبه ششم، انواع ماست (5.3 درصد) هفتم، پنیر یو اف (3.3 درصد) و کره (3.4 درصد) هشتم، انواع شیر مایع (3.6 درصد) نهم، کشک (21.2 درصد) دوم کشور قرار داشته است.
  2. استان آذربایجان غربی: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 494.9 هزار تن است، که با سهم 4.8 درصدی در مقام هفتم تولید قرار داشت (رشد تولید شیرخام در استان مناسب بوده است، این رشد نسبت به سال قبل 15.4 درصد بوده است.) و با تولید سرانه 164.1 کیلوگرم در رتبه چهاردهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی در 41 واحد فعال استان حدود 748.3 هزار تن (4.5 درصد از کل تولید) بوده و در مقام هشتم کشور قرار دارد. میزان ظرفیت اسمی واحدها نسبت به سال قبل بیش از 50 درصد افزایش داشته است. ازاین تعداد واحد فعال، 18 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی(26.6 درصد از کل ظرفیت سازی) و 23 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (73.4 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 151.2 درصد بوده است. از سال 1384 تا سال 1389 روند تولید شیرخام تقریباً با رشد ثابتی ادامه داشته است. همچنین میزان ظرفیتسازی کمتر از میزان تولید شیرخام بوده ولی بعد از آن روند ظرفیتسازی از میزان تولید شیرخام پیشی گرفته است.این رشد در سال 1389 شدت یافته است. توسعهاین صنعت در استان آذربایجان غربی باید با مطالعه و ارزیابی بیشتری صورت پذیرد تا از کاهش ظرفیت عملی کاسته شود؛ پیشنهاد میشود توسعه صنایع در جهت محصولات نوین و یا در بستهبندیهای جدید (و با توجه به موقعیت جغرافیایی آن) با نگاه صادراتی باشد.این استان از لحاظ تولید اسمی انواع فراوردههای لبنی مانند پنیر یو اف(5.4 درصد) در رتبه پنجم، تولید انواع شیر مایع (4.9 درصد) هفتم، تولید شیر خشک (3.7 درصد) و انواع پنیر یو اف(5.6 درصد) هشتم و انواع دوغ (3.7 درصد) دهم کشور قرار داشته و در تولید سایر فراوردههای لبنی در رتبه متوسطی قرار دارد.
  3. استان اردبیل: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 358.6 هزار تن بود که باسهم 3.5 درصدی در مقام دوازدهم تولید قرار داشت (رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 6.2 درصد کاهش داشته است). تولید سرانهاین استان با 288.5 کیلوگرم در رتبه دوم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی با 40 واحد فعال استان حدود 1256.6 هزار تن (7.6 درصد از کل تولید) بوده و در مقام چهارم کشور قرار دارد. رشد توسعه صنایع لبنی دراین استان در سال 1389 نسبت به سال قبل 77 درصد بوده که رقم بسیار بالایی است و اگر روند به همین منوال پیش رود قطعاً استان دچار کمبود شیرخام، کاهش شدید ظرفیت عملی، تعطیلی واحدها و.... خواهد شد. به نظر می‌رسد تشکیل کمیتهای با همکاری کلیه دست اندرکاران این صنعت (بهخصوص سازمان صنعت، معدن و تجارت که حدود 95 درصد ظرفیتسازی مربوط به آن است) برای توسعه متناسب با تولید شیرخام و هدفدار بسیار ضروری است. ازاین تعداد واحد فعال، 10 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (5.1 درصد از کل ظرفیت سازی) و 30 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (94.9 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 350.4 درصد بوده است و از سال 1384 تا سال 1387 روند رشد صنایع لبنی متناسب با رشد تولید شیرخام است ولی از سال 1388 رشد آن شدت یافته و در سال 1389 به نقطه اوج خود رسیده است و همانطور که ذکر شد همکاری کلیه مسئولین ذیربط را میطلبد.این استان از لحاظ تولید اسمی انواع دوغ (17.8 درصد) در رتبه نخست کشور، انواع پنیر به جزء پنیر uf تولید پنیر یو اف (10 درصد) و تولید کره (12.7 درصد) سوم، تولید انواع شیر مایع (7.5 درصد) چهارم، شیر خشک (7.7 درصد) و انواع خامه (7.8 درصد) پنجم، تولید انواع ماست (5.9 درصد) ششم، قرار داشته است.
  4. استان اصفهان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 964.3 هزار تن بود، که با سهم 9.4 درصدی در مقام نخست تولید قرار دارد. رشد تولید شیرخام دراین استان نسبت به سال قبل از آن 16.4 درصد بوده است.این استان با تولید سرانه 200.7 کیلوگرم در رتبه دهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی با 73 واحد فعال در استان حدود 2379.8 هزار تن (14.4 درصد از کل تولید) بوده و به مانند سال قبل در مقام نخست کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 10.3 درصد بوده که به نظر رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 41 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (33.4 درصد از کل ظرفیت سازی) و 32 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (66.6 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 246.8 درصد بوده است.این استان از سالهای قبل هم جزء استانهایی بوده که ظرفیتسازی آن بیش از دو برابر تولید شیرخام آن میباشد. به نظر می‌رسد در سالهای اخیر این استان از رشد بیرویهاین صنعت جلوگیری نموده است. از ابتدا میزان ظرفیتسازی بیش از تولید شیرخام آن بود ولی با تمهیداتی که استان به اجرا در آورده سعی در تناسب بیناین دو نموده است.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی جزء استانهای مطرح کشور است بهطوری که در تولید انواع پنیر به جزء پنیر یو اف (15.8 درصد)، پنیر یو اف (32.1 درصد)، انواع ماست (12.5 درصد) و کشک (23.6 درصد) رتبه نخست، شیر خشک (21.1 درصد) دوم، انواع شیر مایع (10.1 درصد) سوم، انواع دوغ (8.2 درصد) چهارم، انواع بستنی (5.9 درصد) رتبه هشتم کشور را دارد.
  5. استان البرز:این استان در میزان تولید و ظرفیتسازی استان تهران نقش اساسی داشته است و از سال جاری وضعیت صنایع لبنی آن جداگانه بررسی میشود. میزان تولید شیرخاماین استان در سال 1389، 262.3 هزار تن بوده، که با سهم 2.6 درصدی در مقام پانزدهم تولید کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی با 47 واحد فعال استان حدود 344.3 هزار تن (2.1 درصد از کل تولید) بوده است. ازاین تعداد واحد فعال، 5 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (40.6 درصد از کل ظرفیت سازی)، 42 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (59.4 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 131.3 درصد بوده است.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه متوسطی در کشور دارد.
  6. استانایلام: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 59.9 هزار تن بوده است، که با سهم 0.6 درصدی در مقام سی و یک تولید قرار دارد. رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 38.4 درصد بوده است.این استان با تولید سرانه 104 کیلوگرم در رتبه بیست و سوم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی با 4 واحد فعال استان حدود 55.9 هزار تن (0.3 درصد از کل تولید) بوده و در رتبه بیست و نهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 30 درصد بوده است. ازاین تعداد واحد فعال، 3 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (48.5 درصد از کل ظرفیت سازی) و یک واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (51.5 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 95 درصد بوده است. از ابتدا میزان ظرفیتسازی کمتر از تولید شیرخام آن بوده است ولی در سال 1388 نسبت تولید بهمیزان ظرفیتسازی شیرخام برابر و در سال 1389 ظرفیتسازی از میزان تولید شیرخام پیشی گرفته است. به نظر می‌رسد چنانچه رشد این صنعت به همین منوال پیش رود در سالهای آینده استان دچار مشکل میشود، بنابراین توصیه میشود با توجه به شرایط جغرافیایی آن توسعهاین صنعت با آهنگی ملایمتر و در جهت تولید فراوردههای نوین و با نگاه صادراتی صورت پذیرد و امکان اجرای دستور با تمهیداتی که استان به اجرا در آورده سعی در ایجاد تناسب بین این دو نماید. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی در رده پایین تولید کشوری قرار دارد.
  7. استان بوشهر: میزان تولید شیرخاماین استان در سال 1389، 57.4 هزار تن است، که با سهم 0.6 درصدی در مقام سی و دوم تولید قرار دارد (رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 6.7 درصد کاهش داشته است.) و با تولید سرانه 60.8 کیلوگرم در رتبه بیست و هشتم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 3 واحد فعال، استان حدود 17.5 هزار تن (0.1 درصد از کل تولید) بوده و به مانند سال قبل در رتبه سی یکم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها بهدلیل تعطیلی برخی واحدها نسبت به سال قبل از آن 10 درصد کاهش داشته است. کلیهاین واحدها دارای جواز تاسیس از وزارت صنعت، معدن و تجارت هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 30.5 درصد بوده است. میزان ظرفیتسازی در طیاین سالهاکمتر از میزان تولید شیرخام بوده است. ولی با توجه به گرمسیری بودن منطقه توسعه صنایع لبنی دراین استان توصیه نمیگردد.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی در رده پایین تولید کشوری قرار دارد.
  8. استان تهران: میزان تولید شیرخاماین استان در سال 1389، 798.5 هزار تن است، که با سهم 7.8 درصدی در مقام دوم بوده (تا سال گذشتهاین استان از لحاظ تولید شیرخام رتبه نخست کشور را دارا بوده ولی از سال 1389 بهدلیل جدا شدن استان البرز رتبه تولید و ظرفیت جذب شیر آن قدری کاهش یافته است.) و با تولید سرانه 71.7 کیلوگرم در رتبه بیست و هفتم کشور قرار دارد (در آمار تولید سرانه استان البرز هم در آن لحاظ شده است.). ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 99 واحد فعال، استان 1463.8 هزار تن (8.8 درصد از کل تولید) در مقام سوم کشور قرار دارد. ازاین تعداد واحد فعال، 11 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (7.1 درصد از کل ظرفیت سازی) و 88 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (92.9 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 183.3 درصد بوده است.این استان از سالهای قبل هم جزء استانهایی بوده که ظرفیتسازی آن بیش از 1.5 برابر تولید شیرخام آن میباشد. به نظر می‌رسد در سالهای اخیر استان تهران از رشد بیرویهاین صنعت جلوگیری نموده است. از ابتدا میزان ظرفیتسازی بیش از تولید شیرخام آن بوده است ولی به تمهیداتی که استان به اجرا در آورده سعی در تناسب بین این دو ایجاد نموده است. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی جزء استانهای مطرح کشور است بهطوری که در تولید انواع شیر مایع (11.4 درصد)، انواع بستنی (25.8 درصد)، انواع خامه (17.5 درصد) کره (32.6 درصد) در رتبه نخست، در تولید انواع ماست (8.4 درصد) سوم، تولید شیرخشک (6 درصد) ششم، در تولید انواع پنیر به جزء پنیر یو اف (6 درصد) هفتم، در تولید انواع دوغ (3.7 درصد) نهم کشور قرار دارد.
  9. استان چهارمحال و بختیاری: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 240.2 هزار تن بوده، که با سهم 2.3 درصدی در مقام هیجدهم تولید (رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 5.2 درصد کاهش داشته است.) و با تولید سرانه 269 کیلوگرم در رتبه سوم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 5 واحد فعال، استان حدود 74.2 هزار تن (0.4 درصد از کل تولید) در مقام بیست و هشتم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن حدود 50 درصد بوده که رقم بالایی میباشد. از این تعداد واحد فعال، 2 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (34 درصد از کل ظرفیت سازی) و 130 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (66 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 31 درصد بوده است. این استان جزء استانهای مستعد توسعهاین صنعت میباشد ولی امید میروداین توسعه در جهت تولید انواع پنیر از شیر سبک و تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. از ابتدا میزان ظرفیتسازی کمتر از تولید شیرخام آن بوده است و تناسب مناسبی بیناین دو وجود دارد.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردهای لبنی رتبه پایینی در کشور دارد.
