طراحی و تدوین محتوای این موضوع در مراحل اولیه است. از شما دعوت می کنیم در طراحی محتوای این موضوع (و سایر موضوعات) مشارکت نمایید. در صورت تمایل، آمادگی خود را (با کلیک کردن روی آیکون مشارکت در نوار ابزار سمت راست صفحه) اعلام نمایید.
شناخت وضعیت موجود زنجیره، سنگ بنای تمامی ارکان و اجزای فرایند تدوین برنامه راهبردی زنجیره تامین محسوب میشود. مشخص کردن مسیر آینده هر زنجیره بدون اطلاع از وضعیت واقعی که در آن قرار دارد و تحلیل عملکرد گذشته مقدور نیست. این شناخت با دیدگاهی کاملاً راهبردی صورت می گیرد.
وضعیت یک زنجیره تامین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیت های تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می توان بیان کرد. به عبارت دیگر می توان به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام از این روشهای تقسیم بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین از ترکیب هر دو روش استفاده شده، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات بیان شده و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان میشوند. هرچند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباط بین اطلاعات بهتر ارائه میشود.
بطور کلی در این بخش به شناخت وضعیت درونی و محیطی و تحلیل عملکرد گذشته زنجیره پرداخته شده است و گام های اصلی طی شده در این مرحله عبارتند از:
- تبیین جایگاه زنجیره در اقتصاد کلان کشور با محاسبه و تحلیل شاخص های کلان
- تعیین نیازمندی ها و مصرف محصولات زنجیره با بررسی الگوی مصرف و شناخت وضعیت تولید، تجارت، نحوه تنظیم بازار و همچنین تحلیل زنجیره ارزش محصولات مهم زنجیره
- تحلیل ظرفیت ها موجود در زنجیره شامل ظرفیت های تولید، نظام توزیع، فناوری و بنگاهها
- ارزیابی منابع مورد استفاده در زنجیره شامل منابع طبیعی، انسانی و انرژی
- شناخت پتانسیل های تجارت خارجی با بررسی واردات، صادرات و نحوه حمایت از آن در کشور و تحلیل تجارت جهانی و همچنین پیش بینی تقاضا
در ادامه به تشریح هر یک از گام های فوق و به منظور شناخت وضعیت زنجیره پرداخته میشود.
1- شاخص های عمومی
روغنها 17 از درصد ارزش افزوده و 6 درصد از اشتغال صنایع غذایی و 4 درصد از هزینههای خانوار را شامل میشود. شاخصهای عمومی این زنجیره در 5 سال گذشته (وضعیت موجود) در جدول زیر نشان داده شدهاند.
جدول 1 : شاخصهای عمومی زنجیره تامین روغنهای نباتی در 5 سال گذشته و پیش بینی آن در 5 سال آینده
|
واحد |
متوسط در 5 سال گذشته |
متوسط نرخ رشد سالانه(گذشته) |
متوسط در 5 سال آینده |
متوسط نرخ رشد سالانه(آینده) | |
|
ظرفیت تولید |
تن در سال |
3,174,100 |
3.5% |
3,350,000 |
5.6% |
|
میزان تولید |
تن در سال |
1,497,156 |
1-% |
2,300,000 |
50% |
|
تعداد واحدهای تولیدی |
واحد |
29 |
0% |
34 | 17% |
|
سرمایهگذاری |
میلیارد ریال |
25,000 |
1.6% |
27000 | 8% |
|
اشتغال |
نفر |
10,200 |
0% |
11200 | 10% |
|
ارزش افزوده |
درصد |
15 |
19-% |
||
|
نسبت ارزش کل صادرات زنجیره به واردات |
درصد |
4.7% |
مأخذ: کانون صنایع غذایی ایران
سرمایه کارگاههای صنعتی بیش از 10 کارکن(میلیون ریال) عبارت بودند از:
جدول 2 : سرمایه کارگاههای صنعتی بیش از 10 کارکن(میلیون ریال) روغنهای نباتی، 85-1380
|
1380 |
1381 |
1385 |
متوسط رشد |
|
|
تولید روغن و چربیهای حیوانی و نباتی خوراکی |
18951 |
92327 |
514373 |
93.5 |
|
صنایع غذایی |
921087 |
1909269 |
3957522 |
33.9 |
|
صنعت |
7788901 |
12036828 |
39367834 |
38.3 |
|
نسبت به صنایع غذایی |
2.1% |
4.8% |
13.0% |
|
|
نسبت به کل صنعت |
0.2% |
0.8% |
1.3% |
همانگونه که جدول فوق نشان میدهد رشد سرمایه در این صنعت حدود 3 برابر متوسط رشد صنایع غذایی بوده است.
با توجه به اینکه نزدیک به 90 درصد مواد اولیه این صنعت ( روغن نباتی و روغن خام) وارداتی است تغییرات نرخ ارز بر این صنعت بسیار تأثیرگذار است.
دانه های روغنی و روغن خام وارداتی یکی از مسایل این زنجیره میباشد و نرخ ارز برای این صنعت اهمیت زیادی دارد. افزایش ارزش ریال منجر به افزایش دانه های روغنی و روغن خام وارداتی شده و با توجه به سیاست تعرفه ی پایین وارداتی این اقدام به نفع واحدهای تولیدی در این زنجیره میباشد.
در ادامه به بررسی شاخصهای ارزش افزوده و سرمایهگذاری در این صنعت پرداخته میشود.
ارزش افزوده1
جدول 3 : ارزش افزوده صنعت تولید روغن (واحد: میلیون ریال)
| عنوان | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 |
|
صنایع غذایی |
19330671 | 22458228 | 25137957 | 30741781 | 36,093,540 | 49,731,792 |
|
تولید روغن و چربیهای حیوانی و نباتی خوراکی |
2532804 | 2981205 | 3654612 | 3672803 | 5992477 | 5,074,711 |
|
نسبت به صنایع غذایی |
13% | 13% | 15% | 12% | 17% | 10% |
مأخذ : مرکز آمار
متوسط نرخ رشد ارزش افزوده این صنعت از سال 1384 تا 1389، بطور متوسط 20 درصد سالانه بوده است. همچنین سهم ارزش افزوده این صنعت از کل صنایع غذایی در بهترین حالت در سال 1388، معادل 17 درصد ارزش افزوده صنایع غذایی بوده و در کمترین حالت در سال 1389، 10 درصد بوده است.
در نمودار زیر روند ارزش افزوده صنعت برای کارگاههای بالای 10 نفر کارکن نشان داده شده است.
نمودار 1 : روند ارزش افزوده صنعت تولید روغنهای خوراکی از سال 1384 تا 1389
مأخذ : مرکز آمار
در ادامه در جدول زیر سرمایه کارگاههای صنعتی تولید روغن خوراکی بیش از 10 کارکن و روند آن نشان داده شده است.
جدول 4 : سرمایه کارگاههای صنعتی تولید روغن خوراکی بیش از 10 کارکن (واحد: میلیون ریال)
|
1380 |
1381 |
1385 |
متوسط رشد |
|
|
تولید روغن و چربیهای حیوانی و نباتی خوراکی |
18951 |
92327 |
514373 |
93.5 |
|
صنایع غذایی |
921087 |
1909269 |
3957522 |
33.9 |
|
صنعت |
7788901 |
12036828 |
39367834 |
38.3 |
|
نسبت به صنایع غذایی |
2.1% |
4.8% |
13.0% |
|
|
نسبت به کل صنعت |
0.2% |
0.8% |
1.3% |
همانگونه که جدول فوق نشان میدهد رشد سرمایه در این صنعت حدود 3 برابر متوسط رشد صنایع غذایی بوده است.
نمودار 2 : روند رشد سرمایه در صنعت تولید روغنهای خوراکی، 85-1380
در ادامه به بررسی آثار تغییرات شاخصهایی نظیر تورم و نرخ ارز بر این زنجیره می پردازیم:
- تورم: نرخ تورم مهمترین عاملی است که بر هزینههای تولید اثرگذار است. این نرخ تأثیر مستقیم بر هزینههای نیروی انسانی و تأثیر قابل توجهی بر هزینههای جاری زنجیره دارد. روند صعودی تورم از طرفی منجر به افزایش هزینههای سربار و از طرفی منجر به افزایش هزینههای تولید مواد اولیه در زنجیره و نهایتاً افزایش قیمت تمام شده میگردد. با این حال بنظر می رسد با توجه به سیاستهای انقباضی بانک مرکزی شیب تورم طی سال های آینده کاسته خواهد شد. پیش بینی افزایش نرخ تورم تا 1394 (در طول اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها) و تأثیر آن بر این زنجیره نیز از اهداف مهم در این برنامه می بایستی باشد.
نمودار 3 : متوسط نرخ تورم، 90-1368
2. نرخ ارز: با توجه به اینکه نزدیک به 90 درصد مواد اولیه این صنعت ( روغن نباتی و روغن خام ) وارداتی است تغییرات نرخ ارز بر این صنعت بسیار تأثیرگذار است. دانه های روغنی و روغن خام وارداتی یکی از مسائل این زنجیره میباشد و نرخ ارز برای این صنعت اهمیت زیادی دارد.
نمودار 4 : تغییرات نرخ ارز، 91-1360
2- محصولات
در این بخش مواد اولیه و محصولات مهم زنجیره از دیدگاه تولید و تجارت بطور کامل بررسی میشوند. مواد اولیه و محصولات مهم این زنجیره عبارتند از:
- مواد اولیه مهم زنجیره شامل: کلزا، گلرنگ، آفتابگردان، سویا و کنجد
- محصولات مهم زنجیره شامل: روغن جامد، روغن مایع و کنجاله
نحوه تامین و مصرف محصولات و مواد اولیه مهم زنجیره در جدول زیر ارائه شده است:
جدول 5 : نحوه تامین و مصرف محصولات و مواد اولیه مهم زنجیره روغنهای خوراکی، 1389 (واحد: تن)
|
روغن جامد و مایع |
|
|
تولید |
1,450,620 |
|
صادرات |
45,494 |
همچنین میزان تولید، مصرف و سهم واردات از مصرف دانه های روغنی در سال 1388 در جدول زیر آورده شده است.
جدول 6 : مواد اولیه زنجیره روغنهای خوراکی، 1388 (تن)
| کلزا | گلرنگ | آفتابگردان | سویا | کنجد | جمع دانه ها | روغن خام | |
| تولید | 156,042 | 2,720 | 17,765 | 172,280 | 30,587 | 379,394 | 1,373,113 |
| واردات | 8,114 | 45,423 | 1,122,502 | 26,509 | 1,208,805 | 1,102,450 | |
| مصرف داخلی | 164,156 | 2,720 | 63,188 | 1,294,782 | 57,096 | 1,588,199 | 2,475,563 |
| سهم تولید داخل از مصرف | 95% | 100% | 28% | 13% | 54% | 24% | 55% |
*با توجه به ناچیز بودن مقادیر صادرات در نظر گرفته نشده است.
مصارف مهم و عمده محصولات این زنجیره عبارتند از:
1. روغنها: موارد مصرف و کاربرد روغنها بسیار گسترده میباشد در زیر به برخی از مهمترین آنها اشاره کرد:
- مصارف خوراکی: روغن دانه های روغنی برای پختن و سرخ کردن و تهیه سس سالاد ایده آل است.
- صنعت رنگ: بعنوان نیمه خشک شونده یا خشک شونده در صنایع رنگ مورد استفاده قرار می گیرد.
- صنعت کاغذ سازی.
- صنعت دارو سازی: برای تهیه محلول های هیپودرمیک از روغن زیتون استفاده میشود. استفاده های گوناگون دیگری از انواع روغن در این صنعت مشاهده میشود.
- مواد آرایشی بهداشتی.
- صنعت هواپیمایی: روغن کرچک برای روغن کاری موتور هواپیما استفاده میشود.
2. کنجاله: کنجاله ها از نظر پروتئین و مواد غذایی غنی هستند و برای خوراک دهی به ماکیان، ماهی ها و دیگر حیوانات ارزشمند هستند. کنجاله های روغنی به خاطر داشتن میزان پروتئین بالا، میتواند به عنوان مکمل غذایی در نظر گرفته شوند. شماری از کنجاله های روغنی به ویژه انواع خوراکی آن، برای فرآیندهای زیست شناختی به عنوان سوبسترا، پیشنهاد شدهاند. از آنها در فرآیند تخمیر برای تولید آنزیم ها، آنتی بیوتیک ها، قارچ ها، ویتامین ها و آنتی اکسیدان ها و سایر موارد استفاده شده است.
1-2- دانه های روغنی
دانه های روغنی مهمترین ماده اولیه صنایع روغنکشی میباشد که بعد از فرایند روغنکشی به روغن خام و کنجاله تبدیل میشود. کنجاله به مصرف صنایع مرغداری و گاوداری می رسد و روغن خام در شرکتهای روغن نباتی به روغن خوراکی تبدیل میشود.
دانه های روغنی پس از غلات، دومین ذخایر غذایی جهان را تشکیل میدهند. بر اساس گزارشات FAO میزان تولید روغن جهانی در طول سالهای 06- 2005 حدود 2 درصد افزایش یافته است که بیشترین میزان افزایش روغن نیز مربوط به روغن آفتابگردان میباشد. در ایران علیرغم وجود اراضی وسیع قابل کشت و زمینه های نسبتاً زیادی که برای تولید دانه های روغنی وجود دارد، هنوز هم بیش از 85 درصد از روغن مورد نیاز از خارج وارد میشود. رویکرد به واردات در واکنش به عدم تعادل در عرضـه و تقاضای مواد غذایی به دلیل نوسانات درآمدهای ارزی نمیتواند یک سیاست پایــدار تلــقی گردد، بنابراین با توجه به اهمیت تامین امنیت غذایی در استراتژی بلند مدت 20 ساله کشور، مسئولان دولتی در تلاشند تا با اجرای برنامههای توسعه ای و اعمال سیاستهای حمایتی، کشت دانه های روغنی و هم زمان با آن ظرفیت فرآوری را توسعه داده و از این نظر به مرز خودکفایی برسند. محور این برنامهها در زمینه توسعه کشت آفتابگردان، کلزا، سویا و زیتون میباشد.
تولید روغن نباتی در سال 1340 حدود 38 هزار تن بوده است در حالیکه با 12 هزار تن روغن وارداتی نیاز کشور تامین می شده و به عبارتی 76.1 درصد خودکفایی در این زمینه وجود داشته است. اما مصرف سرانه روغن از 2.5 کیلوگرم در سال 1340 با جمعیت 20 میلیون نفری به 16.3 کیلوگرم با جمعیت بیش از 70 میلیون نفری در سال های اخیر رسیده و عدم افزایش تولید روغن داخلی متناسب با رشد جمعیت موجب کاهش درصد سهم خودکفایی کشور شده به گونهای که میزان مصرف روغن نباتی از 50 هزار تن در سال 1340 به بیش از 1500 هزار تن در سال 1388 افزایش یافته و واردات روغن نیز به بیش از یک میلیون تن رسیده است. بدین ترتیب علی رغم اهمیتی که تولیدات داخلی روغن، از نقطه نظر کشاورزی، صنعتی، بازرگانی، امنیت غذایی و آسیب پذیری دارد، متاسفانه اکثر تلاش ها تاکنون معطوف به تامین روغن از طریق واردات بوده و توجه و اقدام چاره ساز و موثری در زمینه حمایت از تولیدات داخلی انجام نشده است.
نکته قابل توجه در آمار های فوق این است که طی سالهای 85 تا 88 نشان میدهد که ارزش دلاری واردات انواع کنجاله دانه های روغنی، انواع دانه های روغنی و روغن خام طی مدت چهار سال گذشته دو برابر شده و از مبلغ یک میلیون و 139 هزار دلار به رقم دو میلیارد دلار رسیده است.
این در حالیست که طی همین مدت تولید دانه های روغنی در کشور با 37 درصد کاهش تولید رو به رو شده است. یعنی از رقم 505 هزار تن تولید در سال، 85 به رقم 363 هزار تن در سال 89 کاهش یافته است.
در جدول زیر روند کاهش خودکفایی زنجیره سال های اخیر نشان داده شده است.
جدول 7 : میزان تولید و واردات دانه های روغنی در کشور (هزار تن)
| سال |
تولید دانه های داخلی (تن در سال) |
واردات دانه های روغنی (تن در سال) |
جمع تقریبا مساوی عملکرد صنعت روغن کشی |
درصد تولید داخل به کل نیاز |
|
1380 |
190870 |
469631 |
660501 |
29% |
|
1381 |
274736 |
640702 |
915438 |
30% |
|
1382 |
324164 |
631996 |
956160 |
34% |
|
1383 |
392312 |
926236 |
1318548 |
30% |
|
1384 |
498989 |
864768 |
1363757 |
37% |
|
1385 |
505167 |
977334 |
1482501 |
34% |
|
1386 |
557171 |
1279415 |
1836586 |
30% |
|
1387 |
410030 |
870620 |
1280650 |
32% |
|
1388 |
379394 |
1128759 |
1508153 |
25% |
|
1389 |
363170 |
967452 |
1330622 |
27% |
ماخذ: اداره جهاد کشاورزی و انجمن صنفی صنایع روغن کشی
با مقایسه میزان تولید و برنامه وزارت جهاد کشاورزی مشخص میشود که میزان تولید در سال 1388، تنها 25 درصد از کل برنامه تولید داخلی بوده است. بررسی تولیدات دانه های روغنی در کشورهای مختلف نشان میدهد کشورهایی که به لحاظ اهمیت تولید دانه های روغنی تصمیم به افزایش میزان تولید داشتهاند، به روشهای گوناگون اقتصادی، فنی، علمی و حمایتی زمینه افزایش تولید را فراهم ساخته اند، بطوریکه برخی از کشور ها که 30 سال قبل وارد کننده روغن با مقدار مصرف کم سرانه بوده اند توانسته اند در سال های اخیر خود از صادر کنندگان روغن بشمار آیند.
ظرفیتها و امکانات تولید دانه های روغنی در کشور را میتوان در سه بخش سطح زیرکشت، افزایش عملکرد و کاهش هزینههای تولید مورد بررسی قرار داد. بعنوان مثال اختلاف بین متوسط عملکردهای فعلی و عملکردهای تولیدکننده برتر (4 تن در سویا، 3.6 تن در آفتابگردان، 4 تن در گلرنگ و بیش از 8 تن در کلزا و 2 تن در کنجد) بیان کننده وجود امکان افزایش تولید قابل توجه در این عرصه است.
مطالعه های انجام شده نشان دهنده ظرفیتهای بالای منابع خاک و آب کشور برای انجام امور زراعی و افزایش سطح زیرکشت است. با استفاده از اراضی آیش فعلی و اجرای سیستم های جدید آبیاری، تجهیز و نوسازی اراضی و انجام پروژههای اصلاح خاک نظیر زهکشی، میتوان به این ظرفیتها رسید. گرچه بعضی از دانه های روغنی از جمله سویا و آفتابگردان به علت ویژگیهای خاص خود به ویژه تابستانه بودن و عدم توانایی رقابت با محصول پردرآمدی مانند ذرت، چغندرقند، سیب زمینی و صیفی در حال حاضر توسعه کمتری دارند اما محصولاتی مثل کلزا و گلرنگ زمینه بسیار خوبی برای توسعه سطح زیرکشت دارند.
مطابق طرح تأمین وزارت جهاد کشاورزی برنامه تولید دانه های روغنی در کشور بشرح زیر بوده است. سطح زیر کشت بر حسب هزار هکتار و تولید بر حسب هزار تن است.
جدول 8 : برنامه چهار ساله طرح تولید دانه های روغنی، 88-1384
|
ردیف |
نام محصول |
سال زراعی 1384- 1385 |
سال زراعی 1385- 1386 |
سال زراعی 1386- 1387 |
سال زراعی 1387- 1388 |
||||||||
|
سطح زیرکشت |
عملکرد |
تولید |
سطح زیرکشت |
عملکرد |
تولید |
سطح زیر کشت |
عملکرد |
تولید |
سطح زیر کشت |
عملکرد |
تولید |
||
|
1 |
کلزا |
230 |
1552 |
357 |
380 |
1658 |
630 |
570 |
1842 |
1050 |
755 |
2094 |
1581 |
|
2 |
سویا |
105 |
2100 |
220.55 |
113 |
2212 |
250 |
120 |
2292 |
275 |
132 |
2375 |
313.5 |
|
3 |
آفتابگردان |
42.4 |
825 |
35 |
65.7 |
951 |
62.5 |
80 |
1050 |
84 |
100 |
1240 |
124 |
|
4 |
گلرنگ |
14 |
540 |
7.56 |
19 |
685 |
13 |
25 |
772 |
19.3 |
290 |
869 |
25.2 |
|
5 |
کنجد |
36 |
694 |
25 |
47.5 |
842 |
40 |
52.7 |
949 |
50 |
62 |
1069 |
66.3 |
|
جمع |
427.4 |
1509 |
645.11 |
625.2 |
1592 |
995.5 |
847.7 |
1744 |
1478.3 |
1078 |
1957 |
2110 |
|
مأخذ:طرح تأمین وزارت جهاد کشاورزی
ولی در عمل نمودار تولیدات دانه های روغنی در کشور بر اساس روند زیر بوده است.
نمودار 5 : تولید دانه های روغنی در کشور، 89-1380
در جدول زیر تولیدات گروه انواع دانه های روغنی تشریح شده است، سطح زیر کشت بر حسب هزار هکتار، عـمـلـکـرد بر حسب تن و تولید بر حسب هزار تن است.
جدول 9 : سطح زیر کشت، عملکرد و تولید انواع دانه های روغنی، 88-1383
| نام محصول | سال 84-83 | سال 85-84 | سال 86-85 | سال 87-86 | سال 88-87 | ||||||||||
| زیر کشت | عـمـلـکـرد | تولید | زیر کشت | عـمـلـکـرد | تولید | زیر کشت | عـمـلـکـرد | تولید | زیر کشت | عـمـلـکـرد | تولید | زیر کشت | عـمـلـکـرد | تولید | |
| کلزا | 128 | 1.7 | 212 | 175 | 2 | 297 | 199 | 2 | 319 | 116 | 2 | 180 | 91 | 2 | 156 |
| گلرنگ | 9 | 0.5 | 5 | 6 | 0 | 3 | 5 | 1 | 5 | 3 | 1 | 3 | 3 | 1 | 3 |
| آفتابگردان | 28 | 0.9 | 25 | 29 | 1 | 19 | 24 | 1 | 21 | 18 | 1 | 18 | 19 | 1 | 18 |
| سویا | 106 | 3.1 | 225 | 88 | 2 | 157 | 86 | 2 | 178 | 86 | 2 | 181 | 82 | 2 | 172 |
| کنجد | 40 | 0.8 | 33 | 34 | 1 | 28 | 46 | 1 | 34 | 30 | 1 | 29 | 29 | 1 | 31 |
| جمع | 311 | 1.7 | 499 | 332 | 2 | 505 | 359 | 2 | 557 | 254 | 2 | 410 | 224 | 2 | 379 |
نمودار 6 : تولید دانه های روغنی در کشور (هزار تن)
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
تولید محصولات کشاورزی در ایران از مدل های تار عنکبوتی پیروی میکند، به این معنی که مقدار تولید و به تبع آن مقدار سطح زیرکشت برای هر سال با توجه به قیمتهای سال قبل معین میشود. بنابراین افزایش یا کاهش قیمتهای داخلی و قیمت دانه وارداتی باعث افزایش یا کاهش تولید در سال آینده خواهد شد، که با توجه به نوسان های قیمت در اکثر محصولات کشاورزی از جمله دانه های روغنی این رفتار سینوسی در تولید و مقدار سطح زیرکشت دیده میشود.
برای روغن کشی جهت تهیه روغن خام در ایران پنج محصول پنبه دانه، دانه آفتابگردان، دانه سویا، دانه کلزا و دانه گلرنگ سهم بزرگی را به خود اختصاص داده اند که در ادامه هر یک از این دانه ها معرفی اجمالی شدهاند.
- پنبه دانه: تاریخ کشت پنبه دانه به حدود سه هزار سال قبل از میلاد مسیح باز میگردد و روغن حاصله نیز احتمالاً از همان زمان مورد استفاده قرار می گرفته است. البته اهمیت پنبه دانه بیش تر به لحاظ تولید پنبه است. این محصول در کشورهای خاور دور به عنوان خوراک دام در سطح وسیعی کاربرد دارد. روغن آن نیز یکی از عمدهترین جایگزین های روغن سویا و آفتابگردان در تهیه روغن نباتی و مارگارین است. ضریب تبدیل دانه از وش 55 درصد میباشد. کشت پنبه در کشور ما از سابقه طولانی برخوردار است. روغن تصفیه شده پنبه دانه مایعی زرد رنگ، بی بو و دارای طعمی ملایم است.
- سویا: در حال حاضر ایالات متحده آمریکا از بزرگترین تولیدکنندگان سویا است. در چین، ژاپن و خاور دور به عنوان یک ماده غذایی اصلی و همچنین بصورت سبزیجات تازه به مصرف می رسد. افزایش تقاضای مواد پروتئینی که ناشی از افزایش جمعیت است نیاز به این محصول مهم را بیش از پیش روشن مینماید. روغن سویا از اصلی ترین فرآوردههای آن است. کشت سویا در ایران حدود نیم قرن سابقه دارد. روغن تصفیه شده سویا دارای رنگی روشن، فاقد بو و طعم میباشد.
- آفتابگردان: از گیاهان بومی نواحی مرکزی آمریکاست و واریته های وحشی آن در این سرزمین فراوان است. در ایران کشت آن از حدود 60 سال پیش در آذربایجان بطور محدود آغاز شد. روغن آن برای تولید مارگارین، چرم، صابون، لوازم نقاشی و آرایشی، پلاستیک و داروسازی کاربرد دارد. روغن آفتابگردان دارای رنگ زرد و طعمی شیرین و بویی مطبوع و ملایم است. کنجاله آفتابگردان یکی از مغذی ترین کنجاله های خوراک دام است همچنین از پوست آن نیز برای خوراک دام استفاده میکنند.