  10. استان خراسان رضوی: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 769.2 هزار تن است که با سهم 7.5 درصدی در مقام سوم تولید قرار دارد(رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 7.6 درصد بوده است.).این استان با تولید سرانه 129.5 کیلوگرم در رتبه هفدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 95 واحد فعال، استان حدود 2058 هزار تن (12.4 درصد از کل تولید) بوده و مانند سال قبل در مقام دوم کشور قرار دارد. میزان ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهابهدلیل تعطیلی برخی از واحدها اندکی کاهش داشته است. ازاین تعداد واحد فعال، 62 واحد دارای مجوز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (47.7 درصد از کل ظرفیت سازی) و 33 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (52.3 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 267.6 درصد بوده است.این استان از سالهای قبل هم جزء استانهایی بوده که از ابتدا میزان ظرفیتسازی بیش از دو برابر تولید شیرخام آن بوده است. در سال 1386 به بعد ظرفیتسازی دراین استان بیشتر شد بهطوری که در سال 1389 بهدلیل همین ظرفیتسازی بیش از حد بسیاری از واحدهاتعطیل و ظرفیت عملی آنها کاهش زیادی داشت. امید است مسئولین استان از صدور بیرویه مجوزهای تاسیس و به مخاطره افتادن این صنعت جلوگیری کنند.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی جزء استانهای مطرح کشور است بهطوریکه در تولید شیر خشک (36.5 درصد) در مقام نخست، در تولید انواع دوغ (9.4درصد)، کره (13.9 درصد) پنیر یو اف (16.6 درصد)، انواع پنیر به جزء پنیر یو اف (11.2 درصد)، انواع شیر مایع (10.4 درصد) در رتبه دوم و در تولید کشک (17.8 درصد) و خامه (9.7 درصد) در رتبه سوم کشور قرار دارد.
  11. استان خراسان جنوبی: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 142.8 هزار تن بود، که با سهم 1.4 درصدی در مقام بیست و دوم تولید قرار دارد (میزان شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 28.2 رشد داشته است.).این استان با تولید سرانه 211 کیلوگرم در رتبه هشتم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 4 واحد فعال در استان حدود 48.2 هزار تن (0.43 درصد از کل تولید) است و مقام سی ام کشور را دارد. (ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن رشدی نداشته است.) کلیه این واحدها دارای مجوز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی می‌باشند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 33.8 درصد بوده است. این استان جزء استانهای مستعد توسعهاین صنعت میباشد ولی امید میروداین توسعه در جهت تولید انواع پنیر از شیر سبک و تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. از ابتدا میزان ظرفیتسازی کمتر از تولید شیرخام آن بوده است و تناسب مناسبی بیناین دو وجود دارد.این استان از لحاظ تولید انواع فرآوردهای لبنی رتبه پایینی در کشور دارد.
  12. استان خراسان شمالی: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 129.2 هزار تن بود، که با سهم 1.3 درصدی در مقام بیست و ششم تولید قرار دارد (رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 1.7 درصد بوده است.). با تولید سرانه 154 کیلوگرم در رتبه پانزدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی در 12 واحد فعال استان حدود 111.9 هزار تن (0.7 درصد از کل تولید) است و در مقام بیست و ششم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 7 درصد بوده که به نظر رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 9 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (62.5 درصد از کل ظرفیت سازی) و 3 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (37.5 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 86.6 درصد بوده است.این استان جزء استانهای مستعد توسعهاین صنعت میباشد ولی امید میروداین توسعه در جهت تولید انواع تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. از ابتدا میزان ظرفیتسازی کمتر از تولید شیرخام آن بوده است. ولی از سال 1387 ظرفیتسازی دراین استان با شدت افزایش داشته است. امید است مسئولین با اجرای برنامههایی از جمله جلوگیری از صدور مجوزهای بیرویه بتوانند تناسب بیناین دو را حفظ کنند.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه پایینی را در کشور دارد.
  13. استان خوزستان: میزان تولید شیرخاماین استان در سال 1389، 403.3 هزار تن بود، که با سهم 3.9 درصدی در مقام دهم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل قدری کاهش نشان میدهد ولی در همان رده تولید قرار دارد.). این استان با تولید سرانه 90.2 کیلوگرم در رتبه بیست و ششم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی با 36 واحد فعال استان حدود 797.7 هزار تن (4.8 درصد از کل تولید) بوده است و در مقام ششم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن حدود 12 درصد بود که به نظر رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 3 واحد دارای مجوز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (3.5 درصد از کل ظرفیت سازی) و 33 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (96.5 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 197.8 درصد بوده است. ظرفیتسازی دراین استان حدود دو برابر تولید شیرخام آن بوده است. از ابتدا میزان ظرفیتسازی قدری پایینتر تولید شیرخام استان بوده است ولی از سال 1387، ظرفیتسازی بیشتر از تولید شیرخام استان شده واین روند نیز در سالهای بعد ادامه داشته است. با توجه بهاینکهاین استان جزء مناطق گرمسیری است بایستی در توسعهاین صنعت قدری تأمل داشته و از صدور بیرویه مجوزهای تاسیس و به مخاطره افتادناین صنعت جلوگیری شود. این استان در تولید اکثر فراوردههای لبنی جزء 10 استان اول کشور قرار دارد، بهطوری که در تولید انواع شیر مایع (7.3درصد) در رتبه پنجم، تولید انواع دوغ (5 درصد) ششم، تولید انواع بستنی (7.8 درصد) و انواع خامه (3.9 درصد) هفتم و در تولید انواع ماست (4.3 درصد) در رتبه هشتم کشور قرار دارد.
  14. استان زنجان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 142.8 هزار تن بود، که با سهم 1.4 درصدی در مقام بیست و سوم تولید قرار دارد(تولید شیرخام نسبت به سال قبل 14 درصد رشد داشته است.) این استان با تولید سرانه 145.2 کیلوگرم در رتبه شانزدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی با 27 واحد فعال استان حدود 132.2 هزار تن (0.8 درصد از کل تولید) بوده و در مقام بیست و ششم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن رشدی نداشته است و مانند سال قبل در مقام بیست و سوم کشور قرار دارد. ازاین تعداد واحد فعال، 22 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (49.3 درصد از کل ظرفیت سازی) و 5 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (50.7 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 92.6 درصد بوده است.این استان جزء استانهای مستعد توسعهاین صنعت میباشد ولی امید میروداین توسعه در جهت تولید انواع پنیر از شیر سبک و تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. از ابتدای سال 1384 میزان ظرفیتسازی قدری پایینتر تولید شیرخام استان بود، این روند تا سال 1388 ادامه داشت، سپس دراین سال با ظرفیتسازی انجام شده، نسبت ظرفیتسازی به تولید شیرخام به بیش از 100 درصد افزایش یافت، در سال 1389 با تعطیلی چند واحد این نسبت به 92.6 درصد کاهش یافت. حال برای جلوگیری از روند تعطیلی واحدها بایستی در توسعهاین صنعت قدری تأمل داشت و از صدور بیرویه مجوزهای تاسیس و به مخاطره افتادن این صنعت جلوگیری کرد.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه متوسطی در کشور دارا است.
  15. استان سمنان: میزان تولید شیرخاماین استان در سال 1389، 137.6 هزار تن بود، که با سهم 1.3 درصدی در مقام بیست و پنجم تولید قرار دارد (تولید شیرخام نسبت به سال قبل 13 درصد رشد داشته است.) این استان با تولید سرانه 220.3 کیلوگرم در رتبه هفتم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 5 واحد فعال استان حدود 125.3 هزار تن (0.8 درصد از کل تولید) بوده است. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل بهدلیل تعطیلی واحدها 30 درصد کاهش داشته است. بااین حال مانند سال قبل در مقام بیست و چهارم کشور قرار دارد. ازاین تعداد واحد فعال، 2 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (32 درصد از کل ظرفیت سازی) و 2 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (68 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 91.1 درصد بوده است. این استان جزء استانهای مستعد توسعه این صنعت میباشد ولی امید میرود این توسعه در جهت صنعتی نمودن انواع پنیر تولیدی و تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. از ابتدای سال 1384 میزان ظرفیتسازی قدری پایینتر از تولید شیرخام استان بوده است، این روند تا سال 1386 ادامه داشت، سپس دراین سال با ظرفیتسازی زیادی که انجام شد، نسبت ظرفیتسازی به تولید شیرخام به بیش از 100 درصد افزایش یافت بهطوری که در سال 1387 نسبت ظرفیتسازی به تولید شیرخام به 172 درصد افزایش یافت، این نسبت در سال 1388 به 142 درصد کاهش و در سال 1389 با تعطیلی چند واحداین نسبت به 91 درصد کاهش یافت. بنابراین برای جلوگیری از روند تعطیلی واحدها بایستی در توسعه این صنعت قدری تأمل داشت و از صدور بیرویه مجوزهای تاسیس و به مخاطره افتادناین صنعت جلوگیری کرد. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه پایینی در کشور دارد.
  16. استان سیستان و بلوچستان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 94.8 هزار تن بود که با سهم 0.9 درصدی در مقام بیست و هفتم تولید قرار دارد (تولید شیرخام نسبت به سال قبل 5 درصد کاهش داشته است.). این استان با تولید سرانه 34.7 کیلوگرم در رتبه آخر (سی ام) کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 5 واحد فعال استان، حدود 170.3 هزار تن (یک درصد از کل تولید) بوده است. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 18 درصد بوده است. از این تعداد واحد فعال، 3 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (42.2 درصد از کل ظرفیت سازی) و 2 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (57.8 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 179.6 درصد بوده است. همانطور که ذکر شد مناطق گرمسیری برای توسعهاین صنعت مناسب نبوده واین استان علاوه بر آب و هوای گرم دارای بعد مسافت زیادی بین شهرهای خود است واین امر انتقال شیرخام را دچار مشکل می‌نماید. اما میتوان در سالهای آینده این صنعت را در جهت تولید فراوردههای ماندگار با نگاه صادراتی توسعه داد. در حال حاضر ظرفیتسازی انجام شده در استان بیش از 2 برابر تولید شیرخام آن است و با توجه به مسائل ذکر شده کمبود شیرخام دراین استان تشدید شده است. بنابراین به منظور جلوگیری از تعطیلی واحدهای فعال استان از صدور مجوزهای تاسیس تا اطلاع ثانوی خودداری شده است تا میزان تولید و ظرفیتسازی شیرخام به تعادل نزدیک گردد. از ابتدای سال 1384 میزان ظرفیتسازی پایینتر از تولید شیرخام استان بود، این روند تا سال 1386 ادامه داشت، سپس در این سال با ظرفیتسازی زیادی که انجام شد، نسبت ظرفیتسازی به تولید شیرخام به بیش از 100 درصد افزایش یافت واین روند رشد تاکنون ادامه یافته است. این در حالی که تولید شیرخام استان کاهش داشته است. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه پایینی در کشور دارد.
  17. استان فارس: میزان تولید شیرخاماین استان در سال 1389، 507 هزار تن بود، که با سهم 5 درصدی در مقام ششم تولید قرار دارد (رشد شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 13.8 درصد بود و در سال قبل استان در رتبه هشتم تولید قرار داشت.) این استان با تولید سرانه 112 کیلوگرم در رتبه بیستم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 34 واحد فعال استان حدود 564.2 هزار تن (3.4 درصد از کل تولید) بوده است و در مقام یازدهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 10.7 درصد بوده که به نظر رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 19 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (45.8 درصد از کل ظرفیت سازی) و 15 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (54.2 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 111.3 درصد بوده است. از ابتدا میزان ظرفیتسازی کمتر از تولید شیرخام آن بوده است ولی با ظرفیت سازیهای انجام شده قدری ظرفیت جذب شیر واحدها از تولید شیرخام پیشی گرفت ولیاین استان با تمهیداتی که به اجرا در آورد سعی نمود بیناین دو تناسب ایجاد کند. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی جزء استانهای مطرح کشور است بهطوریکه در تولید انواع ماست (6.8 درصد) رتبه چهارم، تولید انواع بستنی (8.9 درصد) پنجم و در تولید سایر محصولات لبنی دیگر رتبه متوسطی دارد.
  18. استان قزوین: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 373.9 هزار تن بود که با سهم 3.7 درصدی در مقام یازدهم تولید قرار دارد (تولید شیرخام نسبت به سال قبل بالغ بر 64 درصد افزایش داشته است.). این استان با تولید سرانه 308.4 کیلوگرم در رتبه نخست کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 20 واحد فعال استان، حدود 593.9 هزار تن (3.6 درصد از کل تولید) بوده است و در مقام دهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل 61 درصد بوده که رقم بسیار بالایی است. ازاین تعداد واحد فعال، 4 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (14.1 درصد از کل ظرفیت سازی) و 16 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (85.9 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 158.8 درصد بوده است. از ابتدای سال 1384 بین میزان ظرفیتسازی و تولید شیرخام استان تناسبی وجود داشت اما از سال 1386 ظرفیتسازی دراین صنعت بیش از تولید شیر گردید.این روند تا کنون ادامه داشته، بهطوری که در حال حاضر این نسبت به بیش از دو برابر افزایش داشته است. بنابراین به منظور جلوگیری از رشد بیرویهاین صنعت و غیرقابل توجیه نمودن آن بایستی به مانند اکثر استانها از صدور مجوزهای تاسیس خودداری نمود و در سالهای آتی توسعه آن در جهت تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی مانند انواع ماست (6.1 درصد) در رتبه پنجم، انواع دوغ (4.8 درصد) هفتم، تولید انواع شیر مایع (3.7 درصد) هشتم، در تولید انواع پنیر به جز پنیر یو اف (4.5 درصد) و تولید پنیر یو اف (2.5 درصد) در رتبه دهم کشور قرار دارد در تولید بقیه محصولات لبنی در رتبه متوسطی است.
  19. استان قم: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 141.9 هزار تن بود، که با سهم 1.4 درصدی در مقام بیست و چهارم تولید قرار دارد(تولید شیرخام نسبت به سال قبل حدود 9 درصد افزایش داشته است.) این استان با تولید سرانه 125.8 کیلوگرم در رتبه نوزدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 18 واحد فعال استان، حدود 355.5 هزار تن (2.1 درصد از کل تولید) بوده و در مقام شانزدهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 47 درصد بود که رقم بسیار بالایی است. از این تعداد واحد فعال، 6 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (58.6 درصد از کل ظرفیت سازی) و 12 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (41.4 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 250.5 درصد بوده است. از ابتدای سال 1384 میزان ظرفیتسازی پایینتر از تولید شیرخام استان بود ولی از سال 1385 ظرفیتسازی در استان با شتاب زیادی صورت گرفت و در سال 1388 شدت رشد آن افزایش یافت. اگر روند به همین منوال پیش برود قطعاً این استان با تعطیلی واحدها و ورشکستگی آنها روبرو خواهد شد. در حال حاضر این ظرفیتسازی بیش از دو برابر تولید شیرخام استان است که این نشان میدهد واحدها برای تأمین شیر خود دچار مشکل شدهاند. بنابراین راهی جز جلوگیری از صدور مجوزهای بیرویه وجود ندارد. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی مانند شیرخشک (2.5 درصد) و انواع بستنی (2.2 درصد) رتبه نهم، کشک (3.4 درصد) هفتم و سایر محصولات لبنی رتبه متوسطی را دارد.
  20. استان کردستان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 151.9 هزار تن بود، که با سهم 1.5 درصدی در مقام بیست و یکم تولید قرار دارد(تولید شیرخام نسبت به سال قبل حدود 17 درصد افزایش داشته است.). این استان با تولید سرانه 103.5 کیلوگرم در رتبه بیست و چهارم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 17 واحد فعال استان، حدود 139.2 هزار تن (0.8 درصد از کل تولید) بوده است و در مقام بیست و دوم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن حدود 15 درصد بود که به نظر رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 11 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (46.2 درصد از کل ظرفیت سازی) و 6 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (53.8 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 91.6 درصد بوده است. از ابتدا سال 1384 میزان ظرفیتسازی پایینتر از تولید شیرخام استان بود و خوشبختانه این روند در طی این سالهاحفظ شده است.این استان بهدلیل شرایط آب و هوایی و جغرافیایی جزء مناطق مستعد برای رشد و توسعهاین صنعت میباشد. که امید است این توسعه در جهت تولید انواع پنیر از دامهای سبک و تولید انواع محصولات با بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی باشد. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه متوسطی در کشور دارد.
  21. استان کرمان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 228.1 هزار تن بود، که با سهم 2.2 درصدی در مقام نوزدهم تولید قرار دارد (رشد تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 5.2 درصد بوده و در سال قبل استان در رتبه هفدهم تولید قرار داشت.). این استان با تولید سرانه 108 کیلوگرم شیر در رتبه بیست و یکم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 22 واحد فعال استان، حدود 375.1 هزار تن (2.3 درصد از کل تولید) است و در مقام دوازدهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها در این استان نسبت به سال قبل بهدلیل تعطیلی واحدها 7 درصد کاهش داشته است. ازاین تعداد واحد فعال، 7 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (44.6 درصد از کل ظرفیت سازی) و 15 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (55.4 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 164.4 درصد بوده است.این استان از سالهای قبل هم جزء استانهایی بود که ظرفیتسازی آن بیش از تولید شیرخام آن میباشد، این موضوع در سال 1388 شدت گرفت ولی استان با تمهیداتی که به اجرا در آورد سعی نمود بیناین دو تناسب ایجاد نماید. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه متوسطی دارد ولی از لحاظ تولید انواع ماست (3.6 درصد) در رتبه دهم، تولید انواع شیر مایع (2.5 درصد) سیزدهم و تولید کشک (5.3 درصد) در رتبه ششم قرار دارد.
  22. استان کرمانشاه: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 242.1 هزار تن بود، که با سهم 2.4 درصدی در مقام هفدهم تولید قرار دارد (تولید شیرخام نسبت به سال قبل حدود 37 درصد افزایش داشته است.). این استان با تولید سرانه 127 کیلوگرم در رتبه هجدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 22 واحد فعال استان، حدود 374.8 هزار تن (2.3 درصد از کل تولید) بوده و در مقام سیزدهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 0.5 درصد بوده که برایاین استان بهدلیل ظرفیتسازی بالای آن مناسب است. ازاین تعداد واحد فعال، 6 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (22.3 درصد از کل ظرفیت سازی) و 16 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (77.7 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 154.8 درصد بوده است. از ابتدای سال 1384 میزان ظرفیتسازی در استان بالاتر از تولید شیرخام بود، سپس در سال 1387 با تعطیلی چند واحد میزان جذب شیر واحدها کاهش یافت. بعد از آناین ظرفیتسازی شروع به رشد با شیب مناسب نمود.این استان از چند سال پیش کمیتهای با عضویت تمام دست اندکاران این صنعت به منظور توسعه بیرویه تشکیل داد که نتایج درخشانی داشته است و الگویی برای سایر استانها بهشمار می‌رود. شاید اگراین تمهیدات نبود وضعیت صنایع لبنی در استان به حالت بحرانی می‌رسید. این استان از لحاظ تولید انواع دوغ (4.4 درصد) در رتبه هشتم، تولید انواع ماست (4.3 درصد) نهم، انواع بستنی (1.8 درصد) دهم و در تولید بقیه محصولات لبنی در رتبه متوسطی قرار دارد.
  23. استان کهگیلویه و بویراحمد: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 71.2 هزار تن بود، که با سهم 0.7 درصدی در مقام سی ام تولید قرار دارد(تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 85 درصد افزایش داشته است.).این استان با تولید سرانه 106.4 کیلوگرم در رتبه بیست و دوم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 7 واحد فعال استان، حدود 77.6 هزار تن (0.5 درصد از کل تولید) است و در مقام بیست و هفتم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن یک درصد بوده که با توجه به شرایط استان رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 4 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (35 درصد از کل ظرفیت سازی) و 3 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (65 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 109 درصد بوده است. امید است توسعه دراین صنعت در جهت تولید انواع محصولات نوین در بستهبندیهای جدید و با نگاه صادراتی صورت پذیرد. از ابتدا میزان ظرفیتسازی دراین استان بالاتر از تولید شیرخام آن بوده است. با کاهش رشد تولید شیرخام در سال 1388این اختلاف بیشتر نمایان گردید. ولی از سال 1389 با جلوگیری از رشد بیرویهاین صنعت تناسب بیناین دو حفظ شد.این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه پایینی در کشور دارد.
  24. استان گلستان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 437.3 هزار تن بود، که با سهم 4.3 درصدی در مقام نهم تولید قرار دارد(تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 9 درصد کاهش یافت، سال قبل استان در رتبه پنجم تولید قرار داشت.). این استان با تولید سرانه 259.2 کیلوگرم در رتبه پنجم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 33 واحد فعال استان، حدود 692.4 هزار تن (4.2 درصد از کل تولید) است و در مقام نهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 22.7 درصد بوده که تقریباً رقم مناسبی میباشد. ازاین تعداد واحد فعال، 14 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (15.8 درصد از کل ظرفیت سازی) و 19 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (84.2 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 158.3 درصد بوده است. این استان در سالهای قبل جزء استانهایی بود که ظرفیتسازی آن بیش از تولید شیرخام آن میباشد، به نظر می‌رسد در سالهای اخیر استان از رشد بیرویه این صنعت جلوگیری نموده است.این استان از لحاظ تولید پنیر uf)11.6 درصد) در رتبه سوم، انواع پنیر به جزء پنیر یو اف (9.3 درصد) پنجم، انواع بستنی (10 درصد) و شیرخشک (7.8 درصد) چهارم، کره (4.6 درصد) هفتم و ماست (3.1 درصد) در رتبه دوازدهم قرار دارد. این استان در تولید سایر محصولات لبنی کشور مطرح است.