- گلرنگ: وطن اصلی گلرنگ کشورهای شرقی و احیانا هند، ترکیه و ایران بوده و انواعی که در آمریکا تحت مطالعه قرار گرفته اغلب ا ز نواحی شمال آذربایجان جمع آوری شده است.کشت گلرنگ از 3500 سال پیش در مصر مرسوم بوده و در قرون وسطی برای استفاده از رنگ قرمز گلبرگ های آ ن در اروپا کشت گردیده است. گلهای این گیاه به جای زعفران بکار میرود. روغن آن برای تهیه سالاد و همچنین در رنگرزی و تهیه ورنی و صابون بکار میرود. به علت کشت پاییزه و بهره گیری از نزول های جوی و همچنین تحمل نسبی به شوری خاک و خشکی که از عوامل اصلی محدودکننده کشت در کشور ما محسوب میشوند، ظرفیت قابل توجهی برای افزایش سطح زیرکشت در اراضی دیم و اراضی آبی با محدویت شوری دارد.
- کلزا: شناخت دانه کلزا و ضریب بالای روغن دهی آن در مقایسه با سایر دانه ها در سطح جهان و تایید کیفیت روغن آن در کشورهای پیشرفته امیدواریهایی در زمینه امکان دستیابی به هدف افزایش تولید روغن در کشور را بوجود آورده است. کشت کلزا در کشور ما بسیار جدید است و در واقع از سال 72 بطور رسمی آغاز شده و با توجه به پتانسیل های مناطق مختلف اقلیمی کشورمان زراعت آن به عنوان یکی از زراعت های پایه ای طرح توسعه منابع روغن نباتی در کشور تعیین شده است. شایان ذکر است که در سالهای اخیر این محصول به رقیبی جدی برای سویا و آفتابگردان تبدیل شده است و در چند سال اخیر کشت آن توسعه یافته است، علاوه بر امکان توسعه سطح زیرکشت قابل توجه آن در تناوب با غلات (آبی و دیم) و اراضی آیش، به دلیل قرار گرفتن در تناوب اراضی شالیزاری که به طور معمول از اواخر تابستان تا کشت بعدی برنج بدون استفاده می ماند، زمینه بسیار خوبی برای توسعه کشت دارند.
عمدهترین دانه های روغنی تولید شده در ایران به ترتیب عبارت اند از سویا، کلزا، آفتابگردان، پنبه دانه، گلرنگ و دانه زیتون که برخی از این دانه ها در تولید روغن خام و علوفه برای مصارف انسانی و حیوانی از اهمیت بیشتری برخوردارند. با توجه به اهمیت ضریب تبدیل دانه های روغنی در تولید روغن خام و کنجاله در ادامه به تشریح آن پرداخته میشود.
دانه های روغنی از نظر ضریب تبدیل به روغن خام عبارتند از: آفتابگردان 43 درصد، کلزا 40 درصد، گلرنگ 35 درصد، سویا 18 درصد و پنبه 14 درصد و از نظر ضریب تبدیل به کنجاله عبارتند از: سویا 75 درصد، گلرنگ 60 درصد، پنبه 55 درصد، کلزا 52 درصد و آفتابگردان 42 درصد ولیکن از نظر تغذیه ای روغن و کنجاله سویا و کلزا در اولویت قرار دارند.
شایان ذکر است بیش از 31 درصد از روغن نباتی جهان از دانه سویا تهیه میگردد. نارگیل با 26 درصد در مقام دوم، کلزا با 11 درصد در مقام سوم، آفتابگردان با 8 درصد در مقام چهارم و پنبه دانه با 3 درصد در مقام پنجم قرار دارند.
جدول 10 : ضرایب تبدیل دانه های روغنی به روغن خام و کنجاله (درصد)
|
دانه |
روغن خام |
کنجاله |
افت |
جمع |
|
سویا |
18 |
75 |
5 |
98 |
|
آفتابگردان |
43 |
42 |
5 |
90 |
|
کلزا |
40 |
52 |
8 |
100 |
|
گلرنگ |
35 |
60 |
5 |
100 |
|
پنبه* |
14 |
55 |
10 |
79 |
* 12 درصد محصول بصورت پوسته و 9 درصد بصورت لنتر 1 و 2 استحصال میشود.
استانداردهای بینالمللی برای دانه های روغنی عبارتند از:
جدول 11 : استانداردهای بین الملی برای دانه های روغنی
|
ردیف |
شرح |
شماره و سال انتشار |
|
1 |
نمونه گیری |
ISO5 42:1990 |
|
2 |
تعیین میزان ناخالصی ها |
ISO 658:2002 |
|
3 |
تعیین میزان روغن کاهش نمونه های آزمایشگاهی به نمونه های مورد آزمایش |
ISO 659:1998 ISO 664:1990 |
|
4 |
تعیین میزان رطوبت |
ISO 665:2000 |
|
5 |
تعیین اسیدیته |
ISO 729:1988 |
|
6 |
باقیمانده دانه های روغنی – تعیین میزان روغن (روشهای استخراج با هگزان) |
ISO 734-1:2006 |
|
7 |
باقیمانده دانه های روغنی تعیین میزان روغن (روش استخراج سریع) باقیمانده دانه های روغنی- تعیین خاکستر غیر حلال در اسید هیدروکلریک تعیین خاکستر کل باقیمانده دانه های روغنی – تعیین رطوبت |
ISO 734-2:1998 ISO 735:1977 ISO 749:1977 ISO 771:1977 |
|
8 |
باقیمانده دانه های روغنی- نمونه گیری |
ISO 5500:1986 |
|
9 |
باقیمانده دانه های روغنی- آماده برای انجام آزمایش تعیین میزان روغن دانه – روشهای استخراج پیوسته |
ISO 5502:992 ISO 5511:1992 |
|
10 |
باقیمانده دانه های روغنی- تعیین میزان هگزان |
ISO 8892:1987 |
ماخذ: موسسه استاندارد، استاندارد ملی ایران.مرتبط با دانه های روغنی، روغن خام و تصفیه شده.
در بازار جهانی انواع دانه های روغنی با کیفیت و قیمتهای مختلف عرضه میشوند. در نتیجه باید استانداردهای مناسب برای خرید و واردات انواع دانه های روغنی موردنیاز کشور رعایت شده تا توجه به معیارهای بهداشتی و سلامت مصرف کنندگان صورت پذیرد.
در ادامه روند تغییرات قیمت دانه های روغنی در جدول زیر نشان داده شده است.
جدول 12 : قیمت دانه های روغنی، 88 و 1389
|
سال 88 |
سال 89 |
درصد تغییرات |
تغییرات |
|
|
دانه آفتابگردان |
573 |
903 |
58% |
330 |
|
دانه سویا |
496 |
473 |
-5% |
-23 |
|
پنبه دانه |
219 |
205 |
-7% |
-15 |
|
دانه کنجد |
853 |
922 |
8% |
69 |
|
دانه کلزا |
441 |
589 |
33% |
148 |
|
جمع |
505 |
499 |
-1% |
-6 |
همانگونه که جدول فوق نشان میدهد دانه آفتابگردان با بیش از 58 درصد افزایش قیمت سال 89 نسبت به سال قبل بیشترین افزایش قیمت را داشته است.
شاخص تغییرات قیمت جهانی فرآوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو
نمودار 7 : شاخص تغییرات قیمت دانه های روغنی، 11-2000
دلایل عمده افزایش قیمت جهانی انواع دانه روغنی عبارت اند از:
- افزایش تقاضا به خصوص برای استفاده در صنایع سوخت بیو (با افزایش قیمت نفت در بازار جهانی و تأثیرهای نامطلوب آن بر افزایش قیمت دانه های روغنی و کل محصولات کشاورزی، کشورهای بزرگ تولیدکننده و صادرکننده تقاضای غلات برای تولید ذرت و سویا در اروپا و آمریکا به فکر تبدیل مصولات خود به سوخت پاک بیودیزل افتاده اند).
- افزایش قیمت غلات و افزایش اتانول و بیوگازها
- کاهش ذخایر دانه های روغنی
- کاهش تولید به دلیل وضعیت نامساعد آب و هوایی به خصوص در اتحادیه اروپا به طوری که میانگین محصول به دست آمده به کمترین میزان طی 4 سال اخیر رسیده است.
- مصرف بالای دانه کلزا در اروپا و کانادا
چشم انداز بازار جهانی دانه های روغنی بشرح زیر میباشد:
- چشم انداز بازار دانه های روغنی در اتحادیه اروپا را افزایش بهرهوری، شرایط مساعد بازار جهانی و افزایش تقاضا برای روغنهای دیزلی زیستی دلگرم کننده کرده است.
- افزایش جدید استفاده از کلزا و روغنهای دیزلی زیستی، پتانسیل بازار برای مورد اخیر را افزایش داده است، در دو سال اخیر قیمت کلزا به رکورد تاریخی رسیده و افزایش بیش تر آن نیز انتظار میرود. انتظار داریم تقاضای داخلی دانه های روغنی از جمله کلزا به 10.8 میلیون تن دیگر افزایش یافته و در سال 2013 به 50.9 میلیون تن برسد.
- چشم انداز میان مدت بسیار مساعد بازار دانه های روغنی به افزایش مداوم در سطح زیر کشت منجر شده است، انتظار میرود تولید دانه های روغنی اتحادیه اروپا از 21.4 میلیون تن در 2006 به 27.7 میلیون تن در 2013 افزایش یابد. کلزا بخش اعظمی از این افزایش را به خود اختصاص خواهد داد، زیرا تولید گل آفتاب گردان و سویا ثابت خواهد ماند. تولید دانه های روغنی غیرخوراکی نیز از 2.8 میلیون تن در سال 2005 به 4.4 میلیون تن در سال 2013 خواهد رسید، با این حال انتظار میرود اتحادیه اروپا واردکننده خالص دانه های روغنی باشد و قیمت دانه های روغنی در طول دوره پایدار بوده و قیمت سویا به 258 دلار بر هر تن و کلزا 268 دلار بر هر تن برسد.
بطور کلی دانه های روغنی بعد از غلات دومین منبع تولید انرژی در تغذیه انسان است و از طرفی کنجاله حاصل از فرآیند صنعتی آن نیز به لحاظ سرشار بودن از پروتئین یکی از اقلام مهم تغذیه دام، طیور و آبزیان به شمار می رود. با وجود اهمیتی که تولید دانه های روغنی ، از نظر کشاورزی ، صنعتی، بازرگانی و نیز تامین امنیت غذایی دارد اقدامات به عمل آمده تاکنون هرگز پاسخگوی تامین نیاز کشور نبوده و تلاش هایی هم که در این راستا باید متوجه افزایش تولید شود، معطوف به تامین روغن از طریق واردات شده است. هر چند وزارت جهاد کشاورزی با تدوین طرح جامع ده ساله از 1384 تا 1393 تحت عنوان طرح تامین منابع روغن نباتی کشور» تلاش می کند برنامه ریزی هدفمندی را برای توسعه کشت و افزایش تولید دانه های روغنی اجرا کند، اما این طرح نیز نتوانسته است نیازهای بخش را بهبود بخشد و با اهداف پیش بینی شده فاصله زیادی دارد.
با توجه به اینکه اهداف این صنعت وابسته و تابع اهداف توسعه محصولات کشاورزی کشور میباشد، هر گونه هدفگذاری طبیعی باشد2و لذا، با توجه به نیاز سالانه، ظرفیت بالقوه و بالفعل بخش کشاورزی و صنعت اهداف کمی تولید تدوین شده است. در نمودار زیر پیش بینی تولید و واردات دانه های روغنی نشان داده شده است.
نمودار 8 : پیش بینی تولید و واردات دانه های روغنی، 94-1390
در این حالت ضریب عملکرد کارخانجات روغن کشی به شرح زیر خواهد بود.
نمودار 9 : ضریب عملکرد کارخانجات روغن کشی با فرض عدم افزایش ظرفیتها
، 94-1390
پیش بینی تولید و قیمت روغن نباتی تا سال 2017 توسط فائو مطابق جدول زیر میباشد.
جدول 13 : پیش بینی تولید و قیمت روغن نباتی تا سال 2017
|
میانگین 02.03، 06.07 |
8/9 |
9/10 |
10/11 |
11/12 |
12/13 |
13/14 |
14/15 |
15/16 |
16/17 |
17/18 |
|||
|
تولید |
Mt |
24.8 |
27.3 |
27.6 |
28.4 |
29.1 |
29.6 |
29.9 |
30.3 |
31 |
31.5 |
32.1 |
32.8 |
|
مصرف |
Mt |
31.4 |
37 |
39.4 |
41.5 |
43.3 |
44.2 |
45,2 |
46.2 |
47.2 |
48.3 |
49.2 |
50.2 |
|
ذخیره سهام |
Mt |
2.4 |
2.4 |
2.4 |
2.3 |
2.4 |
2.4 |
2.3 |
2.3 |
2.3 |
2.2 |
2.2 |
2.3 |
|
تولید |
Mt |
65.8 |
78.8 |
82.9 |
86.1 |
89.3 |
92.3 |
95.4 |
98.5 |
101.6 |
104.7 |
107.7 |
110.7 |
|
مصرف |
Mt |
57.7 |
67.7 |
70.7 |
72.9 |
74.9 |
77.6 |
80.1 |
82.6 |
85.3 |
87.7 |
90.5 |
93.2 |
|
ذخیره سهام |
Mt |
5.2 |
5.6 |
6 |
6.1 |
6.3 |
6.4 |
6.5 |
6.6 |
6.7 |
6.8 |
6.9 |
7 |
|
جهان |
|||||||||||||
|
تولید |
Mt |
90.6 |
106.1 |
111 |
114.5 |
118.4 |
121.8 |
125.3 |
129 |
132.6 |
136.1 |
139.8 |
143.5 |
|
از برنامه روغن |
Mt |
33.5 |
41.9 |
44 |
5.8 |
47.7 |
49.6 |
51.4 |
53.3 |
55.1 |
56.9 |
58.7 |
60.5 |
|
مصرف |
Mt |
89.1 |
104.7 |
110 |
114.4 |
118.2 |
121.8 |
125.3 |
129 |
132.5 |
136.1 |
139.7 |
143.4 |
|
ذخیره سهام |
Mt |
7.6 |
7.9 |
8.4 |
8.5 |
8.7 |
8.8 |
8.8 |
8.9 |
8.9 |
9 |
9.1 |
9.3 |
|
قیمت روغن |
Usd/t |
588 |
1015 |
987 |
1018 |
1026 |
1031 |
1044 |
1048 |
1051 |
1056 |
1060 |
1055 |
2-2- روغن خام
روغن خام به دو روش در اختیار صنایع روغن نباتی قرار می گیرد:
- روغن کشی دانه های روغنی و تولید داخلی روغن خام
- واردات روغن خام
در حال حاضر ظرفیت کل کارخانه های روغن کشی کشور حدود 3 میلیون تن است و ظرفیت تصفیه روغن کارخانه ها نیز 2 میلیون تن است. میزان تامین و مصرف در 2 سال گذشته در جدول زیر ارائه شده است:
جدول 14 : میزان تولید و واردات روغن خام، 89 و 1388
|
واحد: هزار تن |
1388 |
1389 |
درصد تغییرات |
|
تولید |
1274 |
1011 |
-21% |
|
واردات |
1102 |
1395 |
27% |
|
مصرف صنایع روغن نباتی |
2376 |
2406 |
1% |
در جدول زیر آمار روغن کشی طی 10 سال گذشته آورده شده است.
جدول 15 : آمار روغن کشی، 89-1380
|
سال |
1380 |
1381 |
1382 |
1383 |
1384 |
1385 |
1386 |
1387 |
1388 |
1389 |
|
روغن کشی (هزار تن) |
783 |
1,014 |
881 |
781 |
1,669 |
1,672 |
1,476 |
1,355 |
1,260 |
1,011 |
|
درصد تغییرات |
- |
29 |
-13 |
-11 |
114 |
0.18 |
-12 |
-8 |
-7 |
-20 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
همانگونه که جدول فوق نشان میدهد در سال 89 نسبت به سال قبل 20 درصد کاهش تولید در بخش روغن کشی وجو داشته که این روند کاهشی در 10 سال اخیر بی سابقه بوده است.
عملکرد واحدهای روغن کشی در سال 89 بشرح جدول زیر بوده است:
جدول 16 : عملکرد شرکتهای روغنکشی، 89 و 1388 (واحد: تن)
|
مقدار دانه روغنکشی شده |
|||||||||
|
سویــــــــا |
آفتابگردان |
کلزا |
گلرنگ |
کنجد |
جمع کل |
||||
|
وارداتی |
داخلی |
جمع |
|||||||
|
سال 88 |
مقدار |
995,949 |
125,741 |
1,121,690 |
3,734 |
139,539 |
0 |
9,600 |
1,274,562 |
|
درصد از کل |
78 |
10 |
88 |
0 |
11 |
0 |
1 |
100 |
|
|
سال 89 |
مقدار |
740,760 |
121,318 |
862,078 |
8,096 |
137,086 |
0 |
3,957 |
1,011,217 |
|
درصد از کل |
73 |
12 |
85 |
1 |
14 |
0 |
0 |
100 |
|
|
درصد تغییر |
مقدار |
-26 |
-4 |
-23 |
117 |
-2 |
- |
-59 |
-21 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی ایران
نمودار 10 : سهم واحدها از روغن کشی، 1388
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
بیش از 60 درصد روغن کشی سال 1388 مربوط به 4 واحد کلهر سربندر، ماهیدشت کرمانشاه، بهپاک و تاب دانه سمنان بوده است.
همچنین استانداردهای روغن خام عبارتند از:
جدول 17 : استانداردهای ملی روغن خام
|
ردیف |
نام استاندارد |
شماره |
|
85 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام نارگیل - ویژگیها |
8635 |
|
86 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام ذرت - ویژگیها |
8634 |
|
87 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام کنجد - ویژگیها |
8636 |
|
88 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام هسته پالم - ویژگیها |
8637 |
|
89 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن پالم استئارین - ویژگیها |
8631 |
|
90 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام بادام زمینی خوراکی - ویژگیها |
8633 |
|
91 |
روغنها و چربیهای گیاهی و حویانی - روغن خام پنبه دانه - ویژگیها |
8632 |
چنانچه تمام ظرفیت روغن کشی کشور به روغن کشی از دانه سویا اختصاص یابد. با توجه به ضریب استحصال (18.5 درصد روغن نباتی و 77 درصد کنجاله) نزدیک به 555 هزار تن روغن خام و 2.300 میلیون تن کنجاله سویا در کشور تولید خواهد شد.
تغییرات قیمت هر تن (به دلار) دانه های روغنی در جدول زیر نشان داده شده است.
جدول 18 : قیمت هر تن (دلار) دانه های روغنی، 89 و 1388
|
سال 88 |
سال 89 |
درصد تغییرات |
تغییرات قیمت |
|
|
روغن خام سویا |
860 |
1017 |
18% |
157 |
|
روغن خام پالم اولیین |
813 |
955 |
17% |
142 |
|
روغن خام پالم اویل |
787 |
925 |
17% |
138 |
|
روغن خام پالم کرنل |
775 |
1117 |
44% |
342 |
|
روغن خام پالم کرنل استئارین |
686 |
752 |
10% |
66 |
|
سوپر پالم اولئین |
826 |
1114 |
35% |
289 |
|
روغن خام آفتابگردان |
888 |
1056 |
19% |
168 |
|
روغن خام کلزا |
822 |
1102 |
34% |
280 |
|
روغن خام ذرت |
3,849 |
4489 |
17% |
640 |
|
متوسط قیمت |
839 |
992 |
18% |
154 |
استفاده از حداکثر توان تولید داخل، بکارگیری ظرفیتهای بلااستفاده (در 10 سال گذشته فقط از نیمی از ظرفیت روغن کشی استفاده شده است و جدول زیر ضریب عملکرد روغن کشی در 10 سال گذشته را نشان میدهد) خود اتکایی در تولید روغن خام و کنجاله از مزایای رو غن کشی میباشد.
جدول 19 : ضریب عملکرد صنایع روغن کشی، 89-1380
| سال |
ضریب عملکرد (درصد) |
ظرفیت اسمی صنعت روغنکشی (تن در سال) |
|
1380 |
87% |
759000 |
|
1381 |
75% |
1227600 |
|
1382 |
66% |
1458600 |
|
1383 |
58% |
2267100 |
|
1384 |
47% |
2927100 |
|
1385 |
49% |
3009600 |
|
1386 |
55% |
3339600 |
|
1387 |
37% |
3504600 |
|
1388 |
43% |
3504600 |
|
1389 |
35% |
3801600 |
شاخص جهانی سالانه فرآوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو بشرح نمودار زیر میباشد.
نمودار 11 : شاخص تغییرات قیمت دانه های وغنی، روغن خام و کنجاله، 11-2000
تغییرات قیمت هر تن (به دلار) دانه های روغنی در بازار داخلی در جدول زیر نشان داده شده است.
جدول 20 : قیمت هر تن (دلار) دانه های روغنی در بازار داخل، 89 و 1388
|
سال 88 |
سال 89 |
درصد تغییرات |
تغییرات قیمت |
|
|
روغن خام سویا |
860 |
1017 |
18% |
157 |
|
روغن خام پالم اولیین |
813 |
955 |
17% |
142 |
|
روغن خام پالم اویل |
787 |
925 |
17% |
138 |
|
روغن خام پالم کرنل |
775 |
1117 |
44% |
342 |
|
روغن خام پالم کرنل استئارین |
686 |
752 |
10% |
66 |
|
سوپر پالم اولئین |
826 |
1114 |
35% |
289 |
|
روغن خام آفتابگردان |
888 |
1056 |
19% |
168 |
|
روغن خام کلزا |
822 |
1102 |
34% |
280 |
|
روغن خام ذرت |
3,849 |
4489 |
17% |
640 |
|
متوسط قیمت |
839 |
992 |
18% |
154 |
3-2- روغن نباتی جامد و مایع خوراکی
در سال 1389 حدود 1.45 میلیون تن روغن نباتی تصفیه، بسته بندی و تولید شده است که نسبت به سال قبل به لحاظ میزان تولید 4 درصد کاهش تولید داشته در حالیکه طبق آمار میزان کل تولید سال 88 نسبت به سال 87 حدود ٤ درصد افزایش داشته است. (در سال 1388 حدود 1.5 میلون تن بوده است و از این مقدار 804 هزار تن به صورت جامد و 701 هزار تن به صورت مایع تولید میشود(، و از این مقدار 784 هزار تن به صورت جامد و 665 هزار تن به صورت مایع تولید میشود لازم به ذکر است که سهم روغن مایع نسبت به سال قبل 1 درصد کاهش داشته است.
میزان تولید و مصرف روغن نباتی در 2 سال گذشته در جدول زیر ارائه شده است:
جدول 21 : میزان تولید و صادرات روغن نباتی، 89-1388
|
1388 |
1389 |
|
|
تولید |
1505 |
1450 |
|
صادرات |
46 |
45 |
زنجیره تولید روغن نباتی از دو منظر صنعت روغنکشی (تولید روغن خام ) و صنعت روغن نباتی (تصفیه روغن خام ) قابل بررسی است.کارخانجات تصفیه روغن نباتی با 29 واحد به ظرفیت اسمی 2720 هزار تن در سال فعال می باشند
جدول 22 : تولید انواع روغنهای نباتی، 89-1388
| مایع | جامد | جمع کل | |
| 1388 | 701,166 | 804,041 | 1,505,207 |
| 47 | 53 | 100 | |
| 1389 | 665,871 | 784,750 | 1,450,620 |
| 46 | 54 | 100 | |
| درصد تغییر | -5 | -2 | -4 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
نسبت تولید روغن مایع به کل روغن تولیدی نیز از حدود 22 درصد در سال 1382 به حدود 47 درصد در سال 1388 رسید و در سال 1389 با کاهش 1 درصدی به 46 درصد رسید. در واقع هم اکنون کمتر از نیمی از روغنهای تولیدی و مصرفی کشور را انواع روغنهای مایع تشکیل میدهند که فاقد اسیدهای چرب ترانس هستند.
بیش از 55 درصد روغن نباتی سال 1388 مربوط به 4 واحد بهشهر، کشت و صنعت شمال، مارگارین و ماهیدشت کرمانشاه بوده است. در نمودار زیر سهم این شرکتها نشان داده شده است.
نمودار 12 : سهم واحدها در تولید روغن نباتی، 1388
در نمودار زیر روند تولید روغن نباتی در ده سال اخیر نشان داده شده است.
نمودار 13 : روند تولید روغن نباتی، 88-1381(هزار تن)
تولید روغن نباتی مشمول اجرای اجباری استاندارد ملی ایران میباشد و سطح کیفیت این محصول تولیدی در حد استاندارد بوده حداقل ویژگیهای لازم را دارد. استاندارد روغنهای نباتی جامد هیدروژنه تغییر کرده و محدودیت اسید چرب ترانس از سال 84 در آن گنجانده شد. این محدودیت در سال 86 مورد تجدیدنظر قرار گرفت و با تغییر استاندارد قبلی (روغن جامد هیدروژنه به شماره 144) به استاندارد جدید روغن خوراکی مصرفی خانوار (به شماره 9131) حداکثر اسیدهای چرب ترانس در روغنهای جامد و نیمه جامد درحد 10% تصویب شده است.
نسبت تولید و مصرف روغن مایع به جامد در طی سالهای اخیر مرتباً در حال افزایش بوده است. تولید انواع روغن مایع در سال 82 حدود 280 هزار تن،به 665 هزار تن در سال 1389 رسیده است. در واقع در راستای سیاستهای دولت و به دلیل ارتقاء سطح آگاهیهای مردم هر سال سهم روغن مایع در سبد مصرفی جامعه افزایش یافته و نسبت تولید روغن مایع به کل روغن تولیدی از حدود 22% در سال 82 به حدود 46% در سال 89 رسیده است. در واقع هم اکنون تقریباً نیمی از روغنهای تولیدی و مصرفی کشور را انواع روغنهای مایع تشکیل میدهند که دارای اسیدهای چرب ترانس پایین تری نسبت به روغن جامد هستند.