  25. استان گیلان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 243.6 هزار تن بود، که با سهم 2.4 درصدی در مقام شانزدهم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 12 درصد کاهش یافته است، سال قبل استان رتبه چهاردهم تولید را دارا بود.). این استان با تولید سرانه 99.3 کیلوگرم در رتبه بیست و پنجم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 22 واحد فعال استان، حدود 365.5 هزار تن (2.2 درصد از کل تولید) بوده و در مقام پانزدهم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 0.8 درصد بود که رقم بسیار مناسبی میباشد. از این تعداد واحد فعال، 10 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (25.7 درصد از کل ظرفیت سازی) و 12 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (74.3 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 150 درصد بوده است.این استان از سالهای قبل جزء استانهایی بود که ظرفیتسازی آن بیش از تولید شیرخام آن میباشد. در سال 1384 ظرفیتسازی کمتر از تولید شیرخام بود ولی در سال 1386 با ظرفیتسازی زیادی که انجام شد نسبت جذب شیر واحدها به تولید شیرخام به بیش از 100 درصد تولید شیرخام افزایش یافت که با جلوگیری از صدور بیرویه مجوزهای تاسیس از رشد بیرویه این صنعت جلوگیری شد. این استان از لحاظ تولید انواع پنیر به جزء پنیر یو اف(4.8 درصد) در رتبه نهم، انواع دوغ (3.4 درصد)، کره (1.4 درصد) و انواع شیر مایع (3.2 درصد) یازدهم و انواع بستنی (10 درصد از کل) در رتبه شانزدهم کشور قرار دارد.
  26. استان لرستان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 311.8 هزار تن بود، که با سهم 3 درصدی در مقام چهاردهم تولید قرار دارد(تولید شیرخام نسبت به سال قبل حدود 11 درصد کاهش داشته است.).این استان با تولید سرانه 177.3 کیلوگرم در رتبه سیزدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 17 واحد فعال استان، حدود 117.8 هزار تن (0.7 درصد از کل تولید) بوده و در مقام بیست و پنجم کشور قرار دارد. رشد ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل از آن 8 درصد بوده که رقم مناسبی است. ازاین تعداد واحد فعال، 7 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (12 درصد از کل ظرفیت سازی) و 10 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (88 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 37.8 درصد بوده است. از ابتدای سال 1384 میزان ظرفیتسازی در استان کمتر از تولید شیرخام بود و این روند در طیاین سالهاحفظ شده است. از ابتدای سال 1384 به بعد ظرفیت اسمی جذب شیر بهدلیل ظرفیتسازی و یا تعطیلی واحدها نوسان داشته است. شایان ذکر است میزان ظرفیتسازی سال 1389 به مقدار سال 1384 رسیده است. اعداد و ارقام نشان میدهند این استان از مناطق مستعد برای توسعهاین صنعت است ولی بایستی دلایل عدم موفقیت واحدها و تعطیلی آنها بررسی شود. قطعاً با بررسیاین موارد نیازی به صدور مجوزهای جدید نمیباشد. توصیه میشود در سالهای آتی توسعه صنایع لبنی در استان به سمت تولید فراوردههایی از جمله تولید پنیر از شیر گوسفند متمرکز شود. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه پایینی در کشور دارد.
  27. استان مازندران: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 628.9 هزار تن بود، که با سهم 6.1 درصدی در مقام پنجم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 12 درصد کاهش یافته است و با تولید سرانه 207.1 کیلوگرم در رتبه نهم کشور قرار دارد.). ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 58 واحد فعال استان، حدود 1190.3 هزار تن (7.2 درصد از کل تولید) بوده و در مقام پنجم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل بهدلیل تعطیلی واحدها 1.3 درصد کاهش داشته است. از این تعداد واحد فعال، 33 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (44.4درصد از کل ظرفیت سازی) و 25 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (55.6درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 189.3 درصد بوده است. این استان در سالهای قبل جزء استانهایی بوده که ظرفیتسازی آن بیش از تولید شیرخام آن میباشد و در سالهای اخیر این استان از رشد بیرویهاین صنعت جلوگیری کرده است.این استان از لحاظ تولید انواع بستنی (12.4 درصد) و انواع ماست (11.5 درصد) در رتبه دوم، انواع پنیر به جزء پنیر یو اف (9.8 درصد) سوم، انواع خامه (8.5 درصد) چهارم، انواع دوغ (6.5 درصد) و کشک (6.2 درصد) پنجم، انواع شیر مایع (7 درصد)، کره (5.1 درصد) ششم و شیر خشک (4.2 درصد) در رتبه هفتم کشور قرار دارد.
  28. استان مرکزی: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 331.3 هزار تن بود، که با سهم 3.2 درصدی در مقام سیزدهم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن حدود 20 درصد کاهش یافت و سال قبل استان در رتبهیازدهم تولید قرار داشت.). این استان با تولید سرانه 237.9 کیلوگرم در رتبه ششم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 17 واحد فعال استان، حدود 372.1 هزار تن (2.2 درصد از کل تولید) بوده و در مقام چهادهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل 12.5 درصد افزایش داشته که رقم مناسبی است. ازاین تعداد واحد فعال، 10 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (32.8 درصد از کل ظرفیت سازی) و 7 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (67.2 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 112.3 درصد بوده است. در طیاین سالهابین ظرفیتسازی و تولید شیرخام توازنی وجود داشته است ولی در سال 1389 با اندکی کاهش در تولید شیرخام وزنه ظرفیتسازی قدری سنگینتر شد. آمار و ارقام نشان میدهند بخشی ازاین توازن بهدلیل تعطیلی برخی واحدها و بخشی بهدلیل سیاستگذاری استان در جهت عدم صدور بیرویه مجوز است. امید استاین روند در استان ادامه یافته و توسعهاین صنعت در جهت تولید انواع فراوردههای نوین با بستهبندیهای جدید باشد. همچنین بهدلیل داشتن منطقه آزاد سلفچگان با نگاه صادراتی همراه باشد. این استان از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی رتبه متوسطی در کشور دارد.
  29. استان هرمزگان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 72.1 هزار تن بود، که با سهم 0.7 درصدی در مقام بیست و نهم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن رشد قابل ملاحظهای داشته است.).این استان با تولید سرانه 46.3 کیلوگرم در رتبه بیست و نهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 5 واحد فعال استان، حدود 149.2 هزار تن (0.9 درصد از کل تولید) بوده و در مقام بیست و یکم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها در این استان نسبت به سال قبل حدود 80 درصد افزایش داشته که رقم بسیار بالایی است. از این تعداد واحد فعال، 2 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (34.7 درصد از کل ظرفیت سازی) و 3 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (65.3 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 206.9 درصد بوده است. ظرفیت سازیهای انجام بیش از تولید شیرخام استان بوده است.این استان جزء مناطق گرمسیری است و دوره تولید شیرخام را تحت تاثیر قرار میدهد. رشد صنایع در طیاین سالها ادامه داشت تا در سال 1387 با تعطیلی واحدها ظرفیت اسمی کاهش یافت ولی دوباره با اجرای طرح توسعه برای واحدهای قبلی و احداث واحدهای جدید، میزان ظرفیت اسمی جذب شیر صنایع لبنی استان به شدت بالا رفت بهطوری که این میزان هم اکنون به بیش از دو برابر افزایش یافته است. این روند رشد قطعاً این واحدها را دچار مشکل نموده است. بنابراین بایستی صدور مجوزهای تاسیس هر چه زودتر متوقف گردد. تا بین ظرفیتسازی و تولید شیرخام توازنی ایجاد شود. این استان از لحاظ تولید برخی فراوردهها مانند خامه، دوغ، ماست رتبه متوسط و در تولید بقیه محصولات رتبه پایینی در کشور دارد. برخی از فراوردهها مانند بستنی و انواع پنیر دراین استان تولید نمیگردد.
  30. استان همدان: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 454.6 هزار تن بود، که با سهم 4.4 درصدی در مقام هشتم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن 2.8 درصد کاهش یافته است، سال قبل استان در رتبه ششم تولید قرار داشت.). این استان با تولید سرانه 267.5 کیلوگرم در رتبه چهارم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 34 واحد فعال استان، حدود 447.3 هزار تن (2.7 درصد از کل تولید) بوده و در مقام هفدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل بهدلیل تعطیلی واحدها 6.6 درصد افزایش داشته است. از این تعداد واحد فعال، 19 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (50.3 درصد از کل ظرفیت سازی) و 15 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (49.7 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 98.4 درصد بوده است.این استان از سالهای قبل هم جزء استانهایی بوده که ظرفیتسازی آن بیش از تولید شیرخام آن میباشد، در سال 1387 سرعت ظرفیتسازی دراین استان افزایش یافت که نتیجتاً در سالهای بعد از رشد بیرویهاین صنعت جلوگیری کرد و با تعطیلی چند واحد بین تولید و ظرفیتسازی توازن برقرار شد. این استان از لحاظ تولید پنیر یو اف (6.3 درصد) رتبه چهارم، خامه (3.6 درصد) هشتم، انواع شیر مایع (3.4 درصد) و کره (1.8 درصد) دهم کشور و بقیه محصولات در رتبه متوسطی قرار دارد.
  31. استان یزد: میزان تولید شیرخام این استان در سال 1389، 198.1 هزار تن بود، که با سهم 1.9 درصدی در مقام بیستم تولید قرار دارد (تولید شیرخام در استان نسبت به سال قبل از آن حدود 19 درصد افزایش داشته است، سال قبل استان در همین رتبه تولید قرار داشت.). این استان با تولید سرانه 185.9 کیلوگرم در رتبه دوازدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی 27 واحد فعال استان، حدود 187.2 هزار تن (1.1 درصد از کل تولید) بوده و در مقام هجدهم کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل 7.5 درصد افزایش داشته است. ازاین تعداد واحد فعال، 14 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت جهاد کشاورزی (33.73 درصد از کل ظرفیت سازی) و 13 واحد دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع (66.3 درصد از کل ظرفیت سازی) هستند. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 94.5 درصد بوده است. این استان در سالهای قبل نیز جزء استانهایی بود که ظرفیتسازی آن بیش از تولید شیرخام آن میباشد ولی اختلاف آنها زیاد نبوده و بایستیاین توازن حفظ شود. پیشنهاد میگردد توسعهاین صنعت در جهت تولید محصولات نوین در بستهبندیهای جدید صورت پذیرد.این استان از لحاظ تولید انواع بستنی (10.5 درصد از کل تولید) در رتبه سوم، ماست (2.4 درصد) سیزدهم و شیرخشک (0.4 درصد) در رتبهیازدهم تولید قرار دارد. همچنین این استان از لحاظ تولید بقیه محصولات لبنی رتبه متوسطی دارد.
  32. منطقه جیرفت و کهنوج: میزان تولید شیرخام این منطقه در سال 1389، 90.1 هزار تن بود، که با سهم 0.9 درصدی در مقام بیست و هشتم تولید کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی تولید انواع فراوردههای لبنی یک واحد فعال، استان حدود 108 هزار تن (0.1 درصد از کل تولید) بوده و در انتهای جدول کشور قرار دارد. ظرفیت اسمی جذب شیر واحدها دراین استان نسبت به سال قبل 36.5 درصد کاهش بهدلیل تعطیلی واحدها داشته است.این یک واحد فعال دارای جواز تاسیس از وزارت صنایع است. نسبت ظرفیت اسمی جذب شیر واحدهای لبنی به تولید شیرخام استان 12 درصد بوده است.این منطقه یکی از مناطق مستعد رشد و توسعهاین صنعت از لحاظ وجود ماده خام و شرایط جغرافیایی و امکان صادرات انواع فراوردههای لبنی است. این منطقه از لحاظ تولید انواع فراوردههای لبنی در رتبهی آخر قرار دارد.

بهطور کلی تعداد 915 واحد صنایع لبنی فعال در کشور (مجموع واحدهای دارای مجوز از وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت جهاد کشاورزی) سال 1389، نسبت به پیش از آن از لحاظ تعداد 8.9 درصد و از نظر ظرفیت اسمی جذب شیر 19درصد رشد داشته است. بر اساس برنامه پنجم توسعه وزارت جهاد کشاورزی، در سال 1393 تولید شیرخام 14 میلیون تن باید باشد، در صورتی که در سال 1389 ظرفیت فرآوری 16.5 میلیون تن بوده است. ظرفیت اسمی جذب شیر صنایع لبنی با رشدی 162 درصدی نسبت به سال 84 در سال 89 به 16.5 میلیون تن بالغ شده و بیشترین رشد مربوط به سالهای 86 و 87 به ترتیب با 30 و 26 درصد رشد بوده است. درحالی که تولید شیرخام کشور دارای آهنگی هماهنگتر، برخوردار از رشد متوسط 7 درصدی بوده است.

همچنین بر اساس گزارش مرکز آمار در سال 1389، تعداد کارگاههای صنعتی فراوردههای لبنی 10 نفر کارکن و بیشتر، 325 واحد بوده که ازاین تعداد 288 واحد خصوص (88 درصد)، 36 واحد تعاونی (11درصد)، و تنها یک واحد مالکیت دولتی داشته است.