ذکر این نکته ضروری است که حمل و نقل نامناسب روغن خام از بازارهای جهانی تا کارخانه های تصفیه روغن تاثیر بسیار زیادی بر کاهش کیفیت روغنهای تصفیه شده دارند.
در ادامه به بررسی زنجیره ارزش و قیمت تمام شده روغن نباتی پرداخته میشود.
4 عامل اساسی که اثر مستقیم روی هزینه تولید روغن نباتی دارند عبارتند از:
- قیمت دانه های روغنی
- کیفیت مواد اولیه ( دانه های روغنی )
- کاهش ضایعات در حمل و نقل
- کاهش ضایعات در تولید
زنجیره ارزش روغن نباتی در شکل زیر آورده شده است.همانگونه که نمودار نشان میدهد بیش از 61 درصد هزینههای روغن نباتی مربوط به روغن خام میباشد. مقایسه بین هزینهها در صنایع روغن نباتی در کشور با کشور ترکیه نشان میدهد که بیشترین اختلاف مربوط به هزینههای مالی میباشد.همچنین هزینههای تولید و بسته بندی در کشور 31 درصد بیشتر از ترکیه میباشد. بنابراین با وجود اینکه هزینههای انرژی در صنایع روغن نباتی ترکیه 75 درصد از ایران (پس از هدفمندسازی) گرانتر است اما در مجموع قیمت تمام شده روغن نباتی در ترکیه به دلیل پایین بودن سایر هزینهها کمتر است.
نمودار 14 : زنجیره ارزش روغن نباتی (مایع یک لیتری)
هزینه روغن کشی بعضی از دانه های روغنی از بعضی دیگر بیشتر است.
آنالیز قیمت روغن نباتی به تفکیک احجام مختلف آورده شده است.
جدول 23 : تحلیل قیمت تمام شده روغن نباتی به تفکیک احجام
|
900g |
1.8kg |
2.7kg |
3kg |
|||||
|
روغن خام |
7744 |
56.0% |
15489 |
59.9% |
23233 |
60.8% |
25814 |
62.0% |
|
هزینههای گشایش LC و مالیات |
422 |
3.1% |
845 |
3.3% |
1267 |
3.3% |
1408 |
3.4% |
|
حمل و نقل بینالمللی |
469 |
3.4% |
939 |
3.6% |
1408 |
3.7% |
1565 |
3.8% |
|
حمل و نقل داخلی |
270 |
2.0% |
540 |
2.1% |
810 |
2.1% |
900 |
2.2% |
|
پالایش (مواد خام شیمیایی) |
175 |
1.3% |
345 |
1.3% |
520 |
1.4% |
575 |
1.4% |
|
پالایش (انرژی) |
410 |
3.0% |
825 |
3.2% |
1235 |
3.2% |
1370 |
3.3% |
|
پالایش (دستمزد کارگران) |
630 |
4.6% |
1260 |
4.9% |
1823 |
4.8% |
2030 |
4.9% |
|
پالایش ضایعات |
228 |
1.7% |
457 |
1.8% |
685 |
1.8% |
761 |
1.8% |
|
مواد اولیه بسته بندی |
2146 |
15.5% |
3308 |
12.8% |
4649 |
12.2% |
4649 |
11.2% |
|
هزینه توزیع |
402 |
2.9% |
626 |
2.4% |
864 |
2.3% |
864 |
2.1% |
|
هزینه بسته بندی |
920 |
6.7% |
1227 |
4.7% |
1725 |
4.5% |
1725 |
4.1% |
|
جمع کل |
13817 |
100% |
25860 |
100% |
38219 |
100% |
41661 |
100% |
|
4.5kg |
5kg |
16kg |
17kg |
|||||
|
روغن خام |
38721 |
64.3% |
43024 |
64.8% |
137676 |
69.2% |
146281 |
69.3% |
|
هزینههای گشایش LC و مالیات |
2112 |
3.5% |
2347 |
3.5% |
7510 |
3.8% |
7979 |
3.8% |
|
حمل و نقل بینالمللی |
2347 |
3.9% |
2608 |
3.9% |
8344 |
4.2% |
8866 |
4.2% |
|
حمل و نقل داخلی |
1350 |
2.2% |
1500 |
2.3% |
4800 |
2.4% |
5100 |
2.4% |
|
پالایش (مواد خام شیمیایی) |
865 |
1.4% |
960 |
1.4% |
3100 |
1.6% |
3250 |
1.5% |
|
پالایش (انرژی) |
2055 |
3.4% |
2285 |
3.4% |
7315 |
3.7% |
7775 |
3.7% |
|
پالایش (دستمزد کارگران) |
2930 |
4.9% |
3255 |
4.9% |
9585 |
4.8% |
10225 |
4.8% |
| پالایش ضایعات |
1142 |
1.9% |
1269 |
1.9% |
4060 |
2.0% |
4313 |
2.0% |
|
مواد بسته بندی |
5712 |
9.5% |
6077 |
9.2% |
13425 |
6.7% |
13938 |
6.6% |
|
هزینه توزیع |
1226 |
2.0% |
1350 |
2.0% |
1206 |
0.6% |
1275 |
0.6% |
|
هزینه بسته بندی |
1725 |
2.9% |
1725 |
2.6% |
2070 |
1.0% |
2070 |
1.0% |
| جمع کل |
60185 |
100% |
66399 |
100% |
199090 |
100% |
211072 |
100% |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
جدول 24 : مقایسه اجزای قیمت روغن نباتی
|
ترکیه |
سهم در ترکیه |
ایران |
سهم در ایران |
|
|
ماده خام |
12500 |
65% |
13250 |
61% |
|
هزینههای مالی |
150 |
1% |
2150 |
10% |
|
انرژی |
2550 |
13% |
1450 |
7% |
|
حمل و نقل داخلی |
1300 |
7% |
1290 |
6% |
|
دستمزد |
650 |
3% |
850 |
4% |
|
تولید، بسته بندی و سایر هزینهها |
2050 |
11% |
2700 |
12% |
|
19200 |
100% |
21690 |
100% |
نمودار 15 : مقایسه اجزای قیمت روغن نباتی در ترکیه و ایران
با توجه به بررسیهای بعمل آمده از وضعیت موجود زنجیره تأمین روغن نباتی، فرصت ها و نقاط قوت این صنعت تشریح میگردد. این موارد عبارتند از:
- اشتغال زایی بالا
- ماده اولیه برای سایر صنایع پسین (غذایی، خوراک دام، تبدیلی و...)
- ظرفیت ایجاد شده بالا برای صنایع روغنکشی و تصفیه جدید و به روز بودن تکنولوژی روغنکشی
- جاذبه برای سرمایه گذاران خارجی در صنایع روغن
- امکان کشت دانه های روغنی به ویژه کلزا در تمام اقالیم کشور
- امکان کشت دانه های روغنی در کشت بهاره و پاییزه و کشت دوم
- قابلیت کشت دانه های روغنی در اراضی دیم و اراضی آیش
- وجود بازار مصرف مناسب در بازار داخلی، منطقه ای و بینالمللی
- وجود نیروی متخصص و کارآمد در کشور
1-3-2- بازار جهانی
شاخص جهانی فرآوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو بشرح نمودار زیر میباشد.
نمودار 16 : شاخص قیمت روغنها و چربی ها، 11-2000
بر اساس پیشبینیهایی فائو آنچه بیش از هر چیز بر بازار در سال 2012 تاثیرگذار خواهد بود، چشم اندازهای عرضه و تقاضا است. بر اساس پیشبینیهایی اخیر و به خصوص پیش بینی کاهش تولید در دو محصول اساسی روغن مانند سویا و کلزا، به نظر رکود در تعادل میان ذخایر و تقاضاهای جهانی اجتناب ناپذیر است.
به علاوه مشکلات جدیدی نیز از این حقیقت ناشی میشوند که تقاضا برای واردات، به ذخایر آتی آمریکای جنوبی بستگی خواهد داشت. در نهایت بازار محصولات روغنی همچنان تحت تاثیر عواملی مانند روند قیمت غلات، نفت و ترس از رکود اقتصادی قرار خواهد گرفت. با افزایش تقاضا برای روغنهای خوراکی در سال 2012 انتظار میرود تقاضا برای روغن و چربیهای خوراکی در سال 2012 حدود 5 درصد رشد یافته و به 184 میلیون تن برسد.
بطور کلی تولید روغنها و چربی ها نسبت به جمعیت جهان از رشد بیشتری برخوردار میباشد.
4-2- الگوی مصرف روغن در ایران
چربی، پروتئین و کربوهیدرات سه گروه عمده تشکیل دهنده مواد غذایی هستند. در این بین چربی ها انرژی زا ترین ماده غذایی میباشد. چربی ها در تشکیل بسیاری از ترکیبات و اندام های بدن نقش دارند، بطوریکه بدون مصرف آنها متابولیسم بدن دچار اختلال میشود و ادامه حیات مقدور نخواهد بود.
چربی ها و روغنهای خوراکی چندین نقش مهم و حیاتی را در تغذیه و متابولیسم بدن انسان به عهده دارند که عبارتند از:
- منبع فشرده انرژی برای انجام فعالیتهای بدن هستند و ویتامین های A،E،D،K را به بدن می رساند.
- منبع تامین اسیدهای چرب ضروری برای بدن هستند.
- حامل ویتامین های محلول در چربی هستند و ویتامین های A,E,D,K را به بدن میرساند. دانشمندان علم تغذیه توصیه میکنند حداکثر 30 درصدی انرژی مورد نیاز بدن از چربی ها تامین گردد، چراکه مصرف بیش از حد مجاز چربی ها عوارض متعددی به دنبال خواهد داشت. لذا تلاش ها و مطالعات بیشتری صورت گرفته تا با توجه به شرایط جسمی و جنسی و غیره یک رقم میانگین برای مصرف چربی ها تعیین گردد. این رقم 12.4 کیلوگرم برای هر نفر در سال (مصرف سرانه)تعیین شده است.
در این بخش الگوی مصرف از سه بعد مورد بررسی قرار می گیرد:
- هزینه های روغن در سبد خانوار
- سرانه مصرف
- نوع روغن مصرفی
در ادامه به بررسی هر یک از موارد فوق می پردازیم.
1-4-2- هزینه و جایگاه در سبد خانوار
متوسط هزینههای خوارکی خانوارهای شهری / روستایی در جدول زیر نشان داده شده است:
جدول 25 : متوسط هزینه خوراکی یک خانوار شهری و روستایی، 86-1353
|
سال |
شهری |
روستایی |
سال |
شهری |
روستایی |
|
1353 |
91982 |
72880 |
1370 |
958985 |
888540 |
|
1354 |
138323 |
75667 |
1371 |
1171953 |
1072378 |
|
1355 |
- |
78046 |
1372 |
1440580 |
1320723 |
|
1356 |
145709 |
102045 |
1373 |
2043207 |
1918377 |
|
1357 |
- |
125977 |
1374 |
3050329 |
2966541 |
|
1358 |
204725 |
132972 |
1375 |
3407666 |
3258003 |
|
1359 |
207471 |
- |
1376 |
3961616 |
3898028 |
|
1360 |
- |
- |
1377 |
5175650 |
5131586 |
|
1361 |
355073 |
271851 |
1378 |
6183847 |
6087403 |
|
1362 |
435968 |
309798 |
1379 |
6810223 |
6633246 |
|
1363 |
480154 |
346845 |
1380 |
7166386 |
7070294 |
|
1364 |
499936 |
347051 |
1381 |
8879897 |
8780087 |
|
1365 |
546666 |
426505 |
1382 |
10642441 |
10227852 |
|
1366 |
634498 |
504045 |
1383 |
13197564 |
13030920 |
|
1367 |
802945 |
553157 |
1384 |
14254372 |
14313100 |
|
1368 |
916139 |
676978 |
1385 |
15188407 |
15512672 |
|
1369 |
748398 |
792097 |
1386 |
18202244 |
18202733 |
ماخذ: مرکز آمار ایران،نتایج طرح آمارگیری ازهزینه و درآمد خانوار
سهم روغن نباتی از هزینههای خوراکی خانوار در ایران در جدول زیر نشان داده شده است:
جدول 26 : سهم اقلام خوراکی در هزینههای خانوار و جایگاه روغن در آن
|
اقلام |
کل |
دهک اول |
دهک دوم |
دهک سوم |
دهک چهارم |
دهک پنجم |
دهک ششم |
دهک هفتم |
دهک هشتم |
دهک نهم |
دهک دهم |
|
روغن |
3.9% |
5.3% |
5.1% |
5.3% |
4.5% |
43% |
4.0% |
3.7% |
3.7% |
3.3% |
29% |
ماخذ: مرکز آمار ایران،نتایج طرح آمارگیری ازهزینه و درآمد خانوار
همانگونه که جدول فوق نشان میدهد روغن نباتی پس از نان،غلات و گوشت بیشترین هزینه را در سبد هزینه خوراکی خانوار تشکیل میدهد.
نمودار 17 : متوسط هزینه خوراکی یک خانوار روستایی
نمودار 18 : متوسط هزینه خوراکی یک خانوار شهری
عرضه سرانه انرژی طی سالهای 80-1368 روند افزایشی داشته و در حدود 4000-3000 کیلو کالری در نوسان بوده است. در مقایسه با بسیاری کشورهای در حال توسعه متوسط سرانه انرژی در ایران بالاست. تامین انرژی از محل بر مطابقت شرایط ایران با متوسط جهانی دلالت دارد. عرضه سرانه انرژی و مواد غذائی در کشورهای مختلف جهان و مقایسه آن با ایران به نوعی موقعیت را در جیره غذائی نشان میدهد. البته مصرف سرانه به میزان 18 کیلوگرم در سال بعضاً با ارقام ارائه شده توسط دستگاههای مختلف هماهنگی ندارد.
2-4-2- سرانه مصرف
مصرف سرانه چربیهای آشکار در سال 1340 بدون احتساب روغن زیتون و حیوانی در حدود 2.5 کیلوگرم بوده که در سال های اخیر به میزان 19 کیلوگرم رسیده است که نیمی از آن شامل انواع روغن مایع است.این در حالی است که این میزان در برخی کشورهای اروپایی نظیر هلند، سوئیس و آلمان بین 40 تا 50 کیلوگرم در نوسان است.
مصرف سرانه انواع روغن نباتی در ایران ( بر اساس اعلام وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی) حدود 19 کیلوگرم برآورد میشود که از دو بخش مصرف مستقیم (پخت و پز) 12 تا 14 کیلوگرم و مابقی مصرف روغن نباتی بصورت غیرمستقیم از طریق مصرف در محصولات صنایع غذایی (کیک و بیسکویت و شیرینی و شکلات و کنسرو و.... ) تشکیل شده است.
جدول 27 : مصرف سرانه روغن نباتی در سال (روغن نباتی و کره)،1340 تا 1384
|
سال |
مصرف سالانه(کیلوگرم) |
سال |
مصرف سالانه(کیلوگرم) |
|
1340 |
2.5 |
1372 |
10.4 |
|
1345 |
3.9 |
1373 |
12.8 |
|
1350 |
5 |
1374 |
12.5 |
|
1355 |
7.1 |
1375 |
12.6 |
|
1360 |
7.9 |
1376 |
13 |
|
1361 |
7.6 |
1377 |
15.5 |
|
1362 |
9.6 |
1378 |
16.4 |
|
1363 |
10.5 |
1379 |
15.4 |
|
1364 |
10.2 |
1380 |
15.6 |
|
1365 |
6.4 |
1381 |
6.3 |
|
1366 |
11.1 |
1382 |
17.5 |
|
1367 |
5.1 |
1383 |
17 |
|
1368 |
9.8 |
1384 |
19.5 |
|
1369 |
10 |
1385 |
19.5 |
|
1370 |
11 |
1386 |
20 |
|
1371 |
9.5 |
||
در ادامه در روند سرانه مصرف روغن های نباتی در ایران و جهان در پنجاه سال اخیر ( از سال 1961 تا 2009 )به تصویر کشیده شده است.
مآخذ: فائو
نمودار 19 : سرانه مصرف روغن نباتی در از سال 19961 تا 2009 در ایران، جهان و قاره های مختلف
در طی 50 سال گذشته همانگونه که نمودار نشان می دهد:
- سرانه مصرف روغن نباتی در ایران از 1.5 کیلوگرم در سال به 19.9 کیلوگرم رسیده (18.4 کیلوگرم افزایش، رشد 25درصدی در سال)
- سرانه مصرف روغن نباتی در جهان از 4.7 کیلوگرم در سال به 11.5 کیلوگرم رسیده (6.8 کیلوگرم افزایش، رشد 3درصدی در سال)
- سرانه مصرف روغن نباتی در قاره آفریقا از 5.1 کیلوگرم در سال به 9 کیلوگرم رسیده (3.9کیلوگرم افزایش، رشد 2درصدی در سال)
- سرانه مصرف روغن نباتی در آمریکای شمالی از 11.5 کیلوگرم در سال به 27.6 کیلوگرم رسیده (16.1 کیلوگرم افزایش، رشد 3درصدی در سال)
- سرانه مصرف روغن نباتی در آمریکای جنوبی از 4.7 کیلوگرم در سال به 14.7 کیلوگرم رسیده (10 کیلوگرم افزایش، رشد 4درصدی در سال)
- سرانه مصرف روغن نباتی در آسیا از 2.5 کیلوگرم در سال به 9.3 کیلوگرم رسیده (6.8 کیلوگرم افزایش، رشد 5درصدی در سال)
- سرانه مصرف روغن نباتی در اروپا از 8 کیلوگرم در سال به 17.9 کیلوگرم رسیده (9.9 کیلوگرم افزایش، رشد 2درصدی در سال)
در کشوری مانند آمریکا مصرف روغن بالا میباشد و مهمترین علت آن علاوه بر خصوصیات فرهنگی توجه به سلامت جامعه و فرهنگ درست مصرف است بطوری که مدت زمان مصرف روغن، تعداد دفعات استفاده، مایع یا جامد بودن آن و مسائلی از این قبیل مورد توجه میباشد.
در ادامه سرانه مصرف روغن نباتی در قاره های مختلف در جدول زیر آورده شده است.
جدول 28 : سرانه مصرف روغن نباتی در قاره های مختلف ( واحد: کیلوگرم )
|
ردیف |
منطقه |
کمترین |
بیشترین |
|
1 |
کشورهای آسیایی |
یمن- 6 |
سنگاپور- 65.7 |
|
2 |
کشورهای آفریقایی |
اتیوپی- 1.3 |
تونس- 31.8 |
|
3 |
اتحادیه اروپا |
مالتا- 10.7 |
نروژ- 89.4 |
|
4 |
کشورهای CIS |
ارمنستان- 8.9 |
بلاروس- 32.2 |
|
5 |
اقیانوسیه |
پاپیوا- 3.6 |
استرالیا- 36.2 |
|
6 |
قاره آمریکا |
کوبا- 10.7 |
آمریکا- 51.7 |
نیاز فعلی کشور به روغن نباتی با احتساب مصرف سرانه حداقل 12 کیلوگرم، حدود 900000 تن برآورد میگردد، که بیش از 90% آن وارداتی میباشد. به علت رشد جمعیت و افزایش مصرف روغن، در سالهای آینده این مقدار به مراتب افزایش خواهد یافت. با ارزیابیهای کلی از توان بالقوه کشاورزی کشور چنین بر می آید که سطح زیرکشت و زمینهای زراعی موجود، چندان قابل افزایش نیست و می بایست در صدد افزایش عملکرد محصولات زراعی در واحد سطح بر آمد.
روغن ابزار کار آشپزی بوده و در تولید شیرینی جات و شکلات نیز مصرف بالائی دارد. لذا با توجه به کاربرد زیاد آن در خوراک خانوار توجه به آن از منظر سلامت جامعه بسیار مهم میباشد. بطور خلاصه بدون در نظر گرفتن کره، مصرف سرانه انواع روغن نباتی در ایران حدود 19 کیلوگرم برآورد میشود که نیمی از آن شامل انــواع روغن مایع است.
ایران حدود یک درصد جمعیت دنیا را دارد و حدود یک درصد از روغن نباتی تولیدی در سطح جهان را مصرف میکند؛ بنابراین مصرف سرانه روغن نباتی در کشور ما نه خیلی زیاد و نه خیلی کم است. این در حالیست که مردم برخی کشورها بیش از 50 کیلوگرم و مردم برخی کشورها سالانه حدود یک کیلوگرم انواع روغن نباتی مصرف میکنند. اما بدلیل استفاده نادرست از روغنهای پخت و پز در کشور میزان جذب روغن در میان افراد بالاست.
به عبارت دیگر عدم آگاهی بسیاری از مصرف کنندگان در مورد مصرف روغن نباتی مناسب مهمترین چالش این بخش است، بطوری که در حال حاضر بسیاری از مصرف کنندگان اقدام به مصرف روغن نباتی جامد میکنند در حالیکه مصرف آن، نسبت به انواع روغن نباتی مایع زیان آور است. همچنین در زمینه انواع روغن نباتی مایع که از دانه های روغنی مختلف تهیه شده است، مصرف کنندگان اطلاع چندانی ندارند در نتیجه نیاز به اطلاع رسانی و آگاه سازی بیشتر مصرف کنندگان است. اطلاع رسانی از ویژگیهای مختلف انواع روغن نباتی و ضرر و زیان های مصرف بیش از حد آنها از اهمیت زیادی برخوردار است.
3-4-2- نوع روغن مصرفی
در این بخش به بررسی نوع روغن مصرفی و مقایسه سرانه مصرف آن ها با مصرف جهانی پرداخته میشود.
جدول 29 : سرانه مصرف انواع روغن در ایران و جهان (کیلوگرم در سال)
| عنوان | ایران / جهان | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 |
| روغن پنبه دانه | ایران | 0.2 | 0.1 | 0.1 | 0.1 | 0.1 | 0.2 | 0.7 | 0.1 | 0.6 | 0.1 | 0.1 | 0.1 | 0.4 | 0.1 | 0.2 | 0.3 | 0 | 0.3 | 0.1 |
| جهان | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.5 | 0.5 | 0.5 | 0.5 | 0.5 | 0.5 | 0.5 | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.6 | 0.5 | |
| روغن پالم | ایران | 0 | 0 | 0 | 0.7 | 1.1 | 2.7 | 2.6 | 5.5 | 4.5 | 6.7 | 6.2 | 8.2 | 8.4 | 6.8 | 9.8 | 11 | 10.4 | 7.6 | 7.9 |
| جهان | 1.1 | 1.1 | 1.1 | 1.2 | 1.3 | 1.3 | 1.3 | 1.4 | 1.5 | 1.5 | 1.5 | 1.6 | 1.7 | 1.7 | 1.7 | 1.9 | 1.8 | 2 | 2.2 | |
| کانولا | ایران | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0.4 | 0.7 | 1 | 1.2 | 1.3 | 1.4 | 2.1 | 2.1 |
| جهان | 1.4 | 1.4 | 1.4 | 1.4 | 1.4 | 1.4 | 1.4 | 1.4 | 1.5 | 1.4 | 1.3 | 1.3 | 1.2 | 1.4 | 1.5 | 1.5 | 1.4 | 1.4 | 1.5 | |
| روغن سویا | ایران | 9.1 | 9.5 | 8.1 | 8.2 | 7.5 | 7.9 | 6.1 | 4.7 | 6.4 | 6.5 | 8.3 | 6.9 | 6.1 | 6.5 | 6.6 | 6.5 | 6.6 | 6.4 | 5.4 |
| جهان | 2.7 | 2.8 | 2.8 | 2.8 | 2.8 | 2.8 | 2.9 | 2.9 | 3.1 | 3.2 | 3.2 | 3.3 | 3.3 | 3.3 | 3.3 | 3.4 | 3.4 | 3.4 | 3.4 | |
| روغن آفتابگردان | ایران | 1.9 | 1 | 0.9 | 2.4 | 4.1 | 2.1 | 3.3 | 5.1 | 2.5 | 2.1 | 1 | 0.8 | 1.6 | 2.7 | 0.5 | 1 | 1.1 | 1.2 | 3.9 |
| جهان | 1.3 | 1.3 | 1.2 | 1.2 | 1.3 | 1.3 | 1.3 | 1.4 | 1.3 | 1.4 | 1.2 | 1.2 | 1.2 | 1.2 | 1.3 | 1.3 | 1.3 | 1.3 | 1.4 | |
| جمع | ایران | 11.2 | 10.6 | 9.1 | 11.4 | 12.8 | 12.9 | 12.7 | 15.4 | 14 | 15.4 | 15.6 | 16.4 | 17.2 | 17.1 | 18.3 | 20.1 | 19.5 | 17.6 | 19.4 |
| جهان | 7.1 | 7.2 | 7.1 | 7.2 | 7.4 | 7.4 | 7.5 | 7.6 | 7.9 | 8 | 7.7 | 7.9 | 7.9 | 8.1 | 8.4 | 8.7 | 8.5 | 8.7 | 9 |
جدول زیر روند سرانه مصرف انواع روغن در ایران و جهان نشان داده شده است. همانگونه که اطلاعات جدول نشان می دهد، در دوره 1990 تا 2009 :
1. روغن پنبه دانه: سرانه مصرف روغن پنبه دانه در ایران بین 0.1 تا 0.3 کیلوگرم در سال در نوسان بوده و در سال 2009 کمتر از 1 درصد سرانه مصرف روغن کشور را شامل میشود، این میزان در جهان بین 0.5 تا 0.6 در نوسان بوده و 5 درصد از سرانه مصرف جهانی را تشکیل می دهد. نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در سی سال گذشته در ایران و جهان را نشان می دهد.
نمودار 20 : روند مصرف روغن پنبه دانه در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009
2. روغن پالم: سرانه مصرف روغن پالم در ایران از صفر به 7.9 کیلوگرم در سال افزایش یافته و بیش از 40 درصد مصرف روغن نباتی کشور را در سال 2009 تشکیل می دهد، این میزان در جهان از 1.1 به 2.2 رسیده است و کمتر از 25 درصد سرانه مصرف جهانی است. نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در سی سال گذشته در ایران و جهان را نشان می دهد.