از جمله عوامل زمینه ساز رشد سریع صنایع لبنی در سالهای پیش از 1389 میتوان به موارد زیر اشاره نمود:

  1. انجام طرحهای توسعه
  2. بالا رفتن ظرفیت شیر یارانهای و شیر مدارس و نیاز کارخانجات به تجهیز خطوط جدید
  3. تخصیص سهمیه شیر یارانهای با توجه به ظرفیت پروانه بهرهبرداری واحدها
  4. جایگزینی مصرف دوغ به جای نوشابههای گازدار

یکی از مسائل مهم دراین بخش تعدد واحدهای با مقیاس کوچک و عدم اقتصادی بودن فعالیت آنها با توجه به حجم بالای سرمایه در گردش مورد نیاز میباشد، که موجب شده به رغم وجود حجم بالای ظرفیتهای تولید در واحدهای احداث شده و در حال احداث، رقابتپذیری بنگاههایاین بخش تحت الشعاع قرار گرفته و اتکاء به اعداد ظرفیتهای تولید بدون توجه به اقتصادی بودن تولید آنها دستیابی به اهداف برنامه ممکن نسازد. در ادامه روند تغییرات در تعداد واحدهای لبنی در کشور آلمان از سال 1960 تا 2006 به منظور افزایش مقیاس تولید و رقابتپذیری بیشتر واحدها آورده شده است.

نمودار 14 : روند تغییرات در تعداد واحدهای لبنی در کشور آلمان از سال 1960 تا 2006

5- تجارت بینالمللی

از عوامل موثر در موفقیت زنجیره، شناخت توان تجارت خارجی، بازارها و نیازمندیهای آن و نهایتاً تولید متناسب با نیازها و ترجیحات و سلیقههای مصرفکنندگان خارجی میباشد، بهعبارتی دیگر در این رویکرد، عوامل مؤثر بر ارتقای زنجیره، اغلب عوامل خارجی هستند. ازاین حیث، توجه به توانمندیهاو نیازمندیهای داخلی که در دو بخش قبل بررسی شد و شناخت پتانسیلهای تجارت خارجی برای تدوین راهبردهای مناسب الزامی است. در ادامه به بررسی وضعیت تجارت خارجی و تحلیل روند آن در این بخش پرداخته میشود.

صادرات محصولات لبنی در سالهای 1388 و 1387 به ترتیب 175 و 158 هزار تن و به ارزش 275 و 204 میلیون دلار بوده است. میزان صادرات نیز طی سالهای گذشته افزایش بوده است بهطوری که در سال 1388 نسبت به سال 1387 به نسبت وزنی 23 درصد فزایش صادرات وجود داشته است که عمدتاً شامل شیر، بستنی، ماست، شیر خشک اطفال و پنیر می‌باشند. در جدول زیر میزان صادرات در 5 سال اخیر نشان داده شده است:

جدول 28 : میزان صادرات محصولات لبنی، 88-1384

سال1384

سال1385

سال1386

سال1387

سال1388

متوسط نرخ رشد

میزان صادرات(تن)

11980

61968

120228

158648

175183

مبلغ صادرات(هزار دلار)

22531

79887

131706

204835

275879

بازارهای هدف فراوردههای لبنی صادراتی عبارت بودند از: عراق، افغانستان، عربستان، پاکستان، تاجیکستان، امارات متحده عربی، آذربایجان، آلمان، اتریش، آندورا، اندونزی، انگلستان، بحرین، سوریه، دانمارک، رومانی، ژاپن، سوئد، عمان، فیلیپین، قطر، کانادا، کویت، لبنان، مالزی، نیوزیلند و هلند کشورهای هدف صادراتی مواد لبنی نام برد.

با توجه بهاینکه میزان تولید فراوردههای لبنی در سال 1388، 6.6 میلیون تن بوده نسبت صادرات به تولید داخل دراین سال 2 درصد تولید داخل بوده است که رقم ناچیزی در صادرات بشمار میآید.

بیشترین میزان صادرات در سال 1387 به کشور عراق با 93 درصد سهم وزنی و 95 درصد سهم ارزشی بوده و پس از آن کشورهای افغانستان و عربستان در رتبه‌های دوم و سوم واردات لبنیات از ایران قرار دارند. همچنین صادرات محصولات لبنی در سال 1388 جمعاً 175 هزار تن (تقریباً 1.5 برابر واردات) به ارزش 275 میلیون دلار بوده (تقریباً 0.7 واردات)که عمدتاً ماست، شیر خشک، شیر و خامه و پنیر بودهاند. ازاین بین 31 درصد از ارزش صادرات مربوط به ماست بوده و در مجموع 18 هزار تن شیر و خامه به ارزش حدوداً 37 میلیون دلار (22 درصد از ارزش کل صادرات) دراین سال از کشور صادر شده است. 17 درصد وزنی و 19 درصد ارزش دلاری صادرات محصولات لبنی در سال 1388 به کشور عراق بوده و 30 درصد از ارزش صادرات مربوط به کشورهای چین، امارات، هند و افغانستان میباشد. در جدول زیر کشورهای عمده بازار صادرات فراوردههای لبنی کشور آورده شدهاند. نکته قابل توجه این است که از سال 1384 تا 1388 میزان صادرات به لحاظ وزنی بیش از 14 برابر شده و به لحاظ ارزشی تنها 12 برابر شده است. در ادامه با توجه به اهمیت واردات کره و شیر خشک در زنجیره فراوردههای لبنی به بررسی وضعیت واردات دراین زنجیره پرداخته میشود.

اقلام وارداتی این زنجیره عمدتاً شامل: کره فله، شیر خشک اطفال و مواد اولیه آن، کنسانترههای پروتئینی آب پنیر، شیر خشک صنعتی و... بودهاند و میزان واردات در طی سالهای گذشته دارای افزایش بوده و علت افزایش واردات علیرغم افزایش در میزان تولیدات داخلی به علت افزایش میزان سرانه مصرف و افزایش جمعیت کشور میباشد. محصولات وارداتی عمدتاً کره و شیرخشک اطفال می‌باشند.

جدول 29 : میزان واردات محصولات لبنی، 88-1383

ردیف

سال

میزان واردات (تن)

ارزش (دلار)

میانگین قیمت(دلار/تن)

1

1388

83466

244985530

2

1387

71825

290196728

3

1386

55513

171918053

4

1385

60540

138978775

5

1384

50352

120867879

6

1383

42785

97796821

با توجه به تولید بیش از 4.5 میلیون تن در سال 1388 و واردات 83 هزار تن و صادرات 175 هزار تن، میزان مصرف فراوردههای لبنی در کشور (تولید شده توسط صنایع لبنی) مساوی 4.4 میلیون تن میباشد. و سهم واردات از مصرف حدود 1.8 درصد میباشد بهعبارت دیگر میزان محصولات وارداتی لبنیات در مقایسه با حجم بازار مصرف این محصولات بسیار اندک است.

لازم بهذکر است واردات محصولات لبنی در سال 1388 جمعاً 83.5 هزار تن به ارزش 245 میلیون دلار بوده که عمدتاً کره، شیر خشک، شیر و خامه بودهاند. ازاین بین 59 درصد از ارزش واردات مربوط به کره بوده است و در مجموع 53 هزار تن شیر خشک به ارزش حدوداً 40 میلیون دلار (16 درصد از ارزش کل واردات) دراین سال وارد کشور شده است. در جدول زیر اقلام وارداتی و مبالغ آنها آورده شده است.

جدول 30 : اقلام وارداتی محصولات لبنی، 1388

درصد ارزشی

ارزش(هزار دلار)

وزن(تن)

شرح تعرفه

تعرفه

59%

145632

52071

کره بستهبندی شده به صورت بستههای بیش از 500 گرم

4051020

16%

39484

17519

شیر و خامه شیر به شکل پودر با میزان چربی کمتر از 1.5 درصد غیرمذکور در جای دیگر

4021090

13%

32405

4468

شیرخشک اطفال در بستهبندیهای تحت خلا و یک کیلوگرم و کمتر که میزان مواد چرب آن یک و نیم درصد و یا کمتر باشد.

4021010

3%

7447

867

شیرخشک اطفال دربستهبندیهای تحت خلا و یک کیلوگرم و کمتر بهمیزان مواد چرب از 1.5درصد بیشتر باشد.

4022110

28%

68597

2998

شیروخامه بدون افزودن قند یا مواد شیرین کننده با میزان چربی بیش از 1.5% غیر مذکور در جای دیگر

4022190

2%

6105

1979

مواد اولیه شیرخشک اطفال (پایه) حاوی چربی گیاهی

4022120

1%

2691

1034

آب پنیر و آب پنیر تغییر یافته، حتی تغلیظ شده یا حاوی ماده شیرین کننده

4041000

1%

2467

1255

محصولات متشکل از اجزا ء طبیعی تشکیل دهنده شیر، غیر مذکور یا مشمول در جای دیگر

4049000

0%

734

239

مواد چرب و روغنهای مشتق شده از شیر(به استثنای کره و خمیرهای لبنی برای مالیدن روی نان)

4059000

2%

4944

218

ماست بهجز فراوردههای تغذیه کودکان شیرخوار

4031090

0%

274

99

شیر و خامه شیر که میزان مواد چرب آن بیش از 6 درصد باشد، تغلیظ نشده یا شیرین نشده

4013000

1%

2174

118

سایر پنیرها که در جای دیگری مذکور یا مشمول نباشد.

4069000

0%

155

573

شیر و خامه شیر تغلیظ شده، شیرین شده (باستثنای شکل جامد آن)

4029900

0%

12

22

شیر و خامه با مواد چرب بیش از 1% وحداکثر 6% تغلیظ نشده یا شیرین نشده

4012000

0%

8

5

دوغ، شیر و خامه بستهبندی شده کفیر و سایر شیرها و خامههای تخمیرشده... به استثنای تغذیه کودکان شیرخوار

4039090

0%

3

0.6

شیرخشک اطفال در بستهبندیهای تحت خلا و یک کیلوگرم کمتر بهمیزان مصوب شورای اقتصاد

4021020

100%

244986

83466

جمع

همانگونه که در جدول بالا مشاهده میشود حدود 60 درصد از ارزش واردات محصولات لبنی (بیش از 145 میلیون دلار) مربوط به کره بوده است که برای تولید این میزان کره در داخل کشور نیاز به بیش از 1.5 میلیون تن شیرخام بوده و همچنین قیمتتمامشده آن با توجه به ظرفیتهای تولید داخلی شیرخام بیش از دو برابر کره وارداتی میباشد. در ادامه مبادی واردات محصولات لبنی مورد بررسی قرار می‌گیرند.

60 درصد وزنی و 54 درصد ارزش دلاری واردات از کشورهای استرالیا و فرانسه بوده و در جدول زیر کشورهای عمده مبدأ واردات به کشور آورده شدهاند.

جدول 31 : کشورهای عمده مبدا واردات محصولات لبنی به کشور

کشور

وزن(تن)

درصد وزنی

ارزش دلار(هزار دلار)

درصد ارزشی

استرالیا

30426

36%

82888

34%

فرانسه

20004

24%

50210

20%

امارات

5141

6%

30930

13%

لهستان

9566

11%

22272

9%

چین

5551

7%

17974

7%

نیوزیلند

4815

6%

12693

5%

آلمان

2024

2%

11438

5%

هلند

2360

3%

5055

2%

جمع واردات عمده

79866

95%

233459

95%

کل جمع

83466

100%

244986

100%

میزان واردات شیر و خامه شیر به شکل پودر در سال 1388 بیش از 17 هزار تن بوده کهاین میزان در مقایسه با تولید بیش از 9.5 میلیون تن شیرخام و تولید 4.5 میلیون تن فراوردههای لبنی صنعتی رقم قابل توجهی نمیباشد. در جدول زیر واردات شیر خشک آورده شده است.

جدول 32 : واردات شیر خشک به کشور، 88-1383

واردات شیر حشک

1383

1387

1388

مقدار(هزار تن)

3

8

11

ارزش (میلیون دلار)

8.3

47

117

بررسیها نشان میدهد که نرخ تعرفه لبنیات و شیر خشک در سالهای اخیر کاهش شدید داشته است و نرخ تعرفه شیر خشک به 4 درصد کاهش یافته است. به واسطه وجود و اعمال استانداردهای لازم، امکان واردات شیر خشکهای با کیفیت نازل از طریق مبادی قانونی کشور(گمرکات) وجود ندارد و با وجود افزایش واردات شیر خشک به کشور از راه گمرک در سال 1387، مقدار آن درسال مذکور به حدی نبود که تأثیر شدید بر بازار کشور گذاشته باشد. با توجه به این که علیرغم کاهش حدود 600 هزار تنی تولید شیر در سال 1387 نسبت به سال 1386 کاهش شدید میزان عرضه لبنیات در بازار مشاهده نشده است.

در حالی که تعرفه واردات شیر خشک به 90 درصد افزایش یافته است، واردات شیر خشک به ایران از مبادی غیر رسمی و به صورت قاچاق و عمدتاً از کشور عراق صورت می‌گیرد، علاوه بر عراق بر قاچاق شیر خشک از پاکستان و هند و همچنین کشورهای استرالیا و هلند نیز به ایران صورت می‌گیرد. در ادامه به بررسی تعرفه واردات و روند آن پرداخته میشود.

فراوردههای لبنی تحت تعرفه فصلهای 4 و 21 و 35 کتاب مقررات صادرات و واردات طبقه میشوند که تعداد آنها 29 عدد و میانگین حقوق ورودی 29.5 درصد میباشد. بیشترین حقوق ورودی مربوط به کره بستهبندی کمتر از 500 گرم و پنیر تازه با 70 درصد و کمترین آنها 4 درصد مربوط به مواد اولیه شیر خشک اطفال، فراوردههای مخصوص تغذیه کودکان و کره در بستهبندی بیش از 500 گرم میباشد (به پیوست جدول شرح تعرفه و میزان حقوق ورودی بهتفکیک محصول در قانون مقررات صادرات و واردات سال 1387 آورده شده است.). تعرفه واردات محصولات مورد بررسی بشرح جدول زیر میباشد.

جدول 33 : تعرفه گمرکی فراوردههای لبنی

ردیف

عنوان تعرفه

کد تعرفه

1

شیر و خامه شیر؛ غلیظ نشده، بدون افزودن قند یا مواد شیرین کننده دیگر

0401

2

شیر و خامه شیر؛ غلیظ شده یا به آن قند یا سایر مواد شیرین کننده دیگر اضافه شده

0402

3

دوغ2، شیر و خامه بسته شده، ماست، کفیر3، خامههای تخمیر شده یا ترش شده، حتی غلیظ شده یا به آن قند یا سایر مواد شیرین کننده افزوده شده یا خوشبو شده یا به آن میوه یا میوههای سخت پوست یا کاکائو افزوده شده

0403

واردات انواع محصولات لبنی از شیر در کتاب مقررات واردات و صادرات سال 1387 از فصل چهارماین کتاب تحت عنوان "شیر و محصولات لبنی، تخم پرندگان، عسل طبیعی، محصولات خوراکی که منشاء حیوانی دارند و در جاهای دیگر گفته نشده و مشمول شماره دیگر تعرفه نشده باشد " پیروی مینماید.

ذکراین نکته ضروری است که محصولاتی نظیر شیر، خامه و ماست بهدلیل کوتاه بودن زمان نگهداری و نیز نیاز به شرایط خاص در زمان حمل محصول و بالطبع هزینههای بالا در حملونقل آن از کشوری به کشور دیگر از بعد تجارتی بالایی برخوردار نیستند و بخصوص با توجه به امکان تأمین 100 درصد نیاز داخلی بهدلیل خودکفایی کشور در زمینه تولید شیر و فراوردههای آن لذا طبق بررسیهای صورت گرفته میزان واردات انواع شیر، خامه و ماست طی سالهای گذشته بسیار ناچیز و در حد صفر بوده است. این در حالی است که سایر فرآوردهای لبنی جامد مانند پنیر، شیر خشک و بستنی از حجم واردات بالاتری نسبت به محصولات مورد گزارش برخوردار بودهاند. با عنایت موارد فوق عملا شرایط خاصی بابت واردات انواع شیر، خامه و ماست نیز تدوین نشده است. تنها شرط کلی که برای واردات کلیه فراوردههای لبنی در کتاب مقررات صادرات و واردات سال 1385 لحاظ شده است این است که ورود کلیه فراوردههای فوق میبایستی موکول به رعایت ماده 16 قانون مواد خوردنی و آشامیدنی مصوب سال 1346 و ترخیص آنها موکول به ارائه گواهینامه بهداشت کشور باشد. با توجه به اهمیت تبیین جایگاه کشور در تجارت جهانی در ادامه به بررسی تولید و تجارت جهانی لبنیات پرداخته میشود.

وضعیت تولید در دنیا در سال 2010 با افزایشی حدود 1.67 درصد نسبت به سال قبل تولید جهانی شیر به 710 میلیون و 700 هزار تن رسید تولید شیر در سال 2009 میلادی 699 میلیون تن بود و طبق برآوردها تولید شیر در کشورهای در حال توسعه بهویژه در آسیا باید رشدی بالای سه درصد داشته باشد. تولید شیر توسط پنج صادرکننده کلیدی آرژانتین، استرالیا، اتحادیه اروپا و زلاندنو و آمریکا پیشبینی شده که از نظر رشد بدون تغییر باقی بماند. تولید شیر در آسیا در سال 2010 تا 257 میلیون و 400 هزار تن است.