نمودار 21 : روند مصرف روغن پنبه پالم در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009
3. روغن کانولا: سرانه مصرف روغن کانولا در ایران از صفر به 2.1 کیلوگرم در سال رسیده و سهم این روغن در سال 2009 از مصرف روغن خانوار حدود 11درصد بوده، این میزان در جهان از 1.3 به 1.5کیلو گرم رسیده است و سهم آن از مصرف جهانی 17 درصد می باشد.نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در سی سال گذشته در ایران و جهان را نشان می دهد.
نمودار 22 : روند مصرف روغن کانولا دانه در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009
3. روغن سویا: سرانه مصرف روغن سویا در ایران از 10.4 در سال 1390 به 5.4 کیلوگرم در سال کاهش یافته، و سهم این روغن در این سال 2009 حدود 28 درصد بوده است، این میزان در جهان بین 2.7 تا 3.4در نوسان بوده سهم آن از مصرف جهانی 38 درصد می باشد.نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در سی سال گذشته در ایران و جهان را نشان می دهد.
نمودار 23 : روند مصرف روغن سویا در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009
4. روغن آفتابگردان: سرانه مصرف روغن آفتابگردان در ایران از 0.9 به 3.9 کیلوگرم در سال رسیده و سهم این روغن در سال 2009 از مصرف روغن خانوار حدود 20 درصد بوده، این میزان در جهان بین 1.2 تا 1.4 در نوسان بوده و سهم آن از مصرف جهانی 16 درصد می باشد.نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در سی سال گذشته در ایران و جهان را نشان می دهد.
نمودار 24 : روند مصرف روغن آفتابگردان در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009
در پایان این بخش برای مقایسه تغییرات سرانه مصرف انواع روغن در ایران نمودار سهم آن ها در سال 1990 و 2009 آورده شده است.
5-2- کنجاله
یکی از تولیدات حاصل از دانه های روغنی، کنجاله بدست آمده از روغن کشی دانه هاست. بدلیل استفاده در تغذیه دام و طیور و آبزیان و نیز استفاده از پروتئین گیاهی موجود در کنجاله در صنایع پروتئین سازی، این بخشها وابستگی شدیدی به دانه های روغنی دارند. باید توجه داشت که ارزش کنجاله های مختلف یکسان نیست. کنجاله سویا بدلیل داشتن پروتئین زیاد (در حد 44 درصد وزن کنجاله) پس از روغن کشی و دارا بودن اسیدهای آمینه اساسی در تغذیه دام و طیور دارای قابلیت های غیرقابل انکاری است. کنجاله کلزا نیز دارای مزیتهای ویژه درحد کنجاله سویاست ولیکن کنجاله های پنبه دانه و آفتابگردان ارزش کمتری دارند. در مورد کنجاله گلرنگ متأسفانه تحقیقاتی انجام نشده است. با در نظر گرفتن تمام جوانب امر بدلیل نیاز به کنجاله در چنین وضعیتی فعالیتهای مربوط به پرورش دام و طیور و آبزیان (ماهی و میگو ) روز به روز بیشتر میشود و تأمین به موقع آن از منابع داخلی به بهای مناسب بدون تکیه بر واردات از اهمیت خاصی برخوردار میباشد.
در جدول زیر خلاصه ای از تولید، واردات و مصرف کنجاله از سال 1380 تا 1389 نشان داده شده است. همانگونه که جدول نشان میدهد بیش از 70 درصد کنجاله از طریق واردات تهیه میشود.
جدول 30 : خلاصه ای از تولید، واردات و مصرف کنجاله، 89-1380
| سال | تولید دانه های داخلی (تن در سال) | واردات دانه های روغنی (تن در سال) | عملکرد صنعت روغنکشی (تن در سال) | ضریب عملکرد (درصد) | واردات کنجاله (تن در سال) | ارزش کنجاله وارداتی (هزار دلار) | تخمین تولید کنجاله* | مصرف کنجاله |
| 1380 | 190870 | 469631 | 660501 | 87% | 830473 | 190,423 | 429,326 | 1,259,799 |
| 1381 | 274736 | 640702 | 915438 | 75% | 1020026 | 202,412 | 595,035 | 1,615,061 |
| 1382 | 324164 | 631996 | 956160 | 66% | 857443 | 200,965 | 621,504 | 1,478,947 |
| 1383 | 392312 | 926236 | 1318548 | 58% | 1015287 | 304,348 | 857,056 | 1,872,343 |
| 1384 | 498989 | 864768 | 1363757 | 47% | 335187 | 62,901 | 886,442 | 1,221,629 |
| 1385 | 505167 | 977334 | 1482501 | 49% | 970951 | 208,856 | 963,626 | 1,934,577 |
| 1386 | 557171 | 1279415 | 1836586 | 55% | 1131710 | 348,770 | 1,193,781 | 2,325,491 |
| 1387 | 410030 | 870620 | 1280650 | 37% | 1168113 | 499,827 | 832,423 | 2,000,536 |
| 1388 | 379394 | 1128759 | 1508153 | 43% | 1446962 | 592,556 | 980,299 | 2,427,261 |
| 1389 | 363170 | 967452 | 1330622 | 35% | 2078364 | 882,281 | 864,904 | 2,943,268 |
*میزان تولید کنجاله تخمینی بوده و با توجه به عملکرد صنعت روغن کشی، نوع دانه های تولید داخل و وارداتی و ضریب تبدیل آنها برآورد شده است.
شاخص جهانی فرآوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو
نمودار 25 : تغییرات قیمت کنجاله، 11-2000
میانگین قیمت کنجاله سویا طی سالهای 90-1380، رشد متوسط سالانه حدود 10.4 درصد را تجربه کرده است. نمودار زیر روند این تغییرات را نشان میدهد.
نمودار 26 : میانگین قیمت کنجاله سویا، 90-1380
6-2- روغنهای خاص
با توجه به اهمیت ویژه سایر روغنها نظیر روغن زیتون و هسته انگور در این بخش وضعیت تولید و تجارت آنها آورده شده است.
1-6-2- روغن زیتون
زیتون تا قبل از سال 1372 در نقاط مختلف کشور بصورت پراکنده دیده می شد که به غیر از استانهای گیلان، زنجان و فارس در سایر استانها از اهمیتی برخوردار نبود. در سال 1372 وزارت کشاورزی طرح توسعه باغات زیتون را تصویب و به اجرا درآورد. در سال 1372 سطح زیرکشت کل باغات زیتون کشور 5385 هکتار بود که این مقدار در پایان سال 1384 به 95049 هکتار رسیده است. یعنی طی 12 سال چیزی در حدود 18 برابر شده است که روند رو به رشد چشمگیری داشته است.
ایران شرایط اقلیمی مناسبی برای توسعه کشت زیتون دارد ولی آنچه که عملاً توسعه این گیاه را محدود میکند آب است. اگرچه این گیاه کم توقع بوده و توانایی رویش و رشد را در زمینهای سنگلاخی و ریگدار د ارد اما نسبت به شوری خاک، کم آبی و سرما واکنش کاهش محصول را بدنبال خواهد داشت. حدود 10 درصد از باغات کشور قدیمی و با بهرهوری پائین هستد 90 درصد از باغات زیتون جوان هستند و از بهرهوری مناسبی برخوردار می باشند. در باغات سنتی 240 اصله درخت در هر هکتار وجود دارد ولی باغات مدرن 200 اصله درخت در هر هکتار میباشد.
بر اساس برنامه ریزی صورت گرفته برای برنامه پنجم سطح زیر کشت زیتون با رشد پنج برابری از 95 هزار هکتار فعلی به 615 هکتار در سال 1394 افزایش مییابد.
مصرف روغن زیتون، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را کاهش میدهد که این امر، به دلیل وجود چربیهای اشباع نشده در این روغن است. طبقهبندیهای روغن زیتون عبارتند از:
- روغن زیتون فوق بکر: به روغن زیتون بکر که اسیدیته آن کمتر از 0.8 درصد باشد، روغن زیتون فوق بکر گفته میشود. میزان تولید این روغن معادل 10 درصد کل تولید روغن زیتون میباشد.
- روغن زیتون بکر: به روغن زیتون بکر که اسیدیته آن کمتر از 2 درصد باشد روغن زیتون بکر گفته میشود.
- روغن زیتون خالص: مخلوطی از روغن زیتون تصفیه شده و روغن زیتون بکر میباشد.
- روغن تفاله زیتون3:معمولاً شامل مخلوطی از روغن تصفیه شده به همراه روغن زیتون بکر میباشد. این روغن از نظر متخصصین روغن زیتون از ارزش پایینتری برخوردار میباشد. با اینحال ترکیب اسیدهای چرب این روغن کاملا مشابه با روغن زیتون بوده و با توجه به بالا بودن نقطه دود آن، در برخی از کشورها از آن جهت روغن پخت و پز در رستورانها و منازل استفاده میشود.
- روغن زیتون نفتی4: این روغن جهت مصارف خوراکی مناسب نمیباشد. واژه نفتی به علت مصرف این نوع روغن زیتون به عنوان سوخت چراغهای روغن سوزدر زمانهای گذشته اطلاق میشود. این نوع روغن درحال حاضر تنها در مصارف صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد.
- روغن زیتون تصفیه شده: روغن حاصل از تصفیه شیمیایی یا فیزیکی روغن زیتون بکر به شرط عدم ایجاد تغییر در ترکیب تری گلیسریدی آن، روغن زیتون تصفیه شده نامیده میشود. میزان اسیدهای چرب آزاد این روغن نباید بیش از 0.3 درصد باشد. این روغن معمولاً از تصفیه روغن زیتون بکر با اسیدیته بالا و شرایط نامناسب تهیه میشود. در حدود 50 درصد روغنهای زیتون بکر تولید شده در آب و هوای مدیترانه ای به دلیل بالا بودن میزان اسیدیته و کیفیت پایین به ناچار تصفیه میشوند. لازم به ذکر است که در تولید این روغن هیچ گونه حلالی جهت استخراج آن استفاده نشده است و تنها به علت بالا بودن اسیدیته تحت فرآیندهای تصفیه فیزیکی و یا شیمیایی قرار گرفته است. این روغن در مواقعی تحت عنوان »روغن زیتون خالص» به فروش میرسد.
در ایران به دلیل شرایط آب و هوایی، 13 رقم بومی زیتون کشت میشود که تعدادی از آنها مربوط به مناطق شمالی و تعدادی مربوط به استان های فارس و گیلان است.
مصرف سالانه زیتون در کشور 35 هزار تن در سال 1389 بوده که از این میزان 30 هزار تن تولید داخل و 5 هزارتن از طریق واردات از کشورهای ترکیه، سوریه و اسپانیا تامین میشود. بر همین اساس میزان مصرف سرانه کشور روغن زیتون با واردات 5 هزار تنی در سال به طور متوسط به 150 (100 تا 120 گرم از تولید داخلی) گرم می رسد. این در حالی است که میانگین مصرف سرانه جهانی روغن زیتون 440 گرم است.
روغن زیتون دارای کد آیسیک 15141213 میباشد، همچنین روغن زیتون به شماره تعرفه گمرکی 1509 و حقوق ورودی 50 درصد میباشد.
همچنین استانداردهای ملی و بینالمللی روغن زیتون عبارتند از:
جدول 31 : استانداردهای ملی و بینالمللی روغن زیتون
|
ردیف |
استانداردهای ملی و بینالمللی |
|
1 |
روغن زیتون خوراکی دارای شماره استاندارد 1446 |
|
2 |
روغن زیتون -اندازه گیری ضریب خاموشی در ناحیه ماوراء بنفش دارای شماره استاندارد 10503 |
|
3 |
روغن زیتون -شناسایی روغن بذر چای در آن -روش فیتلسون دارای شماره استاندارد 8901 |
|
4 |
AOCS Official Method ch 5-91(2000), Animal and vegetable fats and oils –Determination of Oils and Fats,Ultraviolet Absorption |
|
5 |
روغن زیتون، اسرائیل (فلسطین اشغالی) استاندارد 191 (1960) |
|
6 |
Boekenoogen H. A(1968 analysis and characterization of oils. Fats and fat products volume 2 inter science. Publishers adivision of John Wiely g sons LTD London |
|
7 |
پیوستن به مستندات برنامه استاندارد غذا توسط فائو/ سازمان بهداشت جهانی GAC/RS 33-1970 |
مقدار تولید روغن زیتون در سال 1990 میلادی در جهان یک میلیون و 450 هزار تن بوده این میزان در سال 2010 پس از گذشت 20 سال با افزایش دو برابری به سه میلیون و 360 هزار تن رسیده است. اغلب تولید کنندگان روغن زیتون در جهان کشور های اسپانیا، ایتالیا، یونان، پرتغال و ترکیه هستند. روغن زیتون جزء مهم تشکیل دهنده رژیم غذایی در ترکیه است که دومین تولیدکننده زیتون و چهارمین تولیدکننده روغن زیتون جهان است مصرف سرانه سالیانه روغن زیتون در آمریکا 0.45 کیلوگرم و در ژاپن 0.02 کیلوگرم است در حالیکه این رقم در ترکیه یک کیلوگرم است.
در این میان کشور اسپانیا با تولید یک میلیون و 600 هزار تن روغن زیتون اولین کشور تولیدکننده و پس از آن ایتالیا با تولید 450 هزار تن و یونان با تولید 300 هزار تن در جایگاه دوم و سوم تولید روغن زیتون قرار گرفته است. در جدول زیر آمار صادرات جهانی از سال 2009 تا 2011 نشان داده شده است.
جدول 32 : آمار صادرات جهانی روغن زیتون و کشورهای اصلی صادرکننده از سال 2009 تا 2011 (تن)
| عنوان | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | سهم از صادرات جهانی |
| جهان | 1371707 | 1365818 | 1553465 | 1597378 | 100% |
| اسپانیا | 654523 | 661572 | 846855 | 842451 | 53% |
| ایتالیا | 306267 | 294420 | 343328 | 363562 | 23% |
| تونس | 169039 | 141688 | 108772 | 100294 | 6% |
| یونان | 78237 | 88837 | 79734 | 86814 | 5% |
| پرتقال | 33972 | 36929 | 49653 | 66052 | 4% |
| مغرب | 2573 | 3080 | 20882 | 36161 | 2% |
| آرژانتین | 15631 | 18951 | 12028 | 22631 | 1% |
| ترکیه | 17161 | 29685 | 18341 | 12662 | 1% |
| آمریکا | 6438 | 5386 | 5765 | 7343 | 0.5% |
| استرالیا | 4069 | 6764 | 5459 | 6843 | 0.4% |
پنج کشور اسپانیا، ایتالیا، تونس، یونان و پرتقال بیش از 90 درصد صادرات روغن زیتون را دارند. کشور اسپانیا به تنهایی بیش از نیمی از صادرات جهانی روغن زیتون را برعهده دارد. در ادامه آمار واردات روغن زیتون آورده شده است.
جدول 33 : آمار واردات جهانی روغن زیتون و کشورهای اصلی واردکننده از سال 2009 تا 2011 (تن)
| عنوان | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | سهم از واردات 2011 |
| جهان | 1480572 | 1496431 | 1668384 | 1750307 | 100% |
| ایتالیا | 492811 | 470027 | 569043 | 583968 | 33% |
| آمریکا | 243594 | 260082 | 262244 | 276036 | 16% |
| فرانسه | 109583 | 114013 | 113588 | 113591 | 6% |
| پرتقال | 73469 | 66563 | 78363 | 84577 | 5% |
| آلمان | 51561 | 54187 | 58506 | 64672 | 4% |
| برزیل | 42775 | 44648 | 52504 | 62920 | 4% |
| انگلیس | 60158 | 58456 | 62507 | 62366 | 4% |
| اسپانیا | 56873 | 48257 | 48766 | 47465 | 3% |
| استرالیا | 23657 | 30746 | 36151 | 41316 | 2% |
| کانادا | 32775 | 31041 | 38038 | 39707 | 2% |
بیش از 60درصد واردات روغن زیتون توسط چهار کشور ایتالیا، آمریکا، فرانسه و پرتقال انجام میشود. کشور ایتالیا به تنهایی حدود یک سوم از واردات جهانی روغن زیتون را برعهده دارد.
در حال حاضر بالغ بر 70 درصد مصرف جهانی زیتون به اتحادیه اروپا و 40 درصد مابقی به سایر کشور ها اختصاص دارد. اسپانیا به عنوان بزرگترین و تولیدکننده و مصرف کننده روغن زیتون در جهان به شمار میرود و مصرف سالانه آن 592 هزار تن است و مصرف سرانه ی هر نفر در این کشور 12 کیلوگرم است، هم چنین ایتالیا با مصرف سرانه 10 کیلوگرم به ازای هر نفر و مصرف سالانه 724 هزار تن دومین مصرف کننده روغن زیتون در جهان به شمار میرود و مصرف سرانه مردم یونان نیز سالانه 20 کیلوگرم به ازای هر نفر است. بحران اقتصادی در اتحادیه اروپا که عمدهترین مصرف کننده روغن زیتون هستند، باعث شده روغن زیتون طی دوسه سال اخیر در این کشور ها با کاهش مصرف مواجه شود. بطور کلی روغن زیتون در مقابل دیگر روغنهای نباتی گران تر بوده و حداقل روغن زیتون چهار تا پنج برابر روغن سایر دانه های روغنی قیمت دارد. بنابراین کاهش توان خرید و درآمد سرانه تاثیر زیادی بر مصرف این روغن دارد.
قیمت گذاری روغن زیتون در جهان بر اساس کیفیت است. روغن زیتون بکر دارای قیمت بالا و سایر روغنها با کیفیت پائینتر، قیمت نیز پائینتر است. تقاضا کنندگان بازار نیز با توجه به درآمد سرانه، سطح فرهنگ مصرف و یا مصرف قبلی آنها طبقهبندی میشوند. به عنوان مثال تقاضا کنندگان در ایتالیا بیشتر تمایل دارند که روغن با کیفیت مصرف نمایند.
جدول 34 : وضعیت مصرف زیتون و روغن زیتون در جهان، 07-2006
| ردیف | کشور | مصرف روغن زیتون (تن) | مصرف زیتون خوراکی (تن) |
| 1 | اسپانیا | 620,000 | 260,000 |
| 2 | ترکیه | 60,000 | 180,000 |
| 3 | مصر | 3,000 | 190,000 |
| 4 | سوریه | 100,000 | 148,000 |
| 5 | یونان | 288,000 | 114,000 |
| 6 | مراکش | 45,000 | 30,000 |
| 7 | الجزایر | 38,000 | 80,000 |
| 8 | ایتالیا | 871,000 | 80,000 |
| 9 | آرژانتین | 5,000 | 15,000 |
| 10 | امریکا | 226,000 | 220,000 |
| 11 | اردن | 19,000 | 27,500 |
| 12 | ایران | 8,000 | 27,500 |
| 13 | رژیم صهیونیستی | 16,000 | 18,500 |
| 14 | تونس | 38,000 | 16,000 |
| 15 | سایر کشورها | 892,000 | 422,000 |
| کل جهان | 2,929,000 | 1,829,500 | |
آمریکا با 270 هزار تن واردات سالانه، بزرگ ترین وارد کننده روغن زیتون در جهان است و پس از آن کشور های برزیل، ژاپن و چین قرار دارند.
برای سال 2013 نیز پیش بینی میشود خشکی شدید در مناطق کلیدی اسپانیا به درختان زیتون به شدت آسیب خواهد رساند و احتمالاً تولید به میزان زیادی کاهش خواهد یافت. انتظار میرود تولید روغن زیتون در 13/2012 به 1.20 تا 1.25 میلیون تن برسد که کمترین میزان خود در طول 4 سال میباشد.
2-6-2- روغن هسته انگور
این روغن از دانه های انگور واریته بدست می آید این روغن از هسته های انگورهایی است که پس از آبگیری برای آب انگور و سرکه مصرف میشوند. این روغن فاقد سدیم و کلسترول بوده و میزان اسیدهای چرب غیر اشباع آن تا ۹۰ درصد می رسد. خاصیت آنتی اکسیدانی عصاره انگور ۵۰ برابر بیشتر از ویتامین E و ۲۰ برابر بیشتر از ویتامین C است.
مصرف اصلی این روغن عبارتست از:
- مصرف خوراکی: روغن دانه انگور برای پختن و سرخ کردن و تهیه سس سالاد ایده آل است.
- صنعت رنگ: بعنوان نیمه خشک شونده یا خشک شونده در صنایع رنگ مورد استفاده قرار می گیرد و میتوان از آن در صنایع لاک و الکل سازی استفاده کرد.
- صنعت لاستیک سازی: بعنوان جایگزین اسید استئاریک در صنایع لاستیک سازی استفاده میشود.
- صنعت کاغذ سازی: بعنوان روغن مورد مصرف در صنایع کاغذ سازی استفاده میشود.
- صنعت نساجی: روغن هسته انگور پس از سولفونه شدن در بخش رنگرزی استفاده میشود.
- صنعت داروسازی: برای تهیه محلول های هیپودرمیک بجای روغن زیتون در صنایع داروسازی استفاده میشود.
- صنعت هواپیمایی: برای روغن کاری موتور هواپیما بجای روغن کرچک و در روان سازی استفاده میشود.
- مواد آرایشی: در تهیه مواد آرایشی و مواد تقویت کننده مو استفاده میشود.
روغن هسته انگور با کد ١٥١٤١٥٤٤ و شماره تعرفه آن ١٥١٥ تحت نام "چربیها و روغنهای ثابت نباتی" میباشد. روغن هسته انگور مصرفی در کشور صددرصد وارداتی است. از آنجا که با این کد تعرفه روغنهای دیگر هم که تعرفه ندارند وارد میشوند، به این دلیل میتوان گفت که واردات روغن هسته انگور بخشی از این میزان میباشد که آمار تفکیک شده آن وجود ندارد. همچنین تولید روغن هسته انگور دارای استاندارد داخلی به شماره 8920 میباشد.
3- تنظیم بازار
با توجه به اهمیت روغن های خوراکی در امنیت غذایی جامعه و جایگاه ویژه آن در سبد غذای خانوار و محصولات جانبی آن (کنجاله) در تامین نهاده های دامی لازمست بازار محصولات اساسی در آن با دخالت دولت تنظیم شود. در میان انواع محصولات این زنجیره، کالاهای اساسی با معیارهای زیر به دلیل اهمیت بالای آنها انتخاب و بازار آنها رصد شده و با دخالت دولت تنظیم میشوند:
- کشش قیمتی تقاضای کالاهای مختلف
- ضریب اهمیت کالاها در بودجه خانوار
- ماندگاری کالاها (از لحاظ امکان نگهداری این کالاها)
- تجارب گذشته در شرایط مشابه(تجربیات ناشی از شرایط مشابه در کشور و سایر کشورها)
این اقلام در زنجیره روغن های خوراکی عبارتند از: روغن نباتی و کنجاله سویا . ضریب اهمیت روغن نباتی در بودجه خانوار 0.65 درصد می باشد. همچنین نکات مهم در تنظیم بازار این محصول در زنجیره تامین آن عبارتند از:
- تقاضای روغن نباتی نسبت به تغییرات قیمت کم کشش است.
- به عبارتی اگر قیمت این کالا بالا رود برای مصرف کنندکان امکان کمی وجود دارد که این کالا را از سبد مصرفی خود حذف کنند
- کشش درآمدی تقاضای روغن نباتی کمتر از یک است که دلالت بر ضروری بودن این کالا دارد.
- واکنش عرضه به تغییرات قیمت دانه های روغنی و مواد اولیه تولید روغن حساس بوده و استفاده از تکنولوژی مدرن نیز روند تولید روغن نباتی را بهبود خواهد داد.
در مجموع میتوان گفت روغن نباتی یک کالای ضروری بوده و ضروری است دولت برای دسترسی اقشار مختلف مردم به این کالا برنامه ریزی نماید.
برای جلوگیری از نوسات عرضه و تقاضا و تنظیم بازار در دو محور طبیعی و غیرطبیعی ناشی از دورههای زمانی تولید و مناسبت های خاص که باعث افزایش تقاضا می شود، ذخیره سازی اقلام غذایی مهم انجام میشود. لازم به ذکر است درشرایط خاص نظیر هدفمندسازی یارانه ها کنترل های بیشتری بر بازار حاکم بوده و ممکن است اقلامی که خارج از فهرست کالاهای اساسی میباشد نیز کنترل میشود.
بطور خلاصه ابزارهایی که برای تنظیم بازار و جلوگیری از عدم ثبات در بازار کالاها اتخاذ میشوند عبارتند از: تعیین قیمت، پرداخت یارانه، خرید تضمینی، قیمت تضمینی، ذخیره سازی و... در ادامه به تشریح هر یک از موارد فوق در خصوص دانه های روغنی و روغن های نباتی پرداخته میشود.
1. قیمت گذاری و کنترل قیمت: برخی از اقلام زنجیره که توسط دولت از طریق سازمان حمایت، قیمت گذاری میشوند عبارتند از:
- روغن نباتی
- روغن خام و کنجاله حاصل از دانه های روغن وارداتی با ارز رسمی وارداتی
علاوه بر قیمت گذاری اقلام غذایی بر قیمت فروش این اقلام نیز نظارت میشود. این نظارت (نظارت بر تامین،توزیع،قیمت،قاچاق و ...) توسط بازرسان وزارت صنعت، معدن و تجارت و در مورد برخی کالاهای غیر حساس این زنجیره توسط توسط بازرسان تشکلهای صنفی و سایر دستگاههای ذیصلاح بر اساس سیاسته ای کلان وزارت صنعت، معدن و تجارت و شورای اصناف انجام میشود.
دانه های روغنی تا سال 1380 بر اساس قیمت توافقی که توسط تنها شرکت خریدار دانه، یعنی شرکت توسعه کشت دانه های روغنی تعیین می گردید، خریداری میشد. شرکت مذکور دانه را به قیمت مورد نظر صنعت روغن نباتی خریداری می کرد. مقایسه قیمتهای توافقی خرید دانه های روغنی توسط این شرکت با قیمتهای جهانی این محصولات نشان میدهد قیمتهای خرید داخلی بسیار کمتر از قیمتهای جهانی بوده و در برخی موارد حدود 1.3 قیمت جهانی آن از کشاورز خریداری شده است و به علت انحصاری بودن خرید دانه های روغنی، کشاورزان مجبور بودند محصول خود را به قیمت نازل به فروش برساند. بر اساس پیشنهاد وزارت کشاورزی وقت و با تصویب شورای اقتصاد در سال 1379 دانه های روغنی مشمول خرید تضمینی شده و قیمتهای تضمینی برای آنها تعیین گردید.
در سالهای اخیر با توجه به افزایش سریع هزینههای تولید، قیمت تضمینی نیز افزایش یافت و خریداران دانه، حاظر به خرید دانه به قیمت تضمینی نشده و ادعای پرداخت ضرر و زیان ناشی از خرید دانه های روغنی داخلی از طرف خریداران دانه که همانا شرکتهای روغن کشی و تصفیه روغن هستند مطرح گردید.
قیمت تضمینی خرید دانه های روغنی در حال حاظر بالاتر از قیمتهای بازار جهانی این محصولات است که یکی از دلایل اصلی این موضوع پرداخت یارانه سنگین توسط دولتها در کشور اصلی تولیدکننده است.
نظام قیمت گذاری دانه های روغنی در ایران قیمت گذاری تضمینی بوده و بوسیله دولت تعیین میشود. قیمت تضمینی خرید دانه های روغنی در سال زراعی 85-84 رشد قابل توجهی داشته و در خصوص دانه های روغنی سویا بیش از دو برابر سالهای گذشته رشد کرده است.
جدول 35 : قیمت خرید تضمینی و تغییرات آن، 85-1381
|
نام محصول |
قیمت خرید تضمینی (ریال-کیلوگرم) |
تغییرات (درصد) |
|||||
|
82-81 |
83-82 |
84-83 |
85-84 |
83-82 |
84-83 |
85-84 |
|
|
کلزا |
2830 |
3110 |
3420 |
3957 |
9.8 |
9 |
15.6 |
|
سویا |
2400 |
2600 |
2770 |
3205 |
8.3 |
6.5 |
15.7 |
|
آفتابگردان |
2650 |
2880 |
3100 |
3100 |
8.6 |
7.6 |
15.7 |
|
گلرنگ |
2200 |
2950 |
3200 |
3200 |
34 |
8.4 |
15.6 |
مأخذ:طرح تأمین وزارت جهاد کشاورزی
هزینههای تولید دانه های روغنی شامل هزینههای عملیات زراعی و نهاد های مصرفی در تولید دانه، سود سرمایه در گردش، سود تولیدکننده و سهم ارزش بازدهی زمین است که هر ساله توسط موسسه پژوهش های برنامه ریزی و اقتصاد کشاورزی تعییین میگردد.
جدول 36 : محاسبه هزینه تولید هر هکتار سویا در سال 1385 و پیشنهاد قیمت خرید تضمینی موسسه برای سال 1386
|
ردیف |
نوع عملیات |
مقدار |
واحد |
هزینه در سال 1384-1385 |
شاخص تورمی |
برآورد هزینه در سال 1386 |
|
|
قیمت واحد |
هزینه کل |
||||||
|
1 |
شخم |
1 |
بار |
150000 |
150000 |
159000 |
|
|
2 |
دیسک |
3 |
بار |
70000 |
210000 |
222600 |
|
|
3 |
سایر عملیات |
1 |
- |
85000 |
85000 |
90100 |
|
|
4 |
بذر و ضد عفونی |
65 |
کیلو |
6000 |
390000 |
390000 |
|
|
5 |
بذر کاری با ردیفکار |
1 |
بار |
95000 |
95000 |
100700 |
|
|
6 |
باکتری |
0.3 |
بسته 300 گرمی |
- |
10500 |
10500 |
|
|
7 |
اوره |
80 |
کیلو |
536 |
42880 |
32880.0 |
|
|
8 |
کود شیمیایی فسفات |
100 |
کیلو |
719 |
71900 |
71900.0 |
|
|
9 |
کود شیمیایی پتاس |
50 |
کیلو |
600 |
30000 |
30000.0 |
|
|
10 |
حمل کود و بذر |
210 |
کیلو |
100 |
31000 |
35030.0 |
|
|
11 |
کود پاشی |
2 |
بار |
70000 |
140000 |
148400 |
|
|
12 |
حشره کش |
2 |
لیتر |
150000 |
300000 |
347400 |
|
|
13 |
سم علف کش |
3 |
لیتر |
47000 |
141000 |
296800 |
|
|
14 |
سمپاشی و اجاره سمپاش |
4 |
بار |
70000 |
280000 |
1.06 |
1113000 |
|
15 |
آببها |
3000 |
متر مکعب |
350 |
1050000 |
1.06 |
212400 |
|
16 |
آبیاری |
3 |
بار |
60000 |
180000 |
1.18 |
708000 |
|
17 |
وجین |
20 |
30000 |
600000 |
1.18 |
477000 |
|
|
18 |
برداشت با کمباین |
1 |
450000 |
450000 |
1.060 |
291932 |
|
|
19 |
کیسه گیری و حمل |
2474 |
کیلو |
100 |
247400 |
1.180 |
201928 |
|
20 |
خشک کردن دانه |
2474 |
کیلو |
77 |
190498 |
1.060 |
100630 |
|
21 |
بیمه محصول سهم زارع |
95838 |
1.050 |
5205299.8 |
|||
|
22 |
جمع هزینهها |
4791016 |
260265.0 |
||||
|
23 |
هزینههای متفرقه |
239551 |
5465563.8 |
||||
|
24 |
جمع کل هزینه تولید |
5030567 |
437245.2 |
||||
|
25 |
سود سرمایه در گردش |
402455 |
5902810.0 |
||||
|
26 |
جمع کل هزینه تولید |
5432012 |
|||||
|
27 |
عملکرد در هکتار |
2474 |
کیلو |
2385.9 |
|||
|
28 |
هزینه تمام شده در هر کیلو |
2196.3 |
357.9 |
||||
|
29 |
سود تولیدکننده |
329.4 |
2743.8 |
||||
|
30 |
هزینه تمام شده با سود |
2525.35 |
891.7 |
||||
|
31 |
سهم ارزش بازدهی زمین |
2000000 |
808.4 |
1.103 |
3635.5 |
||
|
32 |
قیمت تمام شده هر کیلو سویا |
2334 |
|||||
جدول 37 : محاسبه هزینه تولید در هر هکتار کلزا در سال 1385 و پیشنهاد قیمت تضمینی برای سال 1386
|
ردیف |
نوع عملیات |
مقدار |
واحد |
هزینه در سال 1384-1385 |
شاخص تورمی |
برآورد هزینه در سال 1386 |
|
|
قیمت واحد |
هزینه کل |
||||||
|
1 |
شخم |
1 |
بار |
150000 |
150000 |
1.06 |
159000 |
|
2 |
دیسک |
3 |
بار |
70000 |
210000 |
1.06 |
222600 |
|
3 |
سایر عملیات |
1 |
- |
85000 |
85000 |
1.06 |
90100 |
|
4 |
بذر |
9 |
کیلو |
20000 |
180000 |
1 |
180000 |
|
5 |
بذر کاری با ردیفکار |
1 |
بار |
88000 |
88000 |
1.06 |
93280 |
|
6 |
کود اوره |
250 |
کیلو |
570 |
142500 |
1 |
142500 |
|
7 |
فسفات |
120 |
کیلو |
700 |
84000 |
1 |
84000 |
|
8 |
پتاس |
80 |
کیلو |
568 |
45440 |
1 |
45440 |
|
9 |
کود مایع |
2.5 |
کیلو |
10000 |
25000 |
1 |
25000 |
|
10 |
حمل کود و بذر |
464 |
کیلو |
120 |
55680 |
1.13 |
62918.4 |
|
11 |
کود پاشی |
3 |
60000 |
180000 |
1.06 |
190800 |
|
|
12 |
حشره کش |
3 |
لیتر |
40000 |
120000 |
1.158 |
138960 |
|
13 |
قارچ کش |
1 |
کیلو |
100000 |
100000 |
1.1 |
110000 |
|
14 |
سم علف کش |
3 |
لیتر |
53000 |
159000 |
1.1 |
174900 |
|
15 |
سمپاشی و اجاره سمپاش |
4 |
بار |
70000 |
280000 |
1.06 |
296800 |
|
16 |
آب بها |
6000 |
متر مکعب |
350 |
2100000 |
1.06 |
2226000 |
|
17 |
آبیاری |
7 |
بار |
60000 |
420000 |
1.18 |
495600 |
|
18 |
برداشت با کمباین |
1 |
500000 |
500000 |
1.06 |
530000 |
|
|
19 |
کیسه گیری و حمل |
2050 |
کیلو |
101 |
207050 |
1.06 |
244319 |
|
20 |
خشک کردن دانه |
2050 |
60 |
123000 |
1.06 |
130380 |
|
|
21 |
بیمه محصول سهم زارع |
51980 |
1.050 |
54579 |
|||
|
22 |
جمع هزینهها |
5306650 |
5697176.4 |
||||
|
23 |
هزینههای متفرقه |
265333 |
283858.82 |
||||
|
24 |
جمع کل هزینه تولید |
5571983 |
5982035.22 |
||||
|
25 |
سود سرمایه در گردش |
445759 |
378562.818 |
||||
|
26 |
جمع کل هزینه تولید |
6017741 |
6365598.03 |
||||
|
27 |
عملکرد در هکتار |
کیلو |
|||||
|
28 |
هزینه تمام شده در هر کیلو |
2050 |
3151.5 |
||||
|
29 |
سود تولیدکننده |
372.7 |
|||||
|
30 |
هزینه تمام شده با سود |
3624.2 |
|||||
|
31 |
سهم ارزش بازدهی زمین |
1.103 |
1076.1 |
||||
|
32 |
قیمت تمام شده هر کیلو سویا |
4700.3 |
|||||
میانگین قیمت محصولات کشاورزی و دامی مربوط به زنجیره درمقایسه بامدت مشابه سال قبل در جدول زیر آورده شده است.
جدول 38 : قیمت محصولات کشاورزی و دامی، فروردین ماه 1391
|
نام محصول |
قیمت عمده فروشی |
قیمت سال قبل |
قیمت خرده فروشی |
|
روغن زرد گوسفندی |
315000 |
222500 |
341660 |
|
روغن زرد گاوی |
133330 |
95000 |
150000 |
|
روغن نباتی 4.5 کیلوگرم |
130360 |
87830 |
141000 |
ماخذ: وزارت کشاورزی
از آنجا که قیمت تمام شده دانه داخلی در مقایسه با قیمت دانه وارداتی بالاتر است، برای خرید دانه داخلی توسط کارخانه های روغن کشی دو سیاست میتواند مد نظز قرار گیرد.
- پرداخت ضرر و زیان خرید تضمینی دانه روغنی که این سیاست بار مالی به همراه دارد
- معافیت از سود بازرگانی دانه روغنی وارداتی که به طور عمده متعلق به دانه سویا است، به گو نه ای که این زیان خریداران داخلی پوشش داده شود و کمبود دانه روغنی نیز تأمین شود.
در اسناد پشتیبان برخی قیمتهای پیش بینی و تولید دانه های سویا و کلزا آورده شده است.
2. پرداخت یارانه: دولت ها از طریق اجرای سیاستهای حمایتی مناسب، مانند پرداخت یارانه به مواد غذایی اساسی از جمله گوشت و نهاده های دامی می توانند نقش مهمی را درتامین امنیت غذایی جامعه برعهده گیرند. با توجه به اینکه پرداخت یارانه، هزینههای سنگینی را به دولت تحمیل می کند، بنابراین، ضروری است این امر به صورت کاملاً هدفمند انجام گیرد. یکی از راه های رسیدن به پرداخت هدفمند یارانه توسط دولت، بررسی تقاضای کالاهای مشمول یارانه است. به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات پس از هدفمند کردن یارانه ها، در این بخش به بررسی نحوه تخصیص یارانه ها به مواد غذایی تا قبل از آن پرداخته میشود. یارانه مواد غذایی در ایران عمدتاً بصورت غیرمستقیم بوده و محصولاتی از قبیل گندم و فرآوردههای آن (آرد، نان) برنج، روغن، قند و شکر، شیر، پنیر و گوشت را شامل میشود. با توجه به نرخ رشد جمعیت و قیمت تمام شده تولید یا واردات مواد غذایی مشمول پرداخت یارانه، هزینه یارانه کالاهای اساسی در سال های اخیر از افزایش قابل ملاحظه ای برخوردار بوده است. مجموع یارانه پرداختی به کالاهای اساسی طی سال 1387 و 1388 به ترتیب معادل 42409.3 و 42972.5 میلیارد ریال بوده است.
3. خرید تضمینی: نرخ تضمینی خرید محصولات کشاورزی از جمله گندم و ذرت دامی به استناد مفاد قانون تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی مصوب شهریور ماه 1368، توسط وزارت جهاد کشاورزی پیشنهاد و توسط کارگروه تعیین قیمت محصولات کشاورزی، متشکل از معاون اول رئیس جمهور، معاون برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور، وزیر جهاد کشاورزی و وزیر صنعت، معدن و تجارت تصویب میشود.
خرید تضمینی دانه های روغنی یکی از سیاستهای حمایتی دولت از کشاورزان است. مهمترین اهداف خرید تضمینی دانه روغنی عبارتند از:
- حمایت از تولیدکننده
- جلوگیری از نوسان های شدید قیمت محصولات کشاورزی
- ایجاد تعادل در نظام تولید
- جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی
- جلوگیری از ضرر و زیان کشاورزان
در سال 1390 به استناد تصمیم نامه نمایندگان ویژه رییس جمهوری سازمان مرکزی تعاون روستایی کشور به عنوان دستگاه مباشر خرید تضمینی دانه های روغنی تعیین شده است و موظف گردیده دانه آفتابگردان را به قیمت هر کیلو 6000 ریال، دانه سویا 5700 ریال، دانه کلزا 6500 ریال و دانه گلرنگ 6000 ریال خریداری کند.
جدول 39 : قیمت خرید تضمینی دانه های روغنی، 90-1381
|
نام محصول |
1386-1385 |
1387-1386 |
1388-1387 |
1389-1388 |
1390-1389 |
|
کلزا |
3700 |
4000 |
6200 |
6200 |
6500 |
|
سویا |
3200 |
3450 |
5350 |
5350 |
5700 |
|
آفتابگردان |
3400 |
3670 |
5700 |
5700 |
6000 |
|
گلرنگ |
3500 |
3780 |
5860 |
5860 |
6000 |
مأخذ: مصوبات هیأت وزیران
قیمت انواع دانه های روغنی تحت تأثیر عوامل مختلفی در بازارهای جهانی متغیر است که این مقوله اقتصاد کشورهای واردکننده مواد اولیه صنعت روغن نباتی را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. در سال 1391 افزایش قیمتهای جهانی دانه روغنی و فعالیت بخش خصوصی در خرید دانه های روغنی از کشاورزان باعث کاهش مقدار خرید تضمینی این محصول شده است. به طور مثال خرید دانه کلزا در سال جاری 59644 تن بوده در حالیکه مقدار خرید دانه کلزا در سال گذشته 138868 تن است. بیشترین مقدار خرید تضمینی در استان اردبیل (20756 تن) و کمترین مقدار خرید تضمینی مربوط به استان بوشهر (5 تن) بوده است.
جدول 40 : مقدار خرید تضمینی دانه های روغنی، 90-1388 (واحد: تن)
| نام استان | 1388 | 1389 | 1390 | |||||||||
| کلزا | گلرنگ | سویا | آفتابگردان | کلزا | گلرنگ | سویا | آفتابگردان | کلزا | گلرنگ | سویا | آفتابگردان | |
| آذربایجان شرقی | 849 | 1979 | 1554 | |||||||||
| آذربایجان غربی | 2748 | 2 | 42 | 1435 | 124 | 1536 | ||||||
| اردبیل | 13800 | 19991 | 1 | 10803 | 20756 | |||||||
| اصفهان | 1127 | 350 | 270 | 606 | 343 | |||||||
| ایلام | 400 | 2 | 26 | 1657 | 6 | 22 | ||||||
| بوشهر | 21 | 139 | 7 | 5 | ||||||||
| تهران | 409 | 266 | 74 | |||||||||
| جیرفت | 253 | 8 | 261 | 1 | 458 | 9 | ||||||
| چهارمحال بختیاری | 576 | 20 | 504 | |||||||||
| خراسان جنوبی | 10 | 3 | 0 | |||||||||
| خراسان رضوی | 4981 | 93 | 18 | 4914 | 117 | |||||||
| خراسان شمالی | 1140 | 5 | 674 | 998 | 13 | 575 | 295 | |||||
| خوزستان | 2055 | 3096 | 1424 | |||||||||
| زنجان | 456 | 29 | 358 | 3 | 15 | 420 | ||||||
| سمنان | 99 | 19 | 900 | 175 | 494 | 80 | ||||||
| سیستان وبلوچستان | 991 | 47 | 6 | 1209 | 98 | 15 | 544 | |||||
| فارس | 14474 | 36 | 2 | 372 | 7568 | 5 | 2081 | |||||
| قزوین | 4022 | 10 | 6303 | 1 | 5588 | |||||||
| قم | 1698 | 150 | 2214 | 30 | ||||||||
| کردستان | 1011 | 11 | 10 | 1423 | 5 | 5 | 1587 | |||||
| کرمان | 323 | 15 | 330 | 3 | 286 | |||||||
| کرمانشاه | 4200 | 12 | 5 | 4739 | 5 | 2127 | ||||||
| کهگیلویه و بویراحمد | 785 | 1148 | 4 | 34 | ||||||||
| گلستان | 35293 | 114362 | 3095 | 44398 | 2253 | 9041 | ||||||
| گیلان | 150 | 77 | ||||||||||
| لرستان | 4435 | 5000 | 5 | 580 | 5 | |||||||
| مازندران | 30155 | 67 | 26888 | 8168 | ||||||||
| مرکزی | 2249 | 6 | 246 | 3065 | 5 | 153 | 1316 | |||||
| هرمزگان | 519 | 347 | 262 | |||||||||
| همدان | 5563 | 3 | 391 | 6952 | 23 | 29 | 1628 | |||||
| یزد | 34 | 16 | ||||||||||
| کل کشور | 134826 | 620 | 6312 | 138868 | 639 | 3720 | 59644 | 14 | ||||
مأخذ : سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران
سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران به عنوان دستگاه مباشر خرید تضمینی دانه روغنی، دانه خریداری شده را در اختیار کارخانه های روغن کشی قرار میدهد (یا به صورت امانی یا اینکه دانه خریداری شده را به نرخ توافقی به فروش می رساند). در برخی موارد با توجه به تفاوت قیمت تمام شده دانه های روغنی در کشور و ارزان تر بودن ارقام مشابه وارداتی، دولت برای حمایت از تداوم و افزایش تولید این دانه ها به دستگاه مباشر یارانه پرداخت میکند. میزان یارانه برای هر کدام از دانه های روغنی براساس تفاوت قیمت تمام شده تولید با قیمت تضمینی مصوب تعیین و پرداخت میشود.
1-3- جریان کالا
حمل و نقل در زنجیره این صنعت شامل:
- حمل و نقل در مواد اولیه وارداتی: با توجه به فاصله واحدهای روغن نباتی و روغن کشی از بنادر افزایش هزینه این حمل و نقل ها هزینه قابل توجهی در قیمت محصولات این صنعت خواهد داشت.
- حمل و نقل دانه های روغنی تولید داخل به لحاظ پراکندگی مناطق تولید در سطح کشور از موارد مهم و تاثیر گذار بر هزینههای تولید روغن نباتی میباشد. مسلماً ارائه راهکارهای اساسی از جمله مسائل فنی و اقتصادی جهت بهبود حمل و نقل دانه های روغنی، علاوه بر کاهش هزینه حمل ونقل بر قیمت تمام شده روغن نباتی تاثیر گذاشته و نهایتاً منجر به کاهش بار مالی از دوش تولید کنندگان و مصرف کنندگان این کالای ضروری میشود.
-
حمل و نقل روغن خام از کارخانجات روغن کشی به کارخانجات روغن نباتی
- حمل و نقل چند مرحله ای (حداقل دو مرحله) در کارخانه
- حمل و نقل در نظام توزیع
می باشند.
روغن نباتی کالایی است که قیمت آن از درب کارخانه تا مصرف کننده حدود 14 در صد افزایش مییابد. عمده توزیع روغن توسط شرکتهای پخش و واحد های پخش و به صورت مویرگی انجام میشود. در سال 1388 توزیع روغن نباتی نیز با 5 درصد افزایش به 1,513,038 تن بالغ گردید.
جدول 41 : توزیع روغن نباتی، 88-1380
|
سال |
کالابرگ عادی |
کالابرگ تعادلی |
کالابرگ ترکیبی |
حواله شرکتهای بهمن |
کارمزدی بازرگانی دولتی |
فروش آزاد |
کارمزدی متفرقه |
جمع کل |
|
80 |
116 |
307 |
0 |
67 |
411 |
93 |
9 |
1,080 |
|
81 |
156 |
249 |
0 |
93 |
556 |
31 |
16 |
1,188 |
|
82 |
157 |
227 |
0 |
62 |
36 |
696 |
30 |
1,285 |
|
83 |
146 |
247 |
0 |
87 |
12 |
668 |
45 |
1,275 |
|
84 |
189 |
253 |
0 |
107 |
5 |
733 |
58 |
1,446 |
|
85 |
155 |
237 |
0 |
122 |
1 |
846 |
86 |
1,532 |
|
86 |
35 |
67 |
283 |
128 |
95 |
741 |
75 |
1,515 |
|
87 |
0 |
0 |
401 |
40 |
21 |
806 |
87 |
1,441 |
|
88 |
0 |
0 |
306 |
39 |
3 |
995 |
125 |
1,514 |
نمودار 27 : توزیع روغن نباتی، 88-1380 (واحد: هزار تن)
4- فناوری
در واحدهای روغن کشی ماشینآلات و تکنولوژی ها قدیمی بوده و نیاز به بازسازی دارد و در واحدهای روغن نباتی مشکل فرسودگی ماشینآلات کمتر میباشد. فناوریهای مطرح در این صنعت عبارتند از:
جدول 42 : فناوریهای مطرح در صنعت روغن نباتی
|
نام تکنولوژی |
صنعت |
سال ارائه |
اولین شرکت ارائه دهنده |
محدوده سرمایهگذاری ثابت |
نتیجه |
|
Horizontal Counter-Current Extarction |
روغنکشی |
1980 |
Krupp-Germany |
500000$-2000000$ |
8-10درصد کاهش مصرف انرژی و حدود 7-9لیتر کاهش مصرف حلال به ازای هر تن کیک ورودی به اکستراکتور |
|
Miscella Evaporation with Toaster Steam |
روغنکشی |
1980 |
Rosedowns-UK |
300000$-500000$ |
5-6درصد کاهش مصرف انرژی |
|
High Protein Seeds Full Press |
روغنکشی |
1998 |
Kahl-Germany |
750000$-1500000$ |
10درصد افزایش مصرف انرژی و حفظ 60درصد پروتئینهای طبیعی کنجاله |
|
Film Evaporation Deodorization |
روغن نباتی |
1992 |
AlfaLaval-Sweden |
500000$-1000000$ |
2-4درصد کاهش مصرف انرژی |
|
Low-Pressure Centrifugal Decounting |
روغن نباتی |
1993 |
Wesfalia-Gemrany |
500000$-2000000$ |
3-6درصد کاهش مصرف انرژی |
|
Winterizing |
روغن نباتی |
1996 |
Desmet-Belgium |
250000$-750000$ |
5-10درصد افزایش مصرف انرژی و ایجاد شفافیت ظاهری روغنهای مایع بدون تغییر عمده کیفیت |
|
InterSterification |
روغن نباتی |
2000 |
Desmet-Belgium |
1000000$-2500000$ |
15-20درصد افزایش مصرف انرژی، 5-7درصد افزایش افت و کاهش ایزومرهای ترانس به صفر درصد |
|
Wet-Bleaching |
روغن نباتی |
2001 |
Desmet-Belgium |
200000$-500000$ |
2-4درصد کاهش مصرف انرژی و 1درصد افزایش افت |
|
Counter-Current Deodorization |
روغن نباتی |
2002 |
AlfaLaval-Sweden |
1000000$-2500000$ |
4-8درصد کاهش مصرف انرژی و کاهش شدید احتمال تشکیل ایزومر ترانس در فرآیند بوگیری |
مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
عمر متوسط صنایع روغن کشی 12 سال و متوسط عمر صنایع تصفیه روغن 15 سال میباشد.
به طور کلی میتوان فرآیند تولید روغن نباتی شامل دو مرحله روغن کشی و روغن نباتی است. به عبارت دیگر فرآیند تولید روغن نباتی در دو مرحله انجام میشود:
- روغن کشی از دانه های روغنی و تهیه روغن خام
- تصفیه روغن خام و تهیه روغن نباتی
5- ظرفیت های تولید
در این زنجیره20 واحد روغن کشی و 29 واحد تصفیه روغن نباتی وجود دارد که از این تعداد در حال حاضر که 5 کارخانه شامل هر دو فعالیت میشوند. در ادامه واحدهای روغن کشی، روغن نباتی و نحوه پراکنش جغرافیایی آنها بررسی شده است..
جدول 43 : بنگاههای تولیدی زنجیره روغن نباتی
| ردیف | اندازه* | تعداد واحد |
| 1 | کوچک | 3 |
| 2 | متوسط | 9 |
| 3 | بزرگ | 28 |
*بنگاههای بالای 100 نفر شاغل بزرگ، بنگاهای با 50 تا 100 نفر متوسط و بنگاههای با کمتر از 50 نفر شاغل کوچک محسوب میشوند.
جدول 44 : نوع مالکیت واحدهای روغن کشی و روغن نباتی
|
عنوان شاخص |
تعداد |
تحلیل تغییرات در سال های اخیر |
|
درصد مالکیت دولتی |
واحدهای روغن کشی: از 20 واحد روغن کشی 4 واحد(اکس دانه و خاور دشت متعلق به بنیاد شهید، واحد خرمشهر متعلق به سازمان صنایع دفاع و بهپاک دولتی ) وابسته به دولت و مابقی صنایع خصوصی اند. واحدهای روغن نباتی: از 29 واحد روغن کشی 6 واحد(جهان و غو متعلق به بنیاد شهید، ورامین 1 و 2 متعلق به سازمان صنایع دفاع و بهشهر و مارگارین دولتی ) وابسته به دولت و مابقی صنایع خصوصی اند.
|
|
|
درصد مالکیت خصوصی |
||
|
درصد مالکیت عمومی |
||
|
جمع کل |
||
|
تعداد بنگاههای بورسی |
3 |
شامل: 1- بهشهر 2- مارگارین 3- بهپاک |
جدول 45 : کارخانه های روغن کشی
|
ردیف |
نام شرکت |
روغنکشی اکستراکشن |
|||
|
طبق پروانه |
طرح توسعه |
احداث کارخانه جدید |
محل احداث |
||
|
1 |
ماهیدشت کرمانشاه |
300,000 |
360,000 |
360,000 |
کرمانشاه-بندرامام |
|
2 |
اتکا |
140,000 |
0 |
300,000 |
خرمشهر |
|
3 |
بهپاک |
420,000 |
0 |
0 |
- |
|
4 |
خاور دشت |
150,000 |
0 |
150,000 |
گرگان |
|
5 |
دانه گلوش خراسان |
30,000 |
0 |
0 |
- |
|
6 |
ناز اصفهان |
30,000 |
0 |
240,000 |
اصفهان |
|
7 |
جهان |
120,000 |
0 |
170,000 |
زنجان |
|
8 |
سعید کشت |
150,000 |
0 |
0 |
- |
|
9 |
گلبهار سپاهان |
0 |
0 |
150,000 |
- |
|
10 |
ناب دانه سمنان |
150,000 |
0 |
0 |
- |
|
11 |
یگانه خزر |
120,000 |
0 |
0 |
- |
|
12 |
مارگارین |
60,000 |
0 |
0 |
- |
|
13 |
فضل نیشابور |
60,000 |
0 |
0 |
- |
|
14 |
اکسدانه |
60,000 |
0 |
0 |
- |
|
15 |
کشت و صنعت شمال |
45,000 |
0 |
0 |
- |
|
16 |
نرگس شیراز |
45,000 |
0 |
0 |
- |
|
17 |
سویا بین |
45,000 |
0 |
0 |
- |
|
جمع |
1,925,000 |
360,000 |
1,370,000 |
*** |
|
مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
جدول 46 : کارخانه های روغن نباتی
|
ردیف |
نام شرکت |
روغن نباتی |
||||
|
طبق پروانه |
طرح توسعه |
کارخانه جدید |
جمع |
محل احداث |
||
|
1 |
بهشهر |
300,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
2 |
ماهیدشت کرمانشاه |
122,500 |
127,000 |
55,000 |
182,000 |
کرمانشاه |
|
3 |
کشت و صنعت شمال |
300,000 |
60,000 |
0 |
60,000 |
- |
|
4 |
مارگارین |
250,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
5 |
پارس |
120,000 |
0 |
120,000 |
120,000 |
قزوین |
|
6 |
جهان |
81,000 |
0 |
136,000 |
136,000 |
زنجان |
|
7 |
ناب |
45,000 |
. |
150,000 |
150,000 |
قزوین |
|
8 |
اتکا |
60,000 |
87,000 |
0 |
87,000 |
- |
|
9 |
گلناز کرمان |
120,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
10 |
فضل نیشابور |
18,000 |
0 |
90,000 |
90,000 |
نیشابور |
|
11 |
فرآورد |
105,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
12 |
فرآیند خراسان |
35,000 |
60,000 |
0 |
60,000 |
- |
|
13 |
ارجان نوین |
90,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
14 |
گلستان دزفول |
60,000 |
30,000 |
0 |
30,000 |
- |
|
15 |
نرگس شیراز |
60,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
16 |
ناز اصفهان |
50,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
17 |
عالیا گلستان |
45,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
18 |
شکوفه بابل |
10,200 |
20,000 |
0 |
20,000 |
- |
|
20 |
شاد گل |
15,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
21 |
نوین پونه تهران |
36,000 |
0 |
0 |
0 |
- |
|
جمع |
1,922,700 |
384,000 |
551,000 |
935,000 |
*** |
|
مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
با بررسی وضعیت بنگاهها، اندازه، ارتباطات و مالکیت آنها در بخش قبل در این بخش به بررسی پراکندگی جغرافیایی، واحدهای مهم تولیدی و طرحهای در حال اجرا پرداخته شده است.
پراکندگی جغرافیایی صنعت در جدول زیر نشان داده شده است.
جدول 47 : پراکندگی جغرافیایی صنعت روغن نباتی
|
نوع مناطق |
روغن نباتی خام از مواد نباتی و کنجاله |
روغن خام پنبه دانه |
روغن خاو تخم آفتابگردان |
روغن خام زیتون |
روغن خام کنجد |
روغن خام کرچک |
روغن خام بادام |
روغن خام کلزا |
روغن نباتی خام از مواد نباتی |
روغن خام سویا |
|
آذربایجان شرقی |
250 |
280 |
||||||||
|
آذربایجان غربی |
50 |
|||||||||
|
اصفهان |
42000 |
6750 |
||||||||
|
اردبیل |
||||||||||
|
تهران |
85 |
70 |
||||||||
|
چهارمحال بختیاری |
500 |
|||||||||
|
خراسان جنوبی |
2350 |
1000 |
||||||||
|
خراسان رضوی |
30018 |
3800 |
20 |
50 |
3800 |
11942 |
||||
|
خراسان شمالی |
5590 |
|||||||||
|
خوزستان |
510000 |
|||||||||
|
زنجان |
11570 |
|||||||||
|
سمنان |
||||||||||
|
سیستان و بلوچستان |
3700 |
|||||||||
|
فارس |
||||||||||
|
قزوین |
7600 |
|||||||||
|
قم |
870 |
700 |
8466 |
|||||||
|
کرمان |
520 |
1764 |
||||||||
|
کرمانشاه |
224000 |
|||||||||
|
گلستان |
34985 |
8300 |
2300 |
595 |
37200 |
|||||
|
گیلان |
16425 |
17287 |
30 |
1000 |
1500 |
30 |
||||
|
مازندران |
22000 |
150000 |
||||||||
|
مرکزی |
650 |
15 |
||||||||
|
جمع واحد های سنجش |
835525 |
53708 |
172775 |
39852 |
3130 |
1430 |
1570 |
3830 |
44800 |
93942 |
مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
به طور کلی واحدهای روغنکشی بر اساس نزدیکی به محل تولید مواد اولیه به خصوص تخم پنبه استقرار یافته اند. این مناطق بیشتر شامل استانهای خراسان، مازندران و گلستان می باشند. و تعدد محدودی نیز در مجاورت بازارهای مصرف استقرار یافته اند. بعضی از واحدهای روغن کشی به واحدهای تصفیه تعلق دارند و در حقیقت تأمین کننده قسمتی از مواد اولیه مورد نیاز این واحدها می باشند. به علت پایین بودن میزان تولید دانه های روغنی، به اجبار سالانه مقدار قابل توجهی روغن خام جهت تصفیه در واحدهای تصفیه کننده وارد کشور میشود. به همین خاطر حمل و نقل اقلام وارداتی(روغن خام و دانه های روغنی) از نکات قابل توجه در استقرار این صنایع است. همچنین در چند سال اخیر بر اساس سیاستهای متخذه در برنامه چهارم و پنجم توسعه به منظور ایجاد اشتغال و تأمین کنجاله واردات دانه های روغنی به جای واردات روغن خام جهت تأمین روغن رونق گرفته است.
آمار سال 1388 وزارت جهاد کشاورزی5 آمار صنایع تبدیلی کشاورزی را بشرح زیر اعلام میکند.
جدول 48 : آمار صنایع تبدیلی کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی
|
استان |
صنایع روغن کشی و تصفیه روغن |
|
|
تعداد |
میزان تولید |
|
|
آذربایجان شرقی |
0 |
0 |
|
آذربایجان غربی |
1 |
770 |
|
اردبیل |
1 |
1600 |
|
اصفهان |
1 |
5000 |
|
ایلام |
0 |
0 |
|
بوشهر |
0 |
0 |
|
تهران |
0 |
0 |
|
چهارمحال بختیاری |
1 |
6000 |
|
خراسان جنوبی |
2 |
1100 |
|
خراسان رضوی |
4 |
15940 |
|
خراسان شمالی |
0 |
0 |
|
خوزستان |
0 |
0 |
|
زنجان |
0 |
0 |
|
سیستان و بلوچستان |
0 |
0 |
|
فراس |
2 |
72400 |
|
قزوین |
1 |
4000 |
|
قم |
0 |
0 |
|
کردستان |
1 |
70 |
|
کرمان |
0 |
0 |
|
کرمانشاه |
0 |
0 |
|
گلستان |
0 |
0 |
|
لرستان |
0 |
0 |
|
مازندران |
0 |
0 |
|
مرکزی |
0 |
0 |
|
هرمزگان |
0 |
0 |
|
همدان |
0 |
0 |
|
یزد |
0 |
0 |
|
جنوب استان کرمان |
0 |
0 |
|
جمع کل |
14 |
106880 |
در بین استانهایی که واحد تولیدی مربوط به صنایع روغن در آنها وجود دارد، استان های خراسان، تهران و گلستان بیشترین کارخانه روغن کشی و تصفیه روغن را در کشور دارند.
در جدول زیر آخرین وضعیت های طرحهای در حال اجرا در زنجیره تأمین نشان داده شده است.
جدول 49 : آخرین وضعیت طرحهای در حال اجرا صنعت روغن نباتی
|
ردیف |
نام طرح |
نوع تولید |
ظرفیت (تن) |
|
1 |
گل سفید البرز |
روغنکشی از دانه های روغنی |
75000 |
|
2 |
یگانه خزر |
روغن نباتی خام از مواد نباتی |
75000 |
|
3 |
مجتمع صنعتی راد |
تصفیه روغن خام ـاسیدهای چرب |
32400 |
|
4 |
طلای سفید گنبد |
روغنکشی |
120000 |
|
5 |
گل زیبای پرند |
روغن خام – کنجاله لستین |
167500 |
در ادامه ظرفیت های روغن کشی زیتون نیز بصورت خاص بررسی شده است.
بر اساس آمار موجود تعداد 63 واحد در زمینه تولید روغن زیتون فعالیت دارند. تعداد 34 طرح نیمه تمام نیز در این حوزه وجود دارد. ظرفیت واحدهای فعال بر اساس طرح بروز رسانی تا خرداد 1391 بشرح جدول زیر میباشد:
جدول 50 : ظرفیت و کد آیسیک روغن زیتون و مشخصات واحدها
|
نام محصول |
نام واحد سنجش |
کد هشت رقمی محصول |
مجموع ظرفیت اسمی |
|
روغن خام زیتون |
تن |
15141213 |
33649 |
جدول 51 : مشخصات صنایع تبدیلی و تکمیلی منتخب به تفکیک استان تا پایان سال 1388
| استان | صنایع تولید و فراوری زیتون و روغن زیتون | |
| تعداد | میزان تولید | |
| آذربایجان شرقی | 0 | 0 |
| اصفهان | 2 | 2576 |
| ایلام | 3 | 400 |
| تهران | 0 | 0 |
| خراسان رضوی | 1 | 200 |
| خراسان شمالی | 1 | 300 |
| خوزستان | 0 | 0 |
| زنجان | 17 | 32410 |
| سمنان | 5 | 5082 |
| سیستان و بلوچستان | 1 | 3500 |
| فارس | 8 | 11950 |
| قزوین | 11 | 16979 |
| قم | 3 | 850 |
| کرمان | 10 | 2982 |
| کرمانشاه | 2 | 600 |
| کهکیلویه و بویر احمد | 4 | 500 |
| گلستان | 15 | 11350 |
| گیلان | 28 | 26810 |
| لرستان | 13 | 5435 |
| مازندران | 14 | 14170 |
| مرکزی | 4 | 5600 |
| هرمزگان | 0 | 0 |
| یزد | 5 | 2410 |
| جنوب استان کرمان | 1 | 1650 |
| جمع کل | 148 | 145754 |
با توجه به تشابه فرآیند روغن کشی از زیتون با سایر دانه های روغنی ظرفیتهای بالقوه بسیار بیشتر از آمار اعلامی میباشد. بر اساس آمار وزارت جهاد ظرفیت واحدهای فرآوری زیتون بشرح نمودار زیر می باشند.
نمودار 28 : ظرفیت صنایع روغن کشی زیتون موجود براساس جذب ماده خام (تن)
از عوامل موثر در موفقیت زنجیره، شناخت توان تجارت خارجی، بازارها و نیازمندی های آن و نهایتا تولید متناسب با نیازها و ترجیحات و سلیقه های مصرف کنندگان می باشد، به عبارتی دیگر در این رویکرد، عوامل مؤثر بر ارتقای زنجیره، اغلب عوامل خارجی هستند. از این حیث ، توجه به توانمندی ها و نیازمندی های داخلی که در دو بخش قبل بررسی شد و شناخت پتانسیل های تجارت خارجی برای تدوین راهبردهای مناسب الزامیست. در ادامه به بررسی وضعیت تجارت خارجی و تحلیل روند آن پرداخته میشود.
6- تجارت خارجی
در این بخش تجارت خارجی محصولات اصلی این زنجیره مورد بررسی قرار می گیرند این محصولات عبارتند از:
- دانه های روغنی
- روغن خام
- روغن های نباتی
- کنجاله
1-6- تجارت خارجی دانه های روغنی
با توجه به سهم بالای واردات دانه های روغنی از مصرف داخل در این بخش بررسی روند آن و دخالت دولت در آن می پردازیم.
در جدول زیر حقوق ورودی انواع دانه های روغنی آورده شده است.
جدول 52 : حقوق ورودی انواع دانه های روغنی
|
نوع کالا |
شماره تعرفه |
حق ورودی |
|
دانه روغنی سویا |
1201000 |
15 |
|
دانه روغنی آفتابگردان |
1206000 |
15 |
|
دانه روغنی پنبه |
12071000 |
15 |
|
دانه روغنی کلزا |
12071000 |
15 |
ماخذ: کتاب مقررات صادرات و واردات
به منظور حمایت از تولید دانه های روغنی داخلی، دولت در سال های قبل تضمین کرده بود، در صورتی که واردکننده به ازای هر 3 کیلوگرم دانه روغنی وارداتی یک کیلوگرم دانه روغنی داخلی (سویا، کلزا و آفتابگردان) به قیمت تعیین شده (قیمت تضمینی) خریداری کند، سود بازرگانی دانه های روغنی وارداتی صفر خواهد بود.
میزان واردات روغن خام در سال 1383، در حدود 964 هزار تن بوده که در سال 1389 به حدود 1395 هزار تن رسیده و رشدی معادل 95 درصدی داشته است.
عمده کشورهای مبدا خرید دانه های روغنی برزیل، هلند و سوییس، در دانه سویا و اکراین، سوییس و برزیل، در دانه آفتابگردان هستند.
جدول 53 : میزان واردات دانه های روغنی، 89 و 1388 (واحد: تن / دلار)
| نام کالا | ســـال 88 | ســـال 89 | درصد تغییرات 89 به 88 | |||
| وزن | ارزش دلاری | وزن | ارزش دلاری | وزن | ارزش دلاری | |
| دانه آفتابگردان | 45,423 | 26,016,024 | 29,824 | 26,937,673 | -34 | 4 |
| دانه سویا | 1,122,502 | 556,477,996 | 967,226 | 457,552,977 | -14 | -18 |
| پنبه دانه | 6,257 | 1,370,824 | 226 | 46,224 | -96 | -97 |
| دانه کنجد | 26,509 | 22,603,880 | 29,153 | 26,873,866 | 10 | 19 |
| دانه کلزا | 8,114 | 3,581,563 | 3,004 | 1,769,408 | -63 | -51 |
| جمع | 1,208,805 | 610,050,287 | 1,029,433 | 513,180,149 | -15 | -16 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
در ادامه در شکل زیر نمودار واردات انواع دانه های روغنی آورده شده است.
نمودار 29 : واردات انواع دانه های روغنی (تن)، 89 و 1388
همانگونه که نمودار فوق نشان میدهد 94 درصد واردات دانه های روغنی،دانه سویا بوده است.
در نمودار زیر روند واردات دانه های روغنی در 10 سال گذشته نشان داده شده است.
نمودار 30 : روند واردات دانه های روغنی، 89-1380
2-6- تجارت خارجی روغن خام
نیاز کشور به روغن خام 1.5 میلیون تن است که 95 درصد وارد میشود. از کل میزان واردات 1.2 میلیون تن آن به صورت روغن خام و حدود 200 هزار تن از محل ورود دانه های روغنی تامین میشود. حقوق ورودی انواع روغن خام در جدول زیر آورده شده است.
جدول 54 : حقوق ورودی انواع روغن خام
|
نوع کالا |
شماره تعرفه |
حق ورودی |
|
روغن خام سویا |
12051020 |
15 |
|
روغن خام آفتابگردان |
15121100 |
4 |
|
روغن خام کلزا |
15141100 |
15 |
|
روغن خام R.B.D پالم اویل |
15119010 |
15 |
|
روغن خام R.B.D پالم اولئین |
15119020 |
15 |
|
روغن خام R.B.D سوپر پالم اولئین |
15119030 |
15 |
|
روغن خام پنبه دانه |
15122100 |
15 |
|
روغن خام ذرت |
15152100 |
4 |
ماخذ: کتاب مقررات صادرات و واردات
بررسی میزان واردات روغن خام نشان میدهد، مالزی و سنگاپور نیز دو کشور مهم در تأمین روغن خام پالم هستند.
جدول 55 : میزان واردات روغن خام، 89 و 1388 (واحد: تن / دلار)
| نام کالا | درصد تغییرات 88 به 87 | ســـال 88 | ســـال 89 | درصد تغییرات 89 به 88 | ||||
| وزن | ارزش دلاری | وزن | ارزش دلاری | وزن | ارزش دلاری | وزن | ارزش دلاری | |
| روغن خام سویا | 34- | 50- | 223,657 | 192,385,238 | 620,049 | 630,826,516 | 177 | 228 |
| روغن خام پالم اولیین | 21- | 40- | 278,814 | 226,796,499 | 393,074 | 375,375,625 | 41 | 66 |
| روغن خام پالم اویل | 62 | 16 | 234,809 | 184,849,632 | 199,620 | 184,621,855 | -15 | 0 |
| روغن خام پالم کرنل | 7- | 1- | 7,902 | 6,124,241 | 3,206 | 3,580,700 | -59 | -42 |
| روغن خام پالم کرنل استئارین | 33 | 35 | 4,536 | 3,110,295 | 2,982 | 2,241,542 | -34 | -28 |
| سوپر پالم اولئین | 45- | 59- | 25,043 | 20,674,920 | 19,065 | 21,240,628 | -24 | 3 |
| روغن خام آفتابگردان | 384 | 238 | 321,785 | 285,720,754 | 144,247 | 152,275,876 | -55 | -47 |
| روغن خام کلزا | 43 | 15- | 5,877 | 4,830,146 | 13,724 | 15,123,221 | 134 | 213 |
| روغن خام ذرت | 19 | 1 | 28 | 107,782 | 3 | 13,468 | -89 | -88 |
| جمع | 14 | -14 | 1,102,450 | 924,599,508 | 1,395,971 | 1,385,299,431 | 27 | 50 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
در نمودار زیر واردات انواع روغن خام در سال های 1388 و 1389 نشان داده شده است.
نمودار 31 : نمودار واردات انواع روغن خام (تن)، 89 و 1388
با توجه به جداول فوق و نمودار، روغن خام سویا با 44 درصد از واردات (وزنی) را تشکیل داده است. و پس از آن روغنهای پالم اولیین با 28 درصد، پالم اویل با 14 درصد و آفتابگردان با 10 درصد بیشترین سهم وزنی از واردات سال 1389 را داشتهاند.
3-6- تجارت خارجی روغن های نباتی
حقوق ورودی انواع روغن ساخته شده از سال ٨٦ تا کنون ٢٠ درصد بوده است. اگر چه تولید انواع روغن نباتی در داخل کشور تأمین نیاز داخل را میکند، اما برای تنوع بخشیدن به بازار، انواع روغن نباتی نیز وارد کشور میشود.
همانگونه که جدول زیر نشان میدهد در صادرات روغنهای نباتی در سال 1389 نسبت به سال قبل با کاهش 2 درصدی روبرو هستیم که این امر از طرفی به واسطه کاهش تعداد کارخانجات فعال در زمینه تولید روغن نباتی و از طرف دیگر بدلیل کاهش عملکرد صادرات اکثریت قریب به اتفاق شرکتها میباشد
صادرات روغن از کشور بیشتر به صورت روغن ساخته و تصفیه شده است. عمده کشورهای مقصد، کشورهای همسایه از جمله عراق، افغانستان و... هستند.
میزان صادرات روغن نباتی از سال 1383 تا 1388 در جدول زیر نشان داده شده است.
جدول 56 : میزان صادرات روغن نباتی، 88-1383
|
سال |
1383 |
1384 |
1385 |
1386 |
1387 |
1388 |
1389 |
|
صادرات روغن نباتی(تن) |
69916 |
80585 |
92005 |
84530 |
64671 |
46,328 |
45,494 |
|
رشد نسبت به سال قبل |
15% |
14% |
-8% |
-23% |
-28% |
-2% |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
در جدول زیر ارزش دلاری صادرات از 1382 تا 1388 آورده شده است.
جدول 57 : ارزش دلاری صادرات و کشورهای عمده هدف، 88-1382
| سال | صادرات روغن نباتی(میلیون دلار) | 5 کشور عمده هدف |
| 1383 | 60 | افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، گرجستان |
| 1384 | 85 | ارمنستان، افغانستان، ترکمنستان، عراق، تاجیکستان |
| 1385 | 75 | افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان |
| 1386 | 71 | افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان |
| 1387 | 70 | افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان |
| 1388 | 38 | افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
در بهترین حالت حدود 100 هزار تن در سال روغن نباتی صادر میشود. ضمناً 100 هزار تن نیز در انبار های واسطهای جهت تنظیم بازار کشور ذخیره میشود.
صادرات روغن نباتی به تفکیک واحدهای تولیدی آورده شده است.
جدول 58 : صادرات شرکتهای روغن نباتی، 89-1380
|
شرکت |
1380 |
1381 |
1382 |
1383 |
1384 |
1386 |
|
کشت و صنعت شمال |
23974 |
27213 |
19454 |
17791 |
17040 |
3812 |
|
مارگارین |
15258 |
15127 |
15227 |
15188 |
24372 |
6993 |
|
بهشهر |
17093 |
19034 |
17942 |
14696 |
20407 |
10128 |
|
پارس |
6483 |
9540 |
7567 |
7461 |
9949 |
1425 |
|
جهان |
1654 |
2410 |
2773 |
3678 |
5900 |
149 |
|
اتکا |
3747 |
3153 |
1760 |
2858 |
2759 |
1288 |
|
شادگل |
0 |
2405 |
3053 |
2725 |
2875 |
2417 |
|
نرگس شیراز |
1856 |
1666 |
1057 |
2014 |
2426 |
111 |
|
گلستان دزفول |
63 |
616 |
220 |
1817 |
4728 |
0 |
|
فراورد |
6668 |
4165 |
1477 |
924 |
- |
0 |
|
فرایند خراسان |
0 |
0 |
1444 |
921 |
1107 |
0 |
|
عالیا گلستان |
0 |
312 |
73 |
405 |
1947 |
0 |
|
ماهیدشت کرمانشاه |
1543 |
707 |
3653 |
31 |
1217 |
100 |
|
گلناز کرمان |
0 |
39 |
386 |
0 |
- |
534 |
|
ناز اصفهان |
0 |
0 |
0 |
0 |
915 |
0 |
|
ناب |
0 |
24 |
0 |
0 |
- |
0 |
|
ارجان نوین |
0 |
0 |
0 |
0 |
- |
474 |
|
فضل نیشابور |
0 |
0 |
0 |
0 |
38 |
42 |
|
نوین بوته تهران |
0 |
38 |
0 |
0 |
- |
0 |
|
نهان گل |
0 |
0 |
0 |
0 |
1778 |
992 |
|
جمع کل |
78339 |
86449 |
76087 |
70509 |
97467 |
28465 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
برای توسعه بازارهای هدف در این صنعت اقدامات زیر لازمست:
- بررسی محیط بازاریابی بینالمللی
- مطالعه در خصوص حضور در بازارهای بینالمللی
- انتخاب بازار هدف صادراتی
- نحوه ورود به بازارهای هدف صادراتی
4-6- تجارت خارجی کنجاله
کنجاله یکی از فرآورده های مهم صنعت روغن نباتی بوده که اهمیت وِیژه ای در تامین نهاده های دامی دارد. حقوق ورودی کنجاله بشرح زیر میباشد.
جدول 59 : حقوق ورودی کنجاله
|
نوع کالا |
شماره تعرفه |
حق ورودی |
|
کنجاله سویا |
23040000 |
25 |
|
کنجاله پنبه دانه |
23061000 |
15 |
|
کنجاله آفتابگردان |
23063000 |
4 |
ماخذ: کتاب مقررات صادرات و واردات
جدول 60 : مقایسه میزان واردات کنجاله، 89-1388 (واحد: تن / دلار)
|
نام کالا |
ســـال 88 |
ســـال 89 |
درصد تغییرات 89 به 88 |
|||
|
وزن |
ارزش دلاری |
وزن |
ارزش دلاری |
وزن |
ارزش دلاری |
|
|
کنجاله سویا |
1,255,133 |
560,104,964 |
1,918,078 |
852,918,665 |
53 |
52 |
|
کنجاله پنبه دانه |
137,335 |
23,126,696 |
130,558 |
24,089,602 |
-5 |
4 |
|
کنجاله آفتابگردان |
54,494 |
9,323,994 |
29,728 |
5,273,097 |
-45 |
-43 |
|
کنجاله کلزا |
14,726 |
3,594,727 |
29,846 |
7,261,878 |
103 |
102 |
|
جمع |
1,461,688 |
596,150,381 |
2,108,210 |
889,543,242 |
44 |
49 |
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
روند واردات کنجاله طی سالهای 89-80 در جدول زیر نشان داده شده است.
جدول 61 : میزان (تن در سال) و ارزش (هزار دلار) واردات کنجاله، 89-1380
|
سال |
واردات کنجاله (تن در سال) |
ارزش کنجاله وارداتی (هزار دلار) |
ارزش هر تن کنجاله وارداتی به دلار |
تغییرات در قیمت |
|
1380 |
830473 |
190,422.56 |
229 |
|
|
1381 |
1020026 |
202,412.45 |
198 |
-13% |
|
1382 |
857443 |
200,965.09 |
234 |
18% |
|
1383 |
1015287 |
304,348.26 |
300 |
28% |
|
1384 |
335187 |
62,900.82 |
188 |
-37% |
|
1385 |
970951 |
208,856.47 |
215 |
15% |
|
1386 |
1131710 |
348,770.10 |
308 |
43% |
|
1387 |
1168113 |
499,827.41 |
428 |
39% |
|
1388 |
1446962 |
592,555.66 |
410 |
-4% |
|
1389 |
2078364 |
882,281.36 |
425 |
4% |
در نمودار زیر همبستگی بین واردات کنجاله و عملکرد صنعت روغن کشی نشان داده شده است.
نمودار 32 : همبستگی عملکرد روغن کشی و واردات کنجاله، 89-1380
همانگونه که نمودار فوق نشان میدهد، افزایش واردات کنجاله متناسب با کاهش عملکرد صنعت روغنکشی میباشد.
5-6- تجارت جهانی
در جدول زیر آمار صادرات جهانی از سال 2009 تا 2011 نشان داده شده است.
جدول 62 : آمار صادرات جهانی روغن و کشورهای اصلی صادرکننده از سال 2009 تا 2011 (تن)
| کد تعرفه | محصول | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | سهم از صادرات جهانی 2011 |
| '1511 | روغن پالم و اجزای آن | 39,332,528 | اطلاعات موجود نیست | 34,516,624 | 36,826,631 | 48% |
| '1507 | روغن دانه سویا و اجزای آن | 10,816,969 | 9,204,087 | 9,576,602 | 9,867,958 | 13% |
| '1512 | روغن دانه آفتابگردان، روغن گلرنگ | 4,854,030 | اطلاعات موجود نیست | 5,867,164 | 6,497,949 | 9% |
| '1514 | روغن کلزا یا کانولا | 4,503,619 | 4,591,926 | 5,481,777 | 5,917,351 | 8% |
| '1513 | روغن نارگیل (روغن کپرا)، روغن پالم کرنل یا روغن باباسو و اجزاء آنها | 4,628,990 | 4,708,563 | 9,754,807 | 4,957,133 | 6% |
| '1517 | مارگارین | 3,280,773 | 2,912,842 | 2,960,287 | 3,513,674 | 5% |
| '1518 | غیرخوراکی چربی ها یا روغن های حیوانی یا نباتی | 1837252 | 1650128 | 2111478 | 2545117 | 3% |
| جمع صادرات جهانی روغن گیاهی و حیوانی | 80,017,259 | 78,269,433 | 76,342,174 | 100% |
حدود 70 درصد از صادرات روغن مربوط به روغن های پالم، سویا و آفتابگردان بوده است و روغن پالم به تنهایی بیش از 48 درصد از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده است . در ادامه صادرکنندگان اصلی روغن در جهان و ارزش صادرات آن ها در جدول زیر آورده شده است:
جدول 63 : کشورهای اصلی صادرکننده از سال 2005 تا 2011 (میلیون دلار)
| صادرکنندگان | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| جهان | 38529 | 44767 | 61274 | 89951 | 66070 | 81187 | 109084 | 100% |
| مالزی | 6080 | 6972 | 10797 | 16488 | 11980 | 16202 | 22720 | 21% |
| اندونزی | 4951 | 6070 | 10227 | 15624 | 12219 | 16312 | 21655 | 20% |
| آرزانتین | 3290 | 3878 | 5493 | 7059 | 4479 | 5192 | 7033 | 6% |
| هلند | 2158 | 2696 | 3600 | 6188 | 4497 | 4289 | 6135 | 6% |
| آمریکا | 1881 | 2114 | 3030 | 4753 | 3504 | 4647 | 4977 | 5% |
| اسپانیا | 2376 | 2612 | 3120 | 3886 | 2842 | 3250 | 3893 | 4% |
| کانادا | 846 | 1073 | 1450 | 2304 | 1712 | 2533 | 3759 | 3% |
| آلمان | 1555 | 1639 | 1768 | 2837 | 2204 | 2384 | 3466 | 3% |
| اکران | 587 | 971 | 1718 | 1946 | 1796 | 2617 | 3396 | 3% |
| برزیل | 1487 | 1396 | 1936 | 2992 | 1471 | 1651 | 2590 | 2% |
41 درصد از صادرات جهانی روغن توسط دو کشور مالزی و اندونزی انجام میشود. وارکنندگان اصلی روغن در جهان کشورهای
جدول 64 : کشورهای اصلی واردکننده از سال 2005 تا 2011 (میلیون دلار)
| واردکنندگان | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | سهم از واردات 2011 |
| جهان | 40165 | 46128 | 61441 | 88509 | 66601 | 78398 | 109405 | 100% |
| چین | 3311 | 3920 | 7576 | 10801 | 7737 | 8884 | 11540 | 11% |
| هند | 2428 | 2332 | 2584 | 3165 | 4943 | 6441 | 9228 | 8% |
| آمریکا | 2452 | 2912 | 3551 | 5450 | 3981 | 4549 | 6859 | 6% |
| آلمان | 2270 | 3401 | 3894 | 4709 | 3436 | 3997 | 5671 | 5% |
| هلند | 2079 | 2243 | 3093 | 4719 | 3013 | 3436 | 5279 | 5% |
| ایتالیا | 2688 | 3048 | 3265 | 4208 | 3353 | 3827 | 4237 | 4% |
| مالزی | 545 | 725 | 911 | 1570 | 1402 | 2232 | 3624 | 3% |
| فرانسه | 1539 | 1847 | 2228 | 3760 | 2599 | 2403 | 3264 | 3% |
| بلژیک | 1154 | 1257 | 1664 | 2698 | 1916 | 1840 | 2827 | 3% |
| پاکستان | 864 | 879 | 1301 | 1880 | 1412 | 1852 | 2589 | 2% |
| سایر کشورهای جهان | 20835 | 23564 | 31375 | 45550 | 32810 | 38937 | 54286 | 50% |
در جدول فوق 10 کشور اصلی واردکننده روغن که 50 درصد ارزش واردات روغن متعلق به انهاست آورده شده است، همانگونه که این جدول نشان می دهد، یک چهارم ارزش واردات روغن متعلق به کشورهای چین، هند و آمریکاست.
7- منابع انسانی
اشتغال6 این صنعت حدود 11645 نفر بوده که از این تعداد 22 ٪ غیر تولیدی و 78 ٪ تولیدی می باشند. سهم اشتغال صنایع روغن نباتی به اشتغال صنایع غذایی 0.9 ٪ میباشد.
جدول 65 : مهارت های نیروی انسانی صنایع روغن نباتی، 1388
| ردیف | تعداد به تفکیک میزان تحصیلات | ||||||
| دکترا | فوق لیسانس | لیسانس | فوق دیپلم | دیپلم | زیر دیپلم | جمع | |
| تعداد | 16 | 108 | 1,059 | 942 | 4,447 | 5,073 | 11,645 |
| درصد از کل صنایع غذایی | |||||||
نمودار 33 : اشتغال صنایع روغن نباتی
معادل 4 برابر شاغل مستقیم، شاغل غیر مستقیم در کشاورزی و سایر بخش ها مرتبط با این صنعت مشغول بکارند.
جدول 66 : فهرست شاغلین در واحدهای روغن کشی و روغن نباتی به تفکیک تحصیلات
|
ردیف |
نام شرکت |
تعداد پرسنل به تفکیک میزان تحصیلات |
||||||
|
دکترا |
فوق لیسانس |
لیسانس |
فوق دیپلم |
دیپلم |
زیر دیپلم |
جمع |
||
|
1 |
ارجان نوین |
0 |
3 |
27 |
10 |
45 |
82 |
167 |
|
2 |
اروند بهشهر |
0 |
0 |
6 |
0 |
34 |
17 |
57 |
|
3 |
اکسدانه |
2 |
3 |
13 |
1 |
15 |
29 |
63 |
|
4 |
بالک |
0 |
0 |
9 |
8 |
16 |
23 |
56 |
|
5 |
بهپاک |
1 |
7 |
59 |
32 |
82 |
174 |
355 |
|
6 |
بهشهر |
2 |
30 |
106 |
22 |
249 |
401 |
810 |
|
7 |
پارس |
0 |
4 |
87 |
18 |
330 |
920 |
1,359 |
|
8 |
پرتو دانه خزر |
0 |
4 |
35 |
12 |
121 |
32 |
204 |
|
9 |
پنبه و دانه های روغنی خراسان |
0 |
1 |
1 |
1 |
6 |
0 |
9 |
|
10 |
جهان |
1 |
5 |
89 |
135 |
209 |
206 |
645 |
|
11 |
خاوردشت |
0 |
0 |
19 |
15 |
48 |
63 |
145 |
|
12 |
خرمشهر |
1 |
3 |
20 |
40 |
100 |
292 |
456 |
|
13 |
دانه گلوش خراسان |
0 |
0 |
5 |
8 |
11 |
15 |
39 |
|
14 |
سعید کشت اصفهان |
0 |
1 |
6 |
9 |
21 |
20 |
57 |
|
15 |
سویابین |
0 |
0 |
17 |
6 |
33 |
15 |
71 |
|
16 |
شاد گل |
0 |
1 |
10 |
20 |
80 |
50 |
161 |
|
17 |
شکوفه بابل |
0 |
0 |
10 |
6 |
30 |
24 |
70 |
|
18 |
عالیا گلستان |
0 |
0 |
20 |
74 |
100 |
105 |
299 |
|
19 |
فرآورد |
1 |
3 |
15 |
21 |
50 |
60 |
150 |
|
20 |
فرآیند خراسان |
0 |
0 |
5 |
10 |
15 |
20 |
50 |
|
21 |
فرجام پژوه |
0 |
2 |
5 |
4 |
29 |
3 |
43 |
|
22 |
فریکو |
1 |
2 |
45 |
61 |
286 |
244 |
639 |
|
23 |
فضل نیشابور |
0 |
1 |
18 |
17 |
79 |
190 |
305 |
|
24 |
کشت و صنعت شمال |
1 |
3 |
73 |
43 |
651 |
155 |
926 |
|
25 |
کلهر کرمانشاه |
0 |
2 |
15 |
30 |
50 |
50 |
147 |
|
26 |
گلبهار پارسیان |
0 |
3 |
12 |
5 |
25 |
20 |
65 |
|
27 |
گلبهار جاده ابریشم |
1 |
2 |
14 |
7 |
24 |
32 |
80 |
|
28 |
گلبهار سپاهان |
0 |
0 |
20 |
30 |
40 |
50 |
140 |
|
29 |
گلستان دزفول |
0 |
2 |
21 |
64 |
117 |
42 |
246 |
|
30 |
گلناز کرمان |
0 |
5 |
15 |
12 |
80 |
40 |
152 |
|
31 |
گوهر دانه آفاق |
0 |
0 |
3 |
4 |
15 |
30 |
52 |
|
32 |
مارگارین |
0 |
0 |
59 |
26 |
238 |
302 |
625 |
|
33 |
ماهیدشت کرمانشاه |
1 |
7 |
79 |
70 |
387 |
490 |
1,034 |
|
34 |
ناب |
1 |
2 |
20 |
7 |
86 |
175 |
291 |
|
35 |
ناب دانه سمنان |
0 |
1 |
9 |
8 |
60 |
62 |
140 |
|
36 |
ناز اصفهان |
1 |
2 |
9 |
14 |
315 |
90 |
431 |
|
37 |
نرگس شیراز |
1 |
6 |
36 |
74 |
144 |
371 |
632 |
|
38 |
نهان گل |
0 |
0 |
11 |
8 |
77 |
27 |
123 |
|
39 |
نوش آذر |
1 |
3 |
14 |
2 |
69 |
53 |
142 |
|
40 |
یگانه خزر |
0 |
0 |
22 |
8 |
80 |
99 |
209 |
|
جمع |
16 |
108 |
1,059 |
942 |
4,447 |
5,073 |
11,645 |
|
ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغن نباتی
در جدول زیر شاغلان تولیدی و غیر تولید صنایع تولید روغن و چربی حیوانی و نباتی خوراکی آورده شده است. نزدیک به 80 درصد شاغلان این رشته را شاغلان تولیدی تشکیل می دهند.
جدول 67 : شاغلان تولیدی و غیر تولید صنایع تولید روغن و چربی حیوانی و نباتی خوراکی کارگاههای بالای 10 نفر کارکن در سال 1389
| کد فعالیت | فعالیت | کل شاغلان | شاغلان تولیدی | شاغلان غیرتولیدی | ||||
| جمع | کارگران ساده | کارگران ماهر | تکنسین ها | مهندسین | ||||
| کل صنعت | 1,248,548 | 958,761 | 387,180 | 411,367 | 86,392 | 73,822 | 289,786 | |
| 15 | صنایع مواد غذایی و آشامیدنی | 191,684 | 145,435 | 77,968 | 48,962 | 8,851 | 9,654 | 46,249 |
| 1514 | تولید روغن و چربی حیوانی و نباتی خوراکی | 10,156 | 8,030 | 2,956 | 3,613 | 654 | 807 | 2,126 |
| سهم از صنایع غذایی | 5% | 6% | 4% | 7% | 7% | 8% | 5% | |
| سهم از کل صنعت | 1% | 1% | 1% | 1% | 1% | 1% | 1% | |
ماخذ: مرکز آمار
8- مصرف انرژی
صنعت روغن نباتی با مصرف سالیانه بالغ بر300 هزار متر مکعب معادل نفت کوره دومین مصرف کننده انرژی در بخش صنایع غذایی میباشد. نمودار ذیل سهم فراورده های نفتی در تامین انرژی این بخش را نشان میدهد.
نمودار 34 : سهم فرآوردههای مختلف در تامین انرژی صنایع روغن نباتی
در شکل زیر جریان انرژی و مواد در صنعت تولید روغن نباتی نشان داده شده است. مشاهده میشود که بخار آب هم به عنوان حامل انرژی و هم به عنوان ماده اولیه در بسیاری از بخشها مصرف میشود. همچنین در همه بخشها از برق استفاده میشود. از نفت گاز (گازوئیل) برای سوخت موتورهای دیزل و تولید برق و نیز در برخی واحدها برای تولید آب گرم یا بخار آب استفاده میشود. در واحدهایی که از گاز پلانت برای تولید هیدروژن استفاده میکنند، مصرف عمده گاز طبیعی در فرآیند تولید هیدروژن است.(یعنی گاز به عنوان خوراک این صنعت نیز مصرف میشود) در برخی واحدها از سیستم همزمان تولید برق و حرارت CHP استفاده میشود(بهشهر).
نکته دیگر، قابلیت تبدیل و جایگزینی انواع حاملهای انرژی بجای یکدیگر است، بطوریکه در بسیاری از موارد برای کاهش هزینه نهایی انرژی مصرفی واحد صنعتی از حامل انرژی جایگزین (مانند گاز طبیعی بجای برق) استفاده میشود. چنانچه موضوع معیار مصرف انرژی در صنعت تولید روغن نباتی مطرح باشد، بایستی توجه داشت که با جایگزینی انواع حاملهای انرژی بجای یکدیگر، امکان کاهش مصرف یکی از حاملهای انرژی فراهم میشود، در حالی که ممکن است مجموع انرژی مصرفی کاهش نیافته باشد. از این رو بررسی استاندارد مصرف انرژی در صنعت تولید روغن نباتی بایستی بر مبنای تمامی حاملهای انرژی و به ویژه گاز طبیعی و برق باشد.
نمودار 35 : جریان انرژی و مواد در صنعت تولید روغن نباتی
اقدامات انجام شده توسط سازمان بهینه سازی مصرف سوخت به منظور کاهش مصرف انرژی:
- تدوین استاندارد مصرف انرژی در صنعت روغن نباتی
- ممیزی انرژی و پیاده سازی واحد مدیریت انرژی در کارخانه
- اجرای طرح تولید همزمان برق و حرارت CHP در کارخانه روغن نباتی بهشهر
جدول 68 : مصرف انرژی در صنایع روغن نباتی
|
انرژی |
میزان |
میزان مصرف کل صنعت |
درصد از مصرف کل صنعت(مقداری) |
مبلغ (میلیون ریال) |
درصد از کل انرژی (مبلغی) |
مصرف کل صنعت |
درصد از مصرف کل صنعت(مبلغی) |
متوسط مصرف بر هزار تن |
|
مصرف برق (هزار کیلووات ساعت) |
240764 |
24638218 |
1% |
70206 |
48% |
6346050 |
1% |
159 |
|
مصرف گاز طبیعی (هزار مترمکعب ) |
286924 |
17768892 |
2% |
60433 |
41% |
2235110 |
3% |
189 |
|
مصرف گازوئیل(هزار لیتر) |
36022 |
1090147 |
3% |
6897 |
5% |
223542 |
3% |
24 |
|
مصرف گاز مایع(هزار کیلوگرم) |
576 |
360724 |
0.2% |
464 |
0% |
125084 |
0% |
0 |
|
مصرف نفت سیاه و نفت کوره (هزار لیتر) |
54684 |
3804490 |
1% |
7095 |
5% |
554410 |
1% |
36 |
|
بنزین(هزار لیتر) |
1150 |
111846 |
1% |
1256 |
1% |
90721 |
1% |
1 |
|
مصرف نفت سفید(هزار لیتر) |
1271 |
258197 |
0.5% |
234 |
0% |
45197 |
1% |
1 |
|
جمع کل |
146585 |
100% |
9620114 |
|||||
در ادامه نمودار مبلغ انرژی مصرفی در صنعت روغن نباتی را نشان داده شده است.
نمودار 36 : مصرف انرژی در صنعت روغن نباتی
با توجه به بروز بودن تقریبی فناوری و ماشینآلات کارخانجات روغن کشی و تصفیه روغن صرف انرژی در این کارخانه ها منطقی بوده و حدود 0.8 در صد از ارزش ستانده کالا را تشکیل میدهد.
9- منابع طبیعی
مهمترین منابع مورد بررسی در این برنامه آب و زمین است، ایران، امکانات بالقوه و ظرفیت های وسیع و قابل توسعه ای دارد، به طوری که با مساحتی حدود 648.1 میلیون هکتار خاک آسیا را تشکیل میدهد. زمینهای قابل کشت، جنگل ها و مراتع طبیعی، اقلیم متفاوت و ذخایر ژنتیکی قابل توجه، فلور غنی و بر خورداری از نیروی خورشید از جمله امکانات و منابع کشاورزی کشور است که تولید انواع و اقسام محصولات کشاورزی سرد سیری، نیمه گرمسیری و گرمسیری را میسر ساخته است. از سوی دیگر فقط 14 درصد از زمینهای ایران قابل کشت و زرع است، 8 درصد اراضی ایران جنگل، 55 درصد مراتع طبیعی و 23 درصد کویر و بیابان است. آمار زمینهای حاصلخیز، جنگل ها و مراتع کشور، منابع و ذخایر آبی کشور و همچنین سایر منابع طبیعی مورد استفاده در زنجیره تامین مواد غذایی در برنامه راهبردی منابع طبیعی آورده شده است. در ادامه به بررسی ابتدا به بررسی کشت غلات در نقاط مختلف کشور و سپس منابع آب و مصرف آن در تولید دانه های روغنی پرداخته میشود.
بسیاری از گیاهان دانه روغنی دارای سازگاری وسیعی با شرایط اقلیمی کشور میباشند و امکان تولید دانه های روغنی در داخل فراهم است. لیکن کشت دانه های روغنی در ایران با توجه به تفاوت بهای تمام شده و قیمت محصول در قیاس با سایر کشورها از مزیت رقابتی چندان برخوردار نیست. حمایت از این محصول باید هدفمند بوده و در بلندمدت منجر به کسب توان رقابت در تولید آن شود. برخی از مزایای تولید دانه های روغنی عبارتند از:
- تنوع و گستردگی اقلیمی و امکانات طبیعی کشور
- امکان توسعه کشت انواع دانه های روغنی
- امکان تنوع و تعدد نباتات روغنی قابل کشت
- سازگاری بالا با شرایط اقلیمی مختلف به ویژه در کلزا
- امکان کشت کلزا و کلرنگ در فصل پاییز و فصل بارندگی
- امکان استفاده از ظرفیتهای موجود از جمله کشت کلزا در اراضی شالیزار بعد از برداشت برنج
با توجه به آمار موجود در دفتر صنایع تبدیلی وزارت جهاد کشاورزی، استانهای برتر در زمینه کشت دانه های روغنی به شرح ذیل است:
- گلستان
- مازندران
- آذربایجان غربی
- خوزستان
- فارس
- خراسان
استعداد اقلیم ها در تولید دانه های روغنی که متکی بر مطالعات شناخت قابلیت های سرزمین و تجارب زراعی چند دهه گذشته و نتایج ملی و بینالمللی میباشد، گویای توان کشور در تولید مورد نیاز است. بر این اساس وزارت جهاد کشاورزی طرح افزایش تولید دانه های روغنی را تهیه نموده است. پتانسیل تولید دانه های روغنی در اقلیم های مختلف کشور بر اساس این طرح عبارتست از:
- اقلیم سواحل دریای خزر و منطقه مغان
کلزا در کشت پاییزه در چهار جایگاه تناوب با غلات آبی، کشت در اراضی شالی، تناوب با غلات در اراضی پر باران و اراضی دیم عادی مجموعا در سطح 225 هزار هکتار، 444 هزار تن ظرفیت تولید دارد. سویا در سطح کشت بهاره و کشت دوم در 110 هزار هکتار میتواند، 271.5 هزار تن محصول تولید کند. آفتابگردان در کشت بهاره دیم حداقل در سطح 20 هزار هکتار، 55 هزار تن ظرفیت بالقوه این اقلیم بشمار می روند.
جدول 69 : وضعیت موجود و مطلوب کشت دانه های روغنی در اقلیم گرم و مرطوب سواحل خزر
|
نام اقلیم |
نام محصول |
جایگاه کشت |
وضعیت موجود |
سطح زیر کشت در پایان برنامه |
عملکرد KG |
تولید(تن) |
جمع کل پیش بینی تولید |
|
|
سطح زیر کشت (هکتار) |
عملکرد(KG) |
|||||||
|
اقلیم گرم و مرطوب سواحل خزر |
کلزا |
تناوب غلات جای شالی تناوب غلات(دیم وآبی) تناوب غلات(دیم) |
1200 18000 39000
13000 |
1800 1300 1600
700 |
40000 80000 55000
50000 |
2500 2300 2000
1150 |
100000 160000 126500
57500
|
444000 |
|
سویا |
کشت اول(دیم) کشت دوم (دیم) |
8000 72000 |
1800 1600 |
25000 85000 |
2700 2400 |
67500 204000 |
271500 |
|
|
آفتابکردان |
کشت اول(دیم) |
12500 |
700 |
20000 |
900 |
18000 |
18000 |
|
|
کنجد |
کشت دوم (آبی) |
1000 |
750 |
50000 |
1000 |
5000 |
50000 |
|
مأخذ: دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی وزارت جهاد کشاوزی
- اقلیم معتدل سرد
کشت کلزا در سطح 160 هزار هکتار از اراضی آیش و تناوب گندم آبی با تولید 416 هزار تن محصول سویا در کشت آبی با سطح زیر کشت 12 هزار هکتار و 6.3 هزار تن محصول و گلرنگ عمدتاً در اراضی دیم در سطح 21 هزار هکتار با 18.8 هزار تن تولید در این اقلیم پیش بینی گردیده.
- اقلیم گرم و خشک جنوب
کلزا جایگاه کشت پاییزه در تناوب با غلات آبی و دیم و اراضی آیش و آبی و دیم در سطح 250 هزار هکتار با تولید 421 هزار تن، سویا تنها در کشت آبی در سطح 10 هزار هکتار با 18 هزار تن محصول و کنجد در کشت دوم در سطح 50 هزار هکتار با تولید 55 هزار تن ظرفیتهای بالقوه این اقلیم بشمار می روند.
جدول 70 : پتانسیل کشت، عملکرد و تولید دانه های روغنی در اقلیم گرم و خشک جنوب
|
نام اقلیم |
نام محصول |
جایگاه کشت |
وضعیت موجود |
سطح زیر کشت در پایان برنامه |
عملکرد KG |
تولید(تن) |
جمع کل پیش بینی تولید |
|
|
سطح زیر کشت (هکتار) |
عملکرد(KG) |
|||||||
|
اقلیم گرم و خشک جنوب |
کلزا |
تناوب غلات(آبی)
تناوب غلات(دیم) |
5000
7000 |
1600
600 |
110000
140000 |
2300
1200 |
253000
168000 |
421000 |
|
سویا |
کشت دوم آبی) |
10000 |
1800 |
18000 |
18000 |
|||
|
کنجد |
کشت دوم (آبی) |
34000 |
800 |
50000 |
1100 |
55000 |
55000 |
|
مأخذ: دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی وزارت جهاد کشاوزی
- اقلیم سرد
در این اقلیم کلزا با کشت پاییزه آبی در 120 هزار هکتار و 400 هزار تن محصول، آفتابگردان در دو جایگاه کشت آبی و دیم در سزح 22 هزار هکتار با 26.6 هزار تن دانه و گلرنگ در کشت دیم در 8 هزار هکتار و 6.4 هزار تن محصولات امکانات بالقوه تولید محصولات روغنی هستند. همانطور که ملاحظه میگردد تکیه اصلی طرح بر توسعه کشت کلزاست که گیاهی با امکان کشت پاییزه است و رفع نیاز آبی آن عمدتا متکی بر بارندگی است. و از طرفی به علت زود رسی امکان کشت آن در قسمتی از شلیزارهای کشور بعد از برداشتن برنج نیز فراهم است. اصولا کشت آن با تکیه بر اراضی آیش، تناوب با غلات آبی و دیم و کشت در جای شالی استوار است. این محصول آثار مثبت و معنا دار بر عملکرد محصولات بعدی دارد و کنترل بسیاری از عوامل بیماری زا و نیز علف های هرز در مزارع گندم بخوبی انجام میدهند. سطح مجموع زیر کشت آن در سال افق طرح(1393) به 757 هزار هکتار با عملکرد بیش از 2094 کیلو گرم در هکتار و تولید حدود 1.6 میلیون تن دانه یا 664 هزار تن روغن می رسد.
توسط سایر گیاهان روغنی نظیر سویا، آفتابگردان، کنجد و گلرنگ در بهینه و گاهی حداکثر در سطوحی که در طول سالهای گذشته نیز وجود داشته، با عملکرد های مطلوب پیش بینی شده است. از جمله سطح زیر کشت سویا در حد 132 هزار هکتار با تولید 313 هزار تن و عملکرد 2375 کیلو گرم در هکتار، کشت آفتابگردان در سطح 100 هزار هکتار با تولید 124 هزار تن دانه گلرنگ در سطح 29 هزار هکتار و تولید 25.2 هزار تن و بالاخره کنجد در سطح 62 هزار هکتار با تولید 66.3 هزار تن در سال افق طرح پیش بینی شده است. ضمنا کماکان پنبه دانه تولیدی از کشت پنبه، بخشی از روغن کشور را تامین خواهد کرد.
با محاسبه درصد روغن هر دانه روغنی معادل 845 هزار تن روغن خام و بیش از 1.3 میلیون تن کنجاله تولید میگردد که بیش از 72 درصد روغن و بیش از 53.5 درصد کنجاله مورد نیاز کشور را تولید خواهد کرد.
جدول 71 : پتانسیل کشت، عملکرد و تولید دانه های روغنی در اقلیم سرد
|
نام اقلیم |
نام محصول |
جایگاه کشت |
وضعیت موجود |
سطح زیر کشت در پایان برنامه |
عملکرد KG |
تولید(تن) |
جمع کل پیش بینی تولید |
|
|
سطح زیر کشت (هکتار) |
عملکرد(KG) |
|||||||
|
اقلیم گرم و خشک جنوب |
کلزا |
کشت اول(آبی)
|
20000
|
1700
|
120000
|
2500
|
300000
|
300000 |
|
آفتابگردان |
کشت اول (آبی) کشت اول(دیم) |
3000 9000 |
1213 470 |
10000 12000 |
2000 550 |
20000 6600 |
26600 |
|
|
گلرنگ |
بهاره(دیم) |
1000 |
400 |
8000 |
800 |
6400 |
6400 |
|
مأخذ: دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی وزارت جهاد کشاوزی
در ادامه به بررسی آثار زیست محیطی تولید روغن های نباتی پرداخته میشود.
بررسی اثرات توسعه این صنعت بدون در نظر گرفتن آثار زیست محیطی آن میتواند مشکلات زیادی برای محیط زیست بوجود آورد که لازم است به آن پرداخته شود. برخی از این مسائل عبارتند از:
- عوامل آلوده کننده هوا مانند ذرات گرد و غبار، هگزان مرحله استخراج حلال، گازهایی که از بویلرهای ذغال سوز منتشر میشود.
- منابع تولیدکننده فاضلاب در صنایع روغن مانند آسیاب و استخراج، خنثی سازی، رنگ بری، زمستانه کردن، بوگیری، اسیدی کردن، شستشوی تانکرها، بسته بندی، تولید مارگارین، تولید روغن سالاد و مایونز و تولید نیکل و فسفات در مراحل هیدروژناسیون و فسفاتید.
10- نهادها و سازوکارها
در بسیاری از کشورها دخالت دولت در بازارهای دانه های روغنی و فرآوردهای آن در مقایسه با کالاهایی مثل شکر، غلات، لبنیات و نظایر آن کمتر است. برخی از کشورها به حمایت از تولیدکنندگان داخلی با استفاده از سیاستهای مختلف نظیر مشوق های مالیاتی، مداخله و کنترل قیمتهای بازار، وضع تعرفه های وارداتی، حمایت از بخش خصوصی برای خرید مستقیم دانه ها از کشاورزان، توجه به کارایی بالاتر، و نظایر آن درصدد حفظ توان رقابتی تولیدکنندگان داخلی در بازار و تثبیت درآمد کشاورزان هستند. در ایران عمده سیاستهای تنظیم بازار کشور در ارتباط با صنعت روغن نباتی از یک طرف مربوط به سیاستهای دولت برای افزایش تولید انواع روغن نباتی و دانه های روغنی از طریق خرید تضمینی، تخصیص اعتبارات ارزی و ریالی برای توزیع نهادهای ارزان قیمت از قبیل انواع کود شیمیایی و بذرهای اصلاح شده و در نهایت اعطای انواع کمک های دولت برای بهبود عملکرد تولید انواع دانه های روغنی بوده است. از طرف دیگر انواع تسهیلات ریالی و ارزی برای افزایش سرمایهگذاری در صنایع روغن کشی و تصفیه روغن خام بوده است.
خلاصه دخالت های دولت در زنجیره تأمین صنعت روغن نباتی عبارتند از: تضمین خرید مواد اولیه (دانه های روغنی)، سیاستگذاری در خصوص میزان و تعرفه روغن نباتی، روغن خام و دانه های روغنی وارداتی و قیمت گذاری و کنترل قیمت محصولات این صنعت و همچنین تنظیم بازار آن که در ادامه به تشریح هر یک پرداخته میشود.
در سال های اخیر دولت به منظور ساماندهی بازار محصولات کشاورزی وهدفمندی یارانه نهادهای کشاورزی، سعی بر آن داشته است تا تعداد محدودی از محصولات را بر اساس معیارهای اقتصادی انتخاب شده و یارانه های پرداختی و مکانیزم اعطای یارانه به آنها را با در نظر گرفتن اهدافی افزایش ضریب خود اتکایی در تولید دانه های روغنی و چون حمایت از کشت دانه های روغنی به تبع آن روغن، تامین به موقع منابع مالی و هدفمند از دانه های روغنی با در نظر گرفتن لازم برای خرید دانه های روغنی داخلی کاهش مداخله دولت و هزینههای آن، ملاحظاتی چون تعداد حلقههای واسط برای پرداخت وجوه سیاستهای حمایتی، پوشش دادن منافع حلقههای درگیر، افزایش کارایی و اثربخشی در بخش کاشت و صنعت و نهایتاً ایجاد ثبات نسبی در بازار شود. در ادامه به تشریح این سیاستها پرداخته میشود:
- کشت دانه های روغنی: کشت دانه های روغنی از دو نوع یارانه در کشور برخوردار است. اول یارانه نهادهای کشاورزی که بطور عمومی به دامنه گسترده ای از محصولات کشاورزی از جمله دانه های روغنی تعلق می گیرد. دوم خرید تضمینی محصولات تولید شده است. علاوه بر یارانه کود، دانه های سویا، کلزا و آفتاب گردان از یارانه تدارک بذرهای هیبرید وارداتی نیز برخوردار است. اما علاوه بر اعطای یارانه نهادهای کشاورزی، قیمت تضمینی نیز برای دانه های روغنی کلزا، آفتاب گردان، سویا و گلرنگ وضع میشود. همچنین در برخی مواقع تعرفه ها به گونهای تنظیم میشود که قیمت دانه خارجی پایین تر از قیمت دانه داخلی نباشد. بدین روی دولت برای حمایت همه جانبه از کشت این محصول در بعضی موارد حمایت مضاعف میکند مانند:
- تأمین بذر اصلاح شده به نرخ مصوب
- تأمین و توزیع کودشیمیایی به نرخ مصوب
- بیمه محصولات در چارچوب دستورالعمل صندوق بیمه محصولات کشاورزی
- پرداخت یارانه مستقیم توسط وزارت جهادکشاورزی
- توزیع کیسه مخصوص جمع آوری محصول به صورت امانی و بدون دریافت وجه
- اعطای تسهیلات بانکی
- واگذاری ادوات کشاورزی به کشاورزان کلزاکار در قالب تسهیلات بانکی
- پرداخت یارانه مستقیم برداشت محصول
- صنعت روغن کشی:حمایت های دولت طی سال های گذشته از این بخش به شرح زیر است:
- پرداخت تسهیلات بانکی
- حمایت تعرفه ای از محصولات تولیدی کارخانه های روغن کشی
- اشتغال در صنعت روغن کشی
سیاستهای حمایتی دولت در این زنجیره را در 3 بخش زیر میتوان خلاصه کرد:
- قیمت تضمینی: در سال 1368 قیمت تضمینی، طبق قانون تضمین خرید محصو لات اساسی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و براساس این قانون، دولت موظف گرد ید به منظور حمایت از تولید محصولات کشاورزی و ایجاد تعادل در نظام تولید و جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی و ضرر و زیان کشاورزان همه ساله حداقل قیمت خرید محصولات اساسی کشاورزی را تعیین و در صورت لزوم نسبت به خرید محصول از تولیدکننده اقدام نماید. بدیهی است که تولیدکنندگان مجاز به فروش محصول تولیدی خود به قیمتهای بیشتر از حد اعلام شده می باشند و در صورتی که قیمتها از حداقل قیمتهای اعلام شده کمتر باشد دولت موظف به خرید محصول یا تأمین ضرر و زیان تولیدکنندگان میباشد. از محصولات اساسی تحت پوشش قانون خرید تضمینی دانه های روغنی هستند.
- یارانه ها: شرکت سهامی خاص توسعه کشت دانه های روغنی به عنوان زیر مجموعه اتحادیه صنفی کارخانجات روغن کشی کشور به عنوان مباشر مسئولیت خرید تضمینی بخش عمده ای از دانه های روغنی تولیدی کشور را برعهده دارد. دولت هر ساله براساس وظایف حاکمیتی و به منظور حمایت از تولیدکنندگان قیمت تضمینی دانه های روغنی را اعلام میکند. شرکت مذکور با استقرار مراکز خرید ثابت و سیار در کانونهای تولید دانه های روغنی اقدام به خرید دانه به قیمتهای مصوب مینماید و در نهایت محصول خریداری شده را جهت استحصال روغن به کارخانجات تحت پوشش اتحادیه صنفی کارخانجات روغن ک شی ارسال مینماید. شرکت مذکور بابت انجام عملیات خرید تضمینی و ارسال آن به کارخانجات تحت پوشش، هزینههایی متحمل میشود که این هزینهها توسط دولت تحت عنوان یارانه های تولیدی به این شرکت پرداخت میشود. به عبارت دیگر شرکت توسعه دانه های روغنی به عنوان مباشر خر ید تضمینی شرح هزینه و درآمد ناشی از عملیات خرید دانه های روغنی و هزینههای ناشی از عملیات خرید را به دولت ارائه و دولت با تعدیل هائی در آن، میزان یارانه را در شورای اقتصاد تصویب و پس از طی مراحل اداری به دستگاه مباشر میپردازد.
- سیاستهای بازرگانی خارجی: باتوجه به تغییر الگوی واردات روغن و مشتقات آن و جهت استفاده از ظرفیتهای صنایع روغن کشی، واردات دانه روغنی بالاخص سویا آغاز شد و سال به سال افزایش یافت. از آنجایی که فرآوردههای آن توان رقابت قیمتی با محصولات خار جی را نداشتند، دولت به منظور حمایت از این صنایع از سال 1380 سیاست برقراری ما به التفاوت برای واردات روغن خام و روغن تصفیه شده، عدم اختصاص ما به التفاوت به واردات دانه های روغنی، وضع ما به التفاوت به واردات کنجاله سویا و استمرار و افزایش آن در سالهای بعد از جمله اقداماتی است که به منظور اقتصادی کرد ن واردات دانه در کشور صورت گرفته است.
بررسی سیاستهای تنظیم بازار دانه های روغنی، روغن خام و روغن نباتی در سایر کشورها نشان میدهد که در اکثر کشورها در صورت نیاز به واردات این محصولات سعی در برنامه ریزی برای واردات دانه های روغنی به جای روغن خام و روغن ساخته شده برای استفاده از ارزش افزوده و اشتغال مربوط در داخل کشورشان کرده اند. براساس این در ایران نیز با توجه به ظرفیتهای خالی بسیار بالای صنایع روغن کشی که خود از جمله چالش های این صنعت است و باعث افزایش هزینه تولید میشود؛ باید به جای واردات روغن خام، طوری برنامه ریزی صورت گیرد که دانه های روغنی به کشور وارد شود و با فرآوری آن نه تنها روغن خام موردنیاز کشور تأمین شود، بلکه کنجاله آن نیز برای خوراک دام و طیور که آن نیز به کشور وارد میشود، تأمین شود.
کشت دانه های روغنی از دو نوع یارانه در کشور برخوردار است. اول یارانه نهادهای کشاورزی که بطور عمومی به دامنه گسترده ای از محصولات کشاورزی از جمله دانه های روغنی تعلق می گیرد. دوم خرید تضمینی محصولات تولید شده است. علاوه بر یارانه کود، دانه های سویا، کلزا و آفتاب گردان از یارانه تدارک بذرهای هیبرید وارداتی نیز برخوردار است. اما علاوه بر اعطای یارانه نهادهای کشاورزی، قیمت تضمینی نیز برای دانه های روغنی کلزا، آفتاب گردان، سویا و گلرنگ وضع میشود. همچنین در برخی مواقع تعرفه ها به گونهای تنظیم میشود که قیمت دانه خارجی پایین تر از قیمت دانه داخلی نباشد. بدین روی دولت برای حمایت همه جانبه از کشت این محصول دربعضی موارد حمایت مضاعف میکند مانند:
- تأمین بذر اصلاح شده به نرخ مصوب
- تأمین و توزیع کودشیمیایی به نرخ مصوب
- بیمه محصولات در چارچوب دستورالعمل صندوق بیمه محصولات کشاورزی
- پرداخت یارانه مستقیم توسط وزارت جهاد کشاورزی
- توزیع کیسه مخصوص جمع آوری محصول به صورت امانی و بدون دریافت وجه
- اعطای تسهیلات بانکی
- واگذاری ادوات کشاورزی به کشاورزان کلزا کار در قالب تسهیلات بانکی
- پرداخت یارانه مستقیم برداشت محصول
1384 اولین سال برنامه ده ساله ای بود که بر مبنای آن مقرر گردیده است خوداتکایی در تولید روغن نباتی بطور قابل توجهی افزایش یابد. نکته بسیار حائز اهمیت آن است که کلزا به عنوان محصول اصلی درطرح تامین روغن نباتی، به سطح زیرکشت و تولید مورد نظر دست پیدا نکرده است. از سوی دیگر؛ کاهش قابل توجهی هم در سطح زیرکشت و هم در تولید آفتابگردان ملاحظه میگردد. در عوض؛ سویا از برنامه پیشی گرفته است. در کل؛ وضعیت تولید دانه های روغنی در سال اول برنامه (1384) با اهداف از پیش تعیین شده برنامه سازگاری نداشته است، از اینرو؛ ضرورت دارد که با انجام مطالعاتی دلایل عدم سازگاری بوجود آمده مورد بررسی دقیق قرار گیرد.
- بررسی شاخص مزیت نسبی که در واقع نشان دهنده رقابت واقعی و به دور از اخلال وضعیت تولید محصول است، بیانگر وجود مزیت نسبی در تولید این محصولات در استان های عمده تولیدکننده میباشد.
- شاخص ضریب حمایت اسمی نشان دهنده این موضوع است که قیمت بازاری محصول کمتر از قیمت سایه ای آن است. بعبارت دیگر؛ سیاستهای دولت در این خصوص باعث شده است که قیمت در داخل کشور کمتر از قیمت مرزی در نرخ ارز سایه ای باشد که به نحوی حاکی از اعمال مالیات ضمنی بر تولیدکنندگان داخلی است.
شاخص ضریب حمایت اسمی نهاده در مورد محصولات سویا، آفتابگردان و کلزا گویای آن است که تولید کنندگان داخلی، نهادهای قابل تجارت را به صورت یارانه ای در تولید محصولات مذکور به کار گرفته اند. یعنی؛ بهره برداران، نهادهای قابل تجارت را ارزان تر از قیمت مرزی آنها در تولید دانه های روغنی استفاده کرده اند.
شاخص ضریب حمایت مؤثر که در واقع اثر کل دخالت های دولت در بازار محصول و نهادهای قابل تجارت را مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد، نشان دهنده عدم وجود حمایت موثر از محصولات مورد بررسی است.
بطور کلی؛ از نتایج حاصل در مورد شاخصهای حمایتی میتوان نتیجه گرفت که؛ سیاستهای دولت نتوانسته است منجر به حمایت موثر از تولید دانه های روغنی در کشور شود. به عبارت دیگر؛ هرچند کشاورزان از یارانه نهاده ای استفاده میکنند، اما در کل، با مالیات ضمنی روبرو بوده اند.
- نرخ حمایت مستقیم نشان دهنده اثر سیاستهای دولت در بخش کشاورزی است که موثر بر قیمت نسبی محصولات کشاورزی میباشد، برای سویا، آفتابگردان و کلزا از روند یکسانی در دوره 82-1376 برخوردار بوده است. این نرخ طی سال های 79-1376 منفی است و بیانگر آن است که اثر سیاستهای مستقیم دولت در بازار این محصولات منجر به کاهش قیمت داخلی محصول در مقایسه با قیمت مرزی شده است. اما طی سه سال پس از آن (82-1380) نرخ حمایت مستقیم مثبت شده که بیانگر جنبه مثبت حمایتی سیاستهای مستقیم دولت در بخش میباشد.
- نرخ حمایت غیرمستقیم؛ اثر سیاستهای سایر بخش ها و سیاستهای کلان اقتصادی را بر محصول نشان میدهد. در خصوص محصولات سویا، آفتابگردان و کلزا این نرخ منفی بوده است.که بیانگر آن است که پول داخلی در نتیجه سیاستهای سایر بخش ها و سیاستهای کلان اقتصادی بیش از حد ارزش گذاری شده است، که در نتیجه منجر به کاهش قیمت نسبی محصولات مورد بررسی در مقایسه با قیمت مرزی آنها شده است.
از سوی دیگر، اثر کل سیاستهای(مجموع اثرات مستقیم و غیر مستقیم) بر سه محصول مورد بررسی منفی میباشد، بدین ترتیب میتوان مجموع اثر سیاستهای دولت را در تولید سویا، آفتابگردان و کلزا بصورت مالیات ضمنی دانست که قیمت این محصولات را در داخل کشور در مقایسه با قیمت مرزی پایین تر نگه داشته است، لذا انتظار میرود که در صورت آزاد سازی تجارت و عدم اعمال سیاستهای دولت، قیمت دریافتی کشاورزان برای این محصولات افزایش یابد.
در پایان این بخش بطور خلاصه نهادهای موثر بر عملکرد زنجیره تامین و نحوه مداخلات دولت در زنجیره بیان میشود که شامل موارد زیر میباشد:
1. وزارت جهاد کشاورزی
- خرید تضمینی 100 درصد دانه های روغنی تولید داخل (در بخش دانه های روغنی تشریح شد)
- معافیت حقوق ورودی واردات 3 کیلو گرم دانه به ازای خرید یک کیلوگرم دانه روغنی داخلی
- پرداخت ضرر و زیان خرید تضمینی دانه های روغنی
- محدود کردن واردات روغن تصفیه شده با وضع تعرفه پلکانی در انوتع روغن واردتی
- تشویق واردات دانه روغنی به جای روغن خام
2. وزارت صنعت، معدن و تجارت
- بازسازی و نوسازی صنعت
- نیل به استانداردهای تولید
- افزایش بهرهوری در کارخانجات
- بهبود کیفیت
- کاهش قیمت تمام شده محصول
- تعدیل و تنظیم بازار
- نرخ محصولات صنعت
- ذخیره
- اعمال سیاستهای تعرفه ای مناسب و خرید تولیدات داخلی
3. هیات تعیین و تثبیت قیمتها و انجمن صنفی و تعاونی
11- تاریخچه صنعت
در ایران روغن به عنوان یکی از کالاهای مهم کشاورزی مورد نیاز مردم، از سال های دور مورد توجه بوده است. مصرف روغن حیوانی با تعدیل سرانه مصرف بتدریج کاهش یافته و به سهولت روغن نباتی جایگزین آن شد، با احداث اولین کارخانه روغن کشی در سال 1317 ظرفیت تولید روغن نباتی در ایران به سرعت افزایش یافت.
تولید روغن کشور در سال 1340 حدود 38 هزار تن بوده و با 12 هزار تن روغن وارداتی نیاز کشور تامین شده است؛ به عبارتی 76.1 درصد خود کفایی وجود داشته است. مصرف سرانه روغن از 2.5 کیلوگرم در سال 1340 به 19 کیلوگرم با جمعیت بیش از 70 میلیون نفر در سال های اخیر رسیده و عدم افزایش تولید روغن داخلی متناسب با رشد جمعیت موجب کاهش درصد سهم خودکفایی در کشور گردیده است. میزان مصرف روغن نباتی از 50 هزار تن در سال 1340 به بیش از 1400 هزار تن در سال 1384 افزایش یافته و واردات روغن به بیش از یک میلیون تن رسیده است. نگاهها بیشتر به تامین روغن از طریق واردات معطوف بوده و توجه و اقدام چاره ساز و موثری در حمایت از تولیدات داخلی انجام نگردیده است. روغن کشی از دانه های روغنی بوسیله چرخ های عصاری از قرن ها پیش بصورت سنتی در ایران مرسوم بوده که بیشتر مصرف دارویی و شیمیایی داشته و در موارد خاص بعنوان یک ماده غذایی همراه با سایر مواد نظیر آرد و غیره مصرف می شده است. روغن کشی از دانه های روغنی نظیر پنبه دانه، آفتابگردان، گلرنگ و سویا به صورت صنعت فعلی از سال 1317 بوسیله کارخانه روغن کشی ورامین شروع شد. در سال مذکور توسط این کارخانه تصفیه روغن خام و تولید روغن نباتی نیز شروع بکار نموده و در حقیقت شروع صنعت روغن کشی و تصفیه روغن خام و تولید روغن نباتی را میتوان سال 1317 دانست.
- روغن کشی: صنعت روغن کشی از دانه های روغنی به موازات کارخانجات تصفیه و بسته بندی روغن از سال 1317 در ایران آغاز به کار نموده است با وجود این اکثر کارخانجات موجود در دهه 1320 تأسیس گردیده اند. در 20 سال اخیر نیز واحدهای روغن کشی متعددی از وزارت جهاد سازندگی و وزارت صنایع مجوز تأسیس دریافت نموده اند بطوریکه هم اکنون بیش از 65 واحد به استحصال روغن خام از دانه های روغنی اشتغال دارند. همچنین تعداد قابل توجهی کارخانه در استانهای مختلف کشور با اخذ مجوزهای لازم در حال تأسیس می باشند که اطلاعات دقیقی از میزان پیشرفت کار آنها در دست نمی باشند.
- روغن نباتی: رشد و توسعه صنایع روغن کشی و صنایع وابسته به آن به طور مستقیم تحت تأثیر میزان مصرف روغن نباتی قرار دارد. تا سال 1320 در ایران مصرف روغن نباتی رایج نبود و مردم بیشتر از روغن حیوانی استفاده می نمودند. از این سال به بعد مصرف روغن نباتی به میزان بسیار کم رایج گردید. اولین کارخانه روغن کشی در سال 1317 با ظرفیت 3500 تن در سال در منطقه ورامین تأسیس گردید. متعاقباً اولین کارخانه روغن نباتی هیدروژنه ایران در سال 1331 با ظرفیت ده تن در روز در شهر ری تأسیس شد. تا این موقع روغن نباتی هیدروژنه از کشور هلند و آمریکا وارد می شد. طی سال های 1331 تا 1349 جمعاً سیزده کارخانه در تهران، شیراز، اصفهان، بابل، ساری و نیشابور تأسیس گردید. همانطور که قبلاً اشاره شد در حال حاضر 11 واحد تصفیه روغن، 20 واحد روغن کشی و 5 واحد توام روغن کشی و تصفیه روغن به کار اشتغال دارند که البته قدمت بعضی از این کارخانه ها به بیش از 30 سال می رسد. شایان ذکر است و علاوه بر افزایش ظرفیتهای قبلی به تکنولوژی روز مجهز شدهاند.
↑ [1] ارزش افزوده: عبارت است از مابه التفاوت ارزش دریافتی ها و ارزش پرداختی ها یا به عبارتی مابه التفاوت ارزش ستانده و ارزش داده فعالیت صنعتی
↑ [2] با توجه به بسته فوق اهداف تولید دانه های روغنی در داخل کشور بشرح جدول زیر میباشد( ارقام به هزار تن) جدول مربوطه در انتهای صفحه قرار دارد.
↑ [3] Olive pomace oil
↑ [4] Lampante oil
↑ [5] آمارنامه کشاورزی سال 1388
↑ [6] پیش بینی اشتغال صنعت در 5 سال آتی و افق 1404 در بخش اهداف کمی آورده شده است.
موضوعات مرتبط بر اساس برچسب ها
- تجهیزات مخابراتی (برنامه راهبردی)
- فرآورده های غذایی (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان خراسان جنوب... (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان کرمان (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان یزد (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت (برنامه راهبردی)
- تجهیزات دریایی (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان مازندران (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان سیستان و بل... (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان خراسان شمال... (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان گلستان (برنامه راهبردی)
- جریان کالا (چارچوب برنامه راهبردی)
- صنایع بالادستی نفت (برنامه راهبردی)
- وزارت صنعت، معدن و تجارت (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان لرستان (برنامه راهبردی)
- چاپ و نشر (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان زنجان (برنامه راهبردی)
- جریان مالی (برنامه راهبردی)
- صنعت، معدن و تجارت استان گیلان (برنامه راهبردی)
- طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تج... (پروژه)
- موارد بیشتر ...
لینک مستقیم : http://www.bsmt.ir/85/روغن-های-خوراکی-وضعیت/