جدول 34 : تجارت و مصرف لبنیات 09-2008 (واحد: میلیون تن)

سال تولید واردات صادرات
2008 2009 2008 2009 2008 2009
آسیا 246.8 255.9 19 19 4.8 4.9
چین 41.9 44.4 1.9 1.9 0.4 0.5
هند 106 109.2 0.1 0.1 0.4 0.4
اندونزی 0.9 0.9 1.4 1.5 0.2 0.2
ایران 7.7 7.8 0.3 0.3 - -
ژاپن 8.1 8.2 1.4 1.4 - -
کره 2.1 2.1 0.5 0.5 - -
مالزی - - 1.4 1.4 0.4 0.2
پاکستان 35.2 37.3 0.1 0.1 - -
فیلیپین - - 1.5 1.5 0.3 0.3
عربستان سعودی 1.3 1.3 1.8 1.7 1.3 1.3
سنگاپور - - 1 0.9 0.3 0.6
تایلند 0.7 0.7 1 1 0.2 0.1
ترکیه 12.2 12.3 0.1 0.1 - -
آفریقا 35.3 35.7 6.8 6.9 0.5 0.6
آمریکای مرکزی 16.5 16.7 3.8 4 0.3 0.3
آمریکای جنوبی 59 62.4 1.9 2 2.9 3.1
آمریکای شمالی 94.2 94.7 2.1 2 4.7 5.3
اروپا 216.6 218.7 5.8 6.1 12.8 12.4
جهان 692.7 709.7 40.2 40.8 40.4 41
Developing C 328.1 340.3 29.5 29.8 8.4 8.7
Developed C 364.6 369.4 10.7 11 32 32.3

بر اساس آمار منتشره توسط IDF تولید انواع فراوردههای لبنی در سال 2009 به استثنای شیر خشک کامل افزایش داشته، بیشترین رشد تولید مربوط به شیر خشک بدون چربی بهمیزان 3.9 درصد و کمترین آن انواع پنیر بهمیزان 0.5 درصد تعلق داشته،میزان رشد انواع شیر مایع و کره به ترتیب 1.3 و 2.3 درصد بوده است.

موافقنامه فراوردههای لبنی (15 آوریل 1994)از موافقتنامههای سازمان جهانی تجارت است هدف ازاین موافقنامه توسعه و آزادسازی تجارت جهانی تولیدات لبنی بود تا ازاین طریق در تجارت ثبات بیشتری ایجاد شود.

لازم بهذکر است محصول شیر به جهت ماهیت و فسادپذیری آن به صورت خام و مایع قابلیت تجارت نداشته و امکان واردات و صادرات آن در حجم گسترده امکانپذیر نیست. لذا تجارت آن عمدتا به صورت فرآوری شده در قالب محصولات جنبی، پودر شیر، پنیر و کره صورت می‌گیرد. از مجموع کل تولیدات جهانیاین فراورده حدود 6 تا 7 درصد در تجارت جهانی معامله میشود و بقیه در بازارهای داخلی کشورها مصرف میشود. شیر خشک، پنیر و کره حیوانی از اقلام عمده محصولات لبنی میباشد که در تجارت بینالمللی مورد مبادله قرارمی‌گیرد.

6- تاریخچه

تاریخچه صنعت لبنیات در ایران به سال 1336 باز میگردد، اولین کارگاه لبنیاتسازی در سال 1336 با نام آستارا، در خیابان فردوسی تهران گشایش یافت که تولیدات آن شیرهای بطری با درب چوبی بود. در اواخر سال 1327 یا اوایل سال 1328 کارخانه نسبتاً مدرنی در جوادیه تهران احداث شد که در واقع نخستین مؤسسهای بود که صنعت مدرن شیر را در ایران پایه گذاری کرد. در آبان ماه 1336 کارخانه شیر پاستوریزه تهران با ظرفیت اولیه 45 تن در روز گشایش یافت احداث کارخانه شیر پاستوریزه تهران و استقبالی که مردم از محصولات آن بعمل آوردند، باعث رونق و ایجاد دامداریهای متعدد گردید. در شهریور ماه 1339 دومین کارخانه شیر پاستوریزه در تهران به نام شرکت لبنیات پاستوریزه پاک به ظرفیت 3 تن در ساعت در تهران تاسیس گردید. در طول برنامه عمرانی دوم (تا آخر سال 1341) واحدهای دیگری در شهرستان‌های تبریز، رشت و آبادان تاسیس شدند. در طول برنامه عمرانی سوم 1342 تا 1344 شش واحد دیگر در شهرستان‌های اصفهان، شیراز، مشهد، ساری، باختران و اهواز احداث شدند. در طول برنامه عمرانی چهارم 1347 تا 1351 در دی ماه سال 1347 طبق اساسنامهای که از تصویب کمیسیونهای وزارتخانههای دارایی، کشاورزی و استخدام مجلسین گذشت، شرکت سهامی صنایع شیرایران تشکیل و علاوه بر کارخانجات شیر پاستوریزه تهران، کارخانجات شیر پاستوریزه تبریز و شیراز نیز در اختیار این شرکت قرار گرفت، ضمنا یک کارخانه شیر نیز توسط بخش خصوصی در ارومیه ایجاد شد.

در طول برنامه عمرانی پنجم 1351 تا 1356 واحدهای تولیدی شیر در کشت و صنعت اراک و مادی دیری (می ماس) از طریق بخش خصوصی و شرکت تهیه و توزیع شیرایران وابسته به بانک توسعه کشاورزی و بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران جهت تأمین شیر و تغذیه رایگان دانش آموزان مدارس ابتدایی و راهنمایی تاسیس گردیدند. در اواخر سال 1358 طبق تصمیمات شورای انقلاب اسلامی ایران، شرکت تهیه و توزیع شیر ایران در شرکت سهامی صنایع شیرایران ادغام و فعالیت شرکتها بهصورت یکپارچه درآمد. در بهمن ماه 1361 کارخانه شیر پاستوریزه و استرلیزه کرمان مورد بهرهبرداری قرار گرفت. ضمناً کارخانجات شیر پاستوریزه و استرلیزه مناطق گیلان، گرگان، زنجان، همدان، لرستان و خوزستان از سال 1360 به بعد مورد بهرهبرداری قرار گرفتند.

صنعت لبنیات کشور بهعنوان یک صنعت نوپا و از صنایع تکمیلی بخش کشاورزی نقش بسیار مهمی در توسعه پایدار کشور ایفا مینماید. از ابتدای دهه ۷۰ با راه اندازی واحدهای تولیدی کوچک و بزرگ در کشور نیاز کشور به واردات کالاهایی نظیر پنیر سفید و... برطرف گردید. پس از آن، افزایش سرمایهگذاری دولتهای وقت در زمینه افزایش حجم شیر یارانه دار خانوار، توزیع پنیر در شبکه کالابرگی و اجرای طرحهایی نظیر توزیع شیر در مدارس موجب رشد فرهنگ مصرف فراوردههای لبنی گردید. در سالهای 1382 تا کنون رشد قابل توجه کمی و کیفی در احداث واحدهای بزرگ تولیدی و افزایش تنوع تولید واحدها صورت گرفت و بهطور کلی فرهنگ مصرف لبنیات در کشور افزایش یافت.

روند پرداخت یارانه شیر و محصولات لبنی در مناطق شهری با نوسانات مختلف در طول چهار دهه گذشته همواره تاکنون ادامه داشته است. بهطوری که میزان پرداخت یارانه شیر از 1.5 میلیارد ریال در سال ۱۳۵۵به ۱۹۳۷میلیارد ریال در سال ۱۳۸۲رسیده است. این آمار بیانگر رشد سالانه حدود ۳۰ درصد میباشد. بهدلیل طولانی شدن دوره پرداخت، این گونه یارانهها به تدریج الگوی مصرف خاصی را استحکام بخشیده است و اعطای یارانه شیر، برای مصرفکننده شهری احساس ایجاد حق نموده است. بهطوری که حذف یا کاهش آن نه تنها از نظر سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مشکلاتی را ایجاد میکند، بلکه بر استانداردهای تغذیهای و الگوی مصرف نیز تأثیر میگذارد و اثر جدی بر صنایع و ابسته و تولید خواهد داشت.

برآوردهای انجام گرفته نشان میدهد که توزیع شیر یارانهای بدون توجه به شاخصهای توسعه یافتگی) درآمد، خانوارها، میزان جمعیت و… انجام می‌گیرد و معیار توزیع شیر یارانهای در استانها، عمدتاً به ظرفیت صنایع و بازار مصرف در هر استان بستگی دارد. بهطوری که میزان توزیع شیر یارانهای در طی سالهای۷۲-۱۳۷۸ نشان میدهد که 50.7 درصد خانوارهای شهری حدود 72.15 درصد شیر یارانهای را به خود اختصاص دادهاند در حالی که 21.9 درصد فقط 9.3 درصد سهم شیر یارانهای و 9.7 درصد خانوارهای شهری اصلاً سهمی از شیر یارانهای ندارند بهعبارتی با احتساب جمعیت روستا حدود ۵۰ درصد از جمعیت کل کشور از یارانه شیر بهره نمیبرند. در حالی که شدت فقر و محرومیت دراین مناطق بیشتر از سایر مناطق بوده و فلسفه وجودی پرداخت یارانه، دسترسیاین اقشار از مردم به کمکهای دولت است.

با وجود اینکه توزیع سرانه شیر یارانهای از ۱۲کیلوگرم به ۲۹ کیلوگرم رسیده است. اما بررسی آمار هزینه خانوار دهکهای درآمدی نشان میدهد، شکاف مصرف بین گروههای پایین و بالای درآمدی برای مصرف شیر تغییر محسوسی نداشته است.

بنابراین با شیوه اجرایی فعلی توزیع شیر یارانهای، لزوماً افزایش میزان یارانه، باعث بهبود وضعیت گروههای هدف(کم درآمد) نخواهد بود. دراین راستا باید نحوه مدیریت، سیاست‌های قیمتگذاری و دستیابی به هدف، مورد بازبینی و اصلاح قرار گیرد.


↑ [1] International Dairy Federation: IDF
↑ [2] Butter milk
↑ [3] Kephir



لینک مستقیم : http://www.bsmt.ir/670/لبنیات-وضعیت/
toptopیادداشت شخصییادداشت شخصیثبت کردن اظهارنظرثبت کردن ایده مشارکتbottom
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت