طراحی و تدوین محتوای این موضوع در مراحل اولیه است. از شما دعوت می کنیم در طراحی محتوای این موضوع (و سایر موضوعات) مشارکت نمایید. در صورت تمایل، آمادگی خود را (با کلیک کردن روی آیکون مشارکت در نوار ابزار سمت راست صفحه) اعلام نمایید.

شناخت وضعیت موجود زنجیره، سنگ بنای تمامی ارکان و اجزای فرایند تدوین برنامه راهبردی زنجیره تأمین محسوب میشود. مشخص کردن مسیر آینده هر زنجیره بدون اطلاع از وضعیت واقعی که در آن قرار دارد و تحلیل عملکرد گذشته مقدور نیست. این شناخت با دیدگاهی کاملاً راهبردی صورت می‌گیرد.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می‌توان بیان کرد. به عبارت دیگر می‌توان به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام از این روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین از ترکیب هر دو روش استفاده شده، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات بیان شده و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان میشوند. هرچند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباط بین اطلاعات بهتر ارائه میشود.

بطور کلی در این بخش به شناخت وضعیت درونی و محیطی و تحلیل عملکرد گذشته زنجیره پرداخته شده است و گامهای اصلی طی شده در این مرحله عبارتند از:

  1. تبیین جایگاه زنجیره در اقتصاد کلان کشور با محاسبه و تحلیل شاخصهای کلان
  2. تعیین نیازمندیها و مصرف محصولات زنجیره با بررسی الگوی مصرف و شناخت وضعیت تولید، تجارت، نحوه تنظیم بازار و همچنین تحلیل زنجیره ارزش محصولات مهم زنجیره
  3. تحلیل ظرفیتها موجود در زنجیره شامل ظرفیتهای تولید، نظام توزیع، فناوری و بنگاهها
  4. ارزیابی منابع مورد استفاده در زنجیره شامل منابع طبیعی، انسانی و انرژی
  5. شناخت پتانسیلهای تجارت خارجی با بررسی واردات، صادرات و نحوه حمایت از آن در کشور و تحلیل تجارت جهانی و همچنین پیشبینی تقاضا

در ادامه به تشریح هر یک از گامهای فوق و به منظور شناخت وضعیت زنجیره پرداخته میشود.

1- شاخصهای عمومی

روغنها 17 از درصد ارزشافزوده و 6 درصد از اشتغال صنایع غذایی و 4 درصد از هزینههای خانوار را شامل میشود. شاخصهای عمومی این زنجیره در 5 سال گذشته (وضعیت موجود) در جدول زیر نشان داده شدهاند.

جدول 1 : شاخصهای عمومی زنجیره تأمین روغنهای نباتی در 5 سال گذشته و پیشبینی آن در 5 سال آینده

واحد

متوسط در 5 سال گذشته

متوسط نرخ رشد سالانه(گذشته)

متوسط در 5 سال آینده

متوسط نرخ رشد سالانه(آینده)

ظرفیت تولید

تن در سال

3,174,100

3.5%

3,350,000

5.6%

میزان تولید

تن در سال

1,497,156

1-%

2,300,000

50%

تعداد واحدهای تولیدی

واحد

29

0%

34 17%

سرمایهگذاری

میلیارد ریال

25,000

1.6%

27000 8%

اشتغال

نفر

10,200

0%

11200 10%

ارزشافزوده

درصد

15

19-%

نسبت ارزش کل صادرات زنجیره به واردات

درصد

4.7%

مأخذ: کانون صنایع غذایی ایران

سرمایه کارگاههای صنعتی بیش از 10 کارکن(میلیون ریال) عبارت بودند از:

جدول 2 : سرمایه کارگاههای صنعتی بیش از 10 کارکن(میلیون ریال) روغنهای نباتی، 85-1380

1380

1381

1385

متوسط رشد

تولید روغن و چربیهای حیوانی و نباتی خوراکی

18951

92327

514373

93.5

صنایع غذایی

921087

1909269

3957522

33.9

صنعت

7788901

12036828

39367834

38.3

نسبت به صنایع غذایی

2.1%

4.8%

13.0%

نسبت به کل صنعت

0.2%

0.8%

1.3%

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد رشد سرمایه در این صنعت حدود 3 برابر متوسط رشد صنایع غذایی بوده است.

با توجه به اینکه نزدیک به 90 درصد مواد اولیه این صنعت (روغننباتی و روغن خام) وارداتی است تغییرات نرخ ارز بر این صنعت بسیار تأثیرگذار است.

دانههای روغنی و روغن خام وارداتی یکی از مسائل این زنجیره میباشد و نرخ ارز برای این صنعت اهمیت زیادی دارد. افزایش ارزش ریال منجر به افزایش دانههای روغنی و روغن خام وارداتی شده و با توجه به سیاست تعرفهی پایین وارداتی این اقدام به نفع واحدهای تولیدی در این زنجیره میباشد.

در ادامه به بررسی شاخصهای ارزشافزوده و سرمایهگذاری در این صنعت پرداخته میشود.

ارزشافزوده1

جدول 3 : ارزشافزوده صنعت تولید روغن (واحد: میلیون ریال)

عنوان 1384 1385 1386 1387 1388 1389

صنایع غذایی

19330671 22458228 25137957 30741781 36,093,540 49,731,792

تولید روغن و چربیهای حیوانی و نباتی خوراکی

2532804 2981205 3654612 3672803 5992477 5,074,711

نسبت به صنایع غذایی

13% 13% 15% 12% 17% 10%

مأخذ : مرکز آمار

متوسط نرخ رشد ارزشافزوده این صنعت از سال 1384 تا 1389، به طور متوسط 20 درصد سالانه بوده است. همچنین سهم ارزشافزوده این صنعت از کل صنایع غذایی در بهترین حالت در سال 1388، معادل 17 درصد ارزشافزوده صنایع غذایی بوده و درکمترین حالت در سال 1389، 10 درصد بوده است.

در نمودار زیر روند ارزشافزوده صنعت برای کارگاههای بالای 10 نفر کارکن نشان داده شده است.

نمودار 1 : روند ارزشافزوده صنعت تولید روغنهای خوراکی از سال 1384 تا 1389

مأخذ : مرکز آمار

در ادامه در جدول زیر سرمایه کارگاههای صنعتی تولید روغن خوراکی بیش از 10 کارکن و روند آن نشان داده شده است.

جدول 4 : سرمایه کارگاههای صنعتی تولید روغن خوراکی بیش از 10 کارکن (واحد: میلیون ریال)

1380

1381

1385

متوسط رشد

تولید روغن و چربیهای حیوانی و نباتی خوراکی

18951

92327

514373

93.5

صنایع غذایی

921087

1909269

3957522

33.9

صنعت

7788901

12036828

39367834

38.3

نسبت به صنایع غذایی

2.1%

4.8%

13.0%

نسبت به کل صنعت

0.2%

0.8%

1.3%

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد رشد سرمایه در این صنعت حدود 3 برابر متوسط رشد صنایع غذایی بوده است.

نمودار 2 : روند رشد سرمایه در صنعت تولید روغنهای خوراکی، 85-1380

در ادامه به بررسی آثار تغییرات شاخصهایی نظیر تورم و نرخ ارز بر این زنجیره میپردازیم:

  1. تورم: نرخ تورم مهمترین عاملی است که بر هزینههای تولید اثرگذار است. این نرخ تأثیر مستقیم بر هزینههای نیروی انسانی و تأثیر قابل توجهی بر هزینههای جاری زنجیره دارد. روند صعودی تورم از طرفی منجر به افزایش هزینههای سربار و از طرفی منجر به افزایش هزینههای تولید مواد اولیه در زنجیره و نهایتاً افزایش قیمتتمامشده میگردد. با این حال بنظر می‌رسد با توجه به سیاستهای انقباضی بانک مرکزی شیب تورم طی سالهای آینده کاسته خواهد شد. پیشبینی افزایش نرخ تورم تا 1394 (در طول اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها) و تأثیر آن بر این زنجیره نیز از اهداف مهم در این برنامه میبایستی باشد.

نمودار 3 : متوسط نرخ تورم، 90-1368

2. نرخ ارز: با توجه به اینکه نزدیک به 90 درصد مواد اولیه این صنعت (روغننباتی و روغن خام ) وارداتی است تغییرات نرخ ارز بر این صنعت بسیار تأثیرگذار است. دانههای روغنی و روغن خام وارداتی یکی از مسائل این زنجیره میباشد و نرخ ارز برای این صنعت اهمیت زیادی دارد.

نمودار 4 : تغییرات نرخ ارز، 91-1360

2- محصولات

در این بخش مواد اولیه و محصولات مهم زنجیره از دیدگاه تولید و تجارت به طور کامل بررسی میشوند. مواد اولیه و محصولات مهم این زنجیره عبارتند از:

  • مواد اولیه مهم زنجیره شامل: کلزا، گلرنگ، آفتابگردان، سویا و کنجد
  • محصولات مهم زنجیره شامل: روغن جامد، روغن مایع و کنجاله

نحوه تأمین و مصرف محصولات و مواد اولیه مهم زنجیره در جدول زیر ارائه شده است:

جدول 5 : نحوه تأمین و مصرف محصولات و مواد اولیه مهم زنجیره روغنهای خوراکی، 1389 (واحد: تن)

روغن جامد و مایع

تولید

1,450,620

صادرات

45,494

همچنین میزان تولید، مصرف و سهم واردات از مصرف دانههای روغنی در سال 1388 در جدول زیر آورده شده است.

جدول 6 : مواد اولیه زنجیره روغنهای خوراکی، 1388 (تن)

کلزا گلرنگ آفتابگردان سویا کنجد جمع دانهها روغن خام
تولید 156,042 2,720 17,765 172,280 30,587 379,394 1,373,113
واردات 8,114 45,423 1,122,502 26,509 1,208,805 1,102,450
مصرف داخلی 164,156 2,720 63,188 1,294,782 57,096 1,588,199 2,475,563
سهم تولید داخل از مصرف 95% 100% 28% 13% 54% 24% 55%

*با توجه به ناچیز بودن مقادیر صادرات در نظر گرفته نشده است.

مصارف مهم و عمده محصولات این زنجیره عبارتند از:

1. روغنها: موارد مصرف و کاربرد روغنها بسیار گسترده میباشد در زیر به برخی از مهمترین آنها اشاره کرد:

  • مصارف خوراکی: روغن دانههای روغنی برای پختن و سرخ کردن و تهیه سس سالاد ایده آل است.
  • صنعت رنگ: بعنوان نیمه خشک شونده یا خشک شونده در صنایع رنگ مورد استفاده قرار می‌گیرد.
  • صنعت کاغذ سازی.
  • صنعت دارو سازی: برای تهیه محلولهای هیپودرمیک از روغن زیتون استفاده میشود. استفادههای گوناگون دیگری از انواع روغن در این صنعت مشاهده میشود.
  • مواد آرایشی بهداشتی.
  • صنعت هواپیمایی: روغن کرچک برای روغن کاری موتور هواپیما استفاده میشود.

2. کنجاله: کنجالهها از نظر پروتئین و مواد غذایی غنی هستند و برای خوراک دهی به ماکیان، ماهیها و دیگر حیوانات ارزشمند هستند. کنجالههای روغنی به خاطر داشتن میزان پروتئین بالا، میتواند به عنوان مکمل غذایی در نظر گرفته شوند. شماری از کنجالههای روغنی به ویژه انواع خوراکی آن، برای فرایندهای زیست شناختی به عنوان سوبسترا، پیشنهاد شدهاند. از آنها در فرایند تخمیر برای تولید آنزیم ها، آنتی بیوتیکها، قارچها، ویتامینها و آنتی اکسیدانها و سایر موارد استفاده شده است.

1-2- دانههای روغنی

دانههای روغنی مهمترین ماده اولیه صنایع روغنکشی میباشد که بعد از فرایند روغنکشی به روغن خام و کنجاله تبدیل میشود. کنجاله به مصرف صنایع مرغداری و گاوداری می‌رسد و روغن خام در شرکتهای روغننباتی به روغن خوراکی تبدیل میشود.

دانههای روغنی پس از غلات، دومین ذخایر غذایی جهان را تشکیل میدهند. بر اساس گزارشات FAO میزان تولید روغن جهانی در طول سالهای 06- 2005 حدود 2 درصد افزایش یافته است که بیشترین میزان افزایش روغن نیز مربوط به روغن آفتابگردان میباشد. در ایران علیرغم وجود اراضی وسیع قابل کشت و زمینههای نسبتاً زیادی که برای تولید دانههای روغنی وجود دارد، هنوز هم بیش از 85 درصد از روغن مورد نیاز از خارج وارد میشود. رویکرد به واردات در واکنش به عدم تعادل در عرضـه و تقاضای مواد غذایی به دلیل نوسانات درآمدهای ارزی نمیتواند یک سیاست پایــدار تلــقی گردد، بنابراین با توجه به اهمیت تأمین امنیت غذایی در استراتژی بلند مدت 20 ساله کشور، مسئولان دولتی در تلاشند تا با اجرای برنامههای توسعهای و اعمال سیاستهای حمایتی، کشت دانههای روغنی و هم زمان با آن ظرفیت فرآوری را توسعه داده و از این نظر به مرز خودکفایی برسند. محور این برنامهها در زمینه توسعه کشت آفتابگردان، کلزا، سویا و زیتون میباشد.

تولید روغننباتی در سال 1340 حدود 38 هزار تن بوده است در حالیکه با 12 هزار تن روغن وارداتی نیاز کشور تأمین می‌شده و به عبارتی 76.1 درصد خودکفایی در این زمینه وجود داشته است. اما مصرف سرانه روغن از 2.5 کیلوگرم در سال 1340 با جمعیت 20 میلیون نفری به 16.3 کیلوگرم با جمعیت بیش از 70 میلیون نفری در سالهای اخیر رسیده و عدم افزایش تولید روغن داخلی متناسب با رشد جمعیت موجب کاهش درصد سهم خودکفایی کشور شده به گونهای که میزان مصرف روغننباتی از 50 هزار تن در سال 1340 به بیش از 1500 هزار تن در سال 1388 افزایش یافته و واردات روغن نیز به بیش از یک میلیون تن رسیده است. بدین ترتیب علیرغم اهمیتی که تولیدات داخلی روغن، از نقطه نظر کشاورزی، صنعتی، بازرگانی، امنیت غذایی و آسیبپذیری دارد، متأسفانه اکثر تلاشها تاکنون معطوف به تأمین روغن از طریق واردات بوده و توجه و اقدام چاره ساز و موثری در زمینه حمایت از تولیدات داخلی انجام نشده است.

نکته قابل توجه در آمارهای فوق این است که طی سالهای 85 تا 88 نشان میدهد که ارزش دلاری واردات انواع کنجاله دانههای روغنی، انواع دانههای روغنی و روغن خام طی مدت چهار سال گذشته دو برابر شده و از مبلغ یک میلیون و 139 هزار دلار به رقم دو میلیارد دلار رسیده است.

این در حالیست که طی همین مدت تولید دانههای روغنی در کشور با 37 درصد کاهش تولید رو به رو شده است. یعنی از رقم 505 هزار تن تولید در سال، 85 به رقم 363 هزار تن در سال 89 کاهش یافته است.

در جدول زیر روند کاهش خودکفایی زنجیره سالهای اخیر نشان داده شده است.

جدول 7 : میزان تولید و واردات دانههای روغنی در کشور (هزار تن)

سال

تولید دانههای داخلی (تن در سال)

واردات دانههای روغنی (تن در سال)

جمع تقریبا مساوی عملکرد صنعت روغنکشی

درصد تولید داخل به کل نیاز

1380

190870

469631

660501

29%

1381

274736

640702

915438

30%

1382

324164

631996

956160

34%

1383

392312

926236

1318548

30%

1384

498989

864768

1363757

37%

1385

505167

977334

1482501

34%

1386

557171

1279415

1836586

30%

1387

410030

870620

1280650

32%

1388

379394

1128759

1508153

25%

1389

363170

967452

1330622

27%

ماخذ: اداره جهاد کشاورزی و انجمن صنفی صنایع روغنکشی

با مقایسه میزان تولید و برنامه وزارت جهاد کشاورزی مشخص میشود که میزان تولید در سال 1388، تنها 25 درصد از کل برنامه تولید داخلی بوده است. بررسی تولیدات دانههای روغنی در کشورهای مختلف نشان میدهد کشورهایی که به لحاظ اهمیت تولید دانههای روغنی تصمیم به افزایش میزان تولید داشتهاند، به روشهای گوناگون اقتصادی، فنی، علمی و حمایتی زمینه افزایش تولید را فراهم ساختهاند،به طوریکه برخی از کشور‌ها که 30 سال قبل وارد کننده روغن با مقدار مصرف کم سرانه بودهاند توانستهاند در سالهای اخیر خود از صادرکنندگان روغن بشمار آیند.

ظرفیتها و امکانات تولید دانههای روغنی در کشور را میتوان در سه بخش سطح زیرکشت، افزایش عملکرد و کاهش هزینههای تولید مورد بررسی قرار داد. بعنوان مثال اختلاف بین متوسط عملکردهای فعلی و عملکردهای تولیدکننده برتر (4 تن در سویا، 3.6 تن در آفتابگردان، 4 تن در گلرنگ و بیش از 8 تن در کلزا و 2 تن در کنجد) بیان کننده وجود امکان افزایش تولید قابل توجه در این عرصه است.

مطالعههای انجام شده نشان دهنده ظرفیتهای بالای منابع خاک و آب کشور برای انجام امور زراعی و افزایش سطح زیرکشت است. با استفاده از اراضی آیش فعلی و اجرای سیستمهای جدید آبیاری، تجهیز و نوسازی اراضی و انجام پروژههای اصلاح خاک نظیر زهکشی، میتوان به این ظرفیتها رسید. گرچه بعضی از دانههای روغنی از جمله سویا و آفتابگردان به علت ویژگیهای خاص خود به ویژه تابستانه بودن و عدم توانایی رقابت با محصول پردرآمدی مانند ذرت، چغندرقند، سیبزمینی و صیفی در حال حاضر توسعه کمتری دارند اما محصولاتی مثل کلزا و گلرنگ زمینه بسیار خوبی برای توسعه سطح زیرکشت دارند.

مطابق طرح تأمین وزارت جهاد کشاورزی برنامه تولید دانههای روغنی در کشور بشرح زیر بوده است. سطح زیر کشت بر حسب هزار هکتار و تولید بر حسب هزار تن است.

جدول 8 : برنامه چهار ساله طرح تولید دانههای روغنی، 88-1384

ردیف

نام محصول

سال زراعی 1384- 1385

سال زراعی 1385- 1386

سال زراعی 1386- 1387

سال زراعی 1387- 1388

سطح زیرکشت

عملکرد

تولید

سطح زیرکشت

عملکرد

تولید

سطح زیر کشت

عملکرد

تولید

سطح زیر کشت

عملکرد

تولید

1

کلزا

230

1552

357

380

1658

630

570

1842

1050

755

2094

1581

2

سویا

105

2100

220.55

113

2212

250

120

2292

275

132

2375

313.5

3

آفتابگردان

42.4

825

35

65.7

951

62.5

80

1050

84

100

1240

124

4

گلرنگ

14

540

7.56

19

685

13

25

772

19.3

290

869

25.2

5

کنجد

36

694

25

47.5

842

40

52.7

949

50

62

1069

66.3

جمع

427.4

1509

645.11

625.2

1592

995.5

847.7

1744

1478.3

1078

1957

2110

مأخذ:طرح تأمین وزارت جهاد کشاورزی

ولی در عمل نمودار تولیدات دانههای روغنی در کشور بر اساس روند زیر بوده است.

نمودار 5 : تولید دانههای روغنی در کشور، 89-1380

در جدول زیر تولیدات گروه انواع دانههای روغنی تشریح شده است، سطح زیر کشت بر حسب هزار هکتار، عـمـلـکـرد بر حسب تن و تولید بر حسب هزار تن است.

جدول 9 : سطح زیر کشت، عملکرد و تولید انواع دانههای روغنی، 88-1383

نام محصول سال 84-83 سال 85-84 سال 86-85 سال 87-86 سال 88-87
زیر کشت عـمـلـکـرد تولید زیر کشت عـمـلـکـرد تولید زیر کشت عـمـلـکـرد تولید زیر کشت عـمـلـکـرد تولید زیر کشت عـمـلـکـرد تولید
کلزا 128 1.7 212 175 2 297 199 2 319 116 2 180 91 2 156
گلرنگ 9 0.5 5 6 0 3 5 1 5 3 1 3 3 1 3
آفتابگردان 28 0.9 25 29 1 19 24 1 21 18 1 18 19 1 18
سویا 106 3.1 225 88 2 157 86 2 178 86 2 181 82 2 172
کنجد 40 0.8 33 34 1 28 46 1 34 30 1 29 29 1 31
جمع 311 1.7 499 332 2 505 359 2 557 254 2 410 224 2 379

نمودار 6 : تولید دانههای روغنی در کشور (هزار تن)

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

تولید محصولات کشاورزی در ایران از مدل‌های تار عنکبوتی پیروی میکند، به این معنی که مقدار تولید و به تبع آن مقدار سطح زیرکشت برای هر سال با توجه به قیمتهای سال قبل معین میشود. بنابراین افزایش یا کاهش قیمتهای داخلی و قیمت دانه وارداتی باعث افزایش یا کاهش تولید در سال آینده خواهد شد، که با توجه به نوسانهای قیمت در اکثر محصولات کشاورزی از جمله دانههای روغنی این رفتار سینوسی در تولید و مقدار سطح زیرکشت دیده میشود.

برای روغنکشی جهت تهیه روغن خام در ایران پنج محصول پنبه دانه، دانه آفتابگردان، دانه سویا، دانه کلزا و دانه گلرنگ سهم بزرگی را به خود اختصاص دادهاند که در ادامه هر یک از این دانهها معرفی اجمالی شدهاند.

  • پنبه دانه: تاریخ کشت پنبه دانه به حدود سه هزار سال قبل از میلاد مسیح باز میگردد و روغن حاصله نیز احتمالاً از همان زمان مورد استفاده قرار میگرفته است. البته اهمیت پنبه دانه بیشتر به لحاظ تولید پنبه است. این محصول در کشورهای خاور دور به عنوان خوراک دام در سطح وسیعی کاربرد دارد. روغن آن نیز یکی از عمدهترین جایگزینهای روغن سویا و آفتابگردان در تهیه روغننباتی و مارگارین است. ضریب تبدیل دانه از وش 55 درصد میباشد. کشت پنبه در کشور ما از سابقه طولانی برخوردار است. روغن تصفیه شده پنبه دانه مایعی زرد رنگ، بی بو و دارای طعمی ملایم است.
  • سویا: در حال حاضر ایالات متحده آمریکا از بزرگترین تولیدکنندگان سویا است. در چین، ژاپن و خاور دور به عنوان یک ماده غذایی اصلی و همچنین به صورت سبزیجات تازه به مصرف می‌رسد. افزایش تقاضای مواد پروتئینی که ناشی از افزایش جمعیت است نیاز به این محصول مهم را بیش از پیش روشن مینماید. روغن سویا از اصلیترین فراوردههای آن است. کشت سویا در ایران حدود نیم قرن سابقه دارد. روغن تصفیه شده سویا دارای رنگی روشن، فاقد بو و طعم میباشد.
  • آفتابگردان: از گیاهان بومی نواحی مرکزی آمریکاست و واریتههای وحشی آن در این سرزمین فراوان است. در ایران کشت آن از حدود 60 سال پیش در آذربایجان به طور محدود آغاز شد. روغن آن برای تولید مارگارین، چرم، صابون، لوازم نقاشی و آرایشی، پلاستیک و داروسازی کاربرد دارد. روغن آفتابگردان دارای رنگ زرد و طعمی شیرین و بویی مطبوع و ملایم است. کنجاله آفتابگردان یکی از مغذیترین کنجالههای خوراک دام است همچنین از پوست آن نیز برای خوراک دام استفاده میکنند.
  • گلرنگ: وطن اصلی گلرنگ کشورهای شرقی و احیانا هند، ترکیه و ایران بوده و انواعی که در آمریکا تحت مطالعه قرار گرفته اغلب ا ز نواحی شمال آذربایجان جمعآوری شده است.کشت گلرنگ از 3500 سال پیش در مصر مرسوم بوده و در قرون وسطی برای استفاده از رنگ قرمز گلبرگهای آ ن در اروپا کشت گردیده است. گلهای این گیاه به جای زعفران بکار میرود. روغن آن برای تهیه سالاد و همچنین در رنگرزی و تهیه ورنی و صابون بکار میرود. به علت کشت پاییزه و بهرهگیری از نزولهای جوی و همچنین تحمل نسبی به شوری خاک و خشکی که از عوامل اصلی محدودکننده کشت در کشور ما محسوب میشوند، ظرفیت قابل توجهی برای افزایش سطح زیرکشت در اراضی دیم و اراضی آبی با محدویت شوری دارد.
  • کلزا: شناخت دانه کلزا و ضریب بالای روغن دهی آن در مقایسه با سایر دانهها در سطح جهان و تایید کیفیت روغن آن در کشورهای پیشرفته امیدواریهایی در زمینه امکان دستیابی به هدف افزایش تولید روغن در کشور را بوجود آورده است. کشت کلزا در کشور ما بسیار جدید است و در واقع از سال 72 به طور رسمی آغاز شده و با توجه به پتانسیلهای مناطق مختلف اقلیمی کشورمان زراعت آن به عنوان یکی از زراعتهای پایهای طرح توسعه منابع روغننباتی در کشور تعیین شده است. شایان ذکر است که در سالهای اخیر این محصول به رقیبی جدی برای سویا و آفتابگردان تبدیل شده است و در چند سال اخیر کشت آن توسعهیافته است، علاوه بر امکان توسعه سطح زیرکشت قابل توجه آن در تناوب با غلات (آبی و دیم) و اراضی آیش، به دلیل قرار گرفتن در تناوب اراضی شالیزاری که به طور معمول از اواخر تابستان تا کشت بعدی برنج بدون استفاده میماند، زمینه بسیار خوبی برای توسعه کشت دارند.

عمدهترین دانههای روغنی تولید شده در ایران به ترتیب عبارتاند از سویا، کلزا، آفتابگردان، پنبه دانه، گلرنگ و دانه زیتون که برخی از این دانهها در تولید روغن خام و علوفه برای مصارف انسانی و حیوانی از اهمیت بیشتری برخوردارند. با توجه به اهمیت ضریب تبدیل دانههای روغنی در تولید روغن خام و کنجاله در ادامه به تشریح آن پرداخته میشود.

دانههای روغنی از نظر ضریب تبدیل به روغن خام عبارتند از: آفتابگردان 43 درصد، کلزا 40 درصد، گلرنگ 35 درصد، سویا 18 درصد و پنبه 14 درصد و از نظر ضریب تبدیل به کنجاله عبارتند از: سویا 75 درصد، گلرنگ 60 درصد، پنبه 55 درصد، کلزا 52 درصد و آفتابگردان 42 درصد ولیکن از نظر تغذیهای روغن و کنجاله سویا و کلزا در اولویت قرار دارند.
شایان ذکر است بیش از 31 درصد از روغننباتی جهان از دانه سویا تهیه میگردد. نارگیل با 26 درصد در مقام دوم، کلزا با 11 درصد در مقام سوم، آفتابگردان با 8 درصد در مقام چهارم و پنبه دانه با 3 درصد در مقام پنجم قرار دارند.

جدول 10 : ضرایب تبدیل دانههای روغنی به روغن خام و کنجاله (درصد)

دانه

روغن خام

کنجاله

افت

جمع

سویا

18

75

5

98

آفتابگردان

43

42

5

90

کلزا

40

52

8

100

گلرنگ

35

60

5

100

پنبه*

14

55

10

79

* 12 درصد محصول به صورت پوسته و 9 درصد به صورت لنتر 1 و 2 استحصال میشود.

استانداردهای بینالمللی برای دانههای روغنی عبارتند از:

جدول 11 : استانداردهای بین الملی برای دانههای روغنی

ردیف

شرح

شماره و سال انتشار

1

نمونه گیری

ISO5 42:1990

2

تعیین میزان ناخالصی ها

ISO 658:2002

3

تعیین میزان روغن

کاهش نمونههای آزمایشگاهی به نمونههای مورد آزمایش

ISO 659:1998

ISO 664:1990

4

تعیین میزان رطوبت

ISO 665:2000

5

تعیین اسیدیته

ISO 729:1988

6

باقیمانده دانههای روغنی – تعیین میزان روغن (روشهای استخراج با هگزان)

ISO 734-1:2006

7

باقیمانده دانههای روغنی تعیین میزان روغن (روش استخراج سریع)

باقیمانده دانههای روغنی- تعیین خاکستر غیر حلال در اسید هیدروکلریک

تعیین خاکستر کل

باقیمانده دانههای روغنی – تعیین رطوبت

ISO 734-2:1998

ISO 735:1977

ISO 749:1977

ISO 771:1977

8

باقیمانده دانههای روغنی- نمونه گیری

ISO 5500:1986

9

باقیمانده دانههای روغنی- آماده برای انجام آزمایش

تعیین میزان روغن دانه – روشهای استخراج پیوسته

ISO 5502:992

ISO 5511:1992

10

باقیمانده دانههای روغنی- تعیین میزان هگزان

ISO 8892:1987

ماخذ: مؤسسه استاندارد، استاندارد ملی ایران.مرتبط با دانههای روغنی، روغن خام و تصفیه شده.

در بازار جهانی انواع دانههای روغنی با کیفیت و قیمتهای مختلف عرضه میشوند. در نتیجه باید استانداردهای مناسب برای خرید و واردات انواع دانههای روغنی موردنیاز کشور رعایت شده تا توجه به معیارهای بهداشتی و سلامت مصرفکنندگان صورت پذیرد.

در ادامه روند تغییرات قیمت دانههای روغنی در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 12 : قیمت دانههای روغنی، 88 و 1389

سال 88

سال 89

درصد تغییرات

تغییرات

دانه آفتابگردان

573

903

58%

330

دانه سویا

496

473

-5%

-23

پنبه دانه

219

205

-7%

-15

دانه کنجد

853

922

8%

69

دانه کلزا

441

589

33%

148

جمع

505

499

-1%

-6

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد دانه آفتابگردان با بیش از 58 درصد افزایش قیمت سال 89 نسبت به سال قبل بیشترین افزایش قیمت را داشته است.

شاخص تغییرات قیمت جهانی فراوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو

نمودار 7 : شاخص تغییرات قیمت دانههای روغنی، 11-2000

دلایل عمده افزایش قیمت جهانی انواع دانه روغنی عبارتاند از:

  • افزایش تقاضا به خصوص برای استفاده در صنایع سوخت بیو (با افزایش قیمت نفت در بازار جهانی و تأثیرهای نامطلوب آن بر افزایش قیمت دانههای روغنی و کل محصولات کشاورزی، کشورهای بزرگ تولیدکننده و صادرکننده تقاضای غلات برای تولید ذرت و سویا در اروپا و آمریکا به فکر تبدیل مصولات خود به سوخت پاک بیودیزل افتاده اند).
  • افزایش قیمت غلات و افزایش اتانول و بیوگازها
  • کاهش ذخایر دانههای روغنی
  • کاهش تولید به دلیل وضعیت نامساعد آب و هوایی به خصوص در اتحادیه اروپا به طوری که میانگین محصول به دست آمده به کمترین میزان طی 4 سال اخیر رسیده است.
  • مصرف بالای دانه کلزا در اروپا و کانادا

چشمانداز بازار جهانی دانههای روغنی بشرح زیر میباشد:

  1. چشمانداز بازار دانههای روغنی در اتحادیه اروپا را افزایش بهرهوری، شرایط مساعد بازار جهانی و افزایش تقاضا برای روغنهای دیزلی زیستی دلگرم کننده کرده است.
  2. افزایش جدید استفاده از کلزا و روغنهای دیزلی زیستی، پتانسیل بازار برای مورد اخیر را افزایش داده است، در دو سال اخیر قیمت کلزا به رکورد تاریخی رسیده و افزایش بیشتر آن نیز انتظار میرود. انتظار داریم تقاضای داخلی دانههای روغنی از جمله کلزا به 10.8 میلیون تن دیگر افزایش یافته و در سال 2013 به 50.9 میلیون تن برسد.
  3. چشمانداز میان مدت بسیار مساعد بازار دانههای روغنی به افزایش مداوم در سطح زیر کشت منجر شده است، انتظار میرود تولید دانههای روغنی اتحادیه اروپا از 21.4 میلیون تن در 2006 به 27.7 میلیون تن در 2013 افزایش یابد. کلزا بخش اعظمی از این افزایش را به خود اختصاص خواهد داد، زیرا تولید گل آفتاب گردان و سویا ثابت خواهد ماند. تولید دانههای روغنی غیرخوراکی نیز از 2.8 میلیون تن در سال 2005 به 4.4 میلیون تن در سال 2013 خواهد رسید، با این حال انتظار میرود اتحادیه اروپا واردکننده خالص دانههای روغنی باشد و قیمت دانههای روغنی در طول دوره پایدار بوده و قیمت سویا به 258 دلار بر هر تن و کلزا 268 دلار بر هر تن برسد.

بطور کلی دانههای روغنی بعد از غلات دومین منبع تولید انرژی در تغذیه انسان است و از طرفی کنجاله حاصل از فرایند صنعتی آن نیز به لحاظ سرشار بودن از پروتئین یکی از اقلام مهم تغذیه دام، طیور و آبزیان به شمار می‌رود. با وجود اهمیتی که تولید دانههای روغنی، از نظر کشاورزی، صنعتی، بازرگانی و نیز تأمین امنیت غذایی دارد اقدامات به عمل آمده تاکنون هرگز پاسخگوی تأمین نیاز کشور نبوده و تلاشهایی هم که در این راستا باید متوجه افزایش تولید شود، معطوف به تأمین روغن از طریق واردات شده است. هر چند وزارت جهاد کشاورزی با تدوین طرح جامع ده ساله از 1384 تا 1393 تحت عنوان طرح تأمین منابع روغننباتی کشور» تلاش میکند برنامهریزی هدفمندی را برای توسعه کشت و افزایش تولید دانههای روغنی اجرا کند، اما این طرح نیز نتوانسته است نیازهای بخش را بهبود بخشد و با اهداف پیشبینی شده فاصله زیادی دارد.

با توجه به اینکه اهداف این صنعت وابسته و تابع اهداف توسعه محصولات کشاورزی کشور میباشد، هر گونه هدفگذاری طبیعی باشد2و لذا، با توجه به نیاز سالانه، ظرفیت بالقوه و بالفعل بخش کشاورزی و صنعت اهداف کمی تولید تدوین شده است. در نمودار زیر پیشبینی تولید و واردات دانههای روغنی نشان داده شده است.

نمودار 8 : پیشبینی تولید و واردات دانههای روغنی، 94-1390

در این حالت ضریب عملکرد کارخانجات روغنکشی به شرح زیر خواهد بود.

نمودار 9 : ضریب عملکرد کارخانجات روغنکشی با فرض عدم افزایش ظرفیتها، 94-1390

پیشبینی تولید و قیمت روغننباتی تا سال 2017 توسط فائو مطابق جدول زیر میباشد.

جدول 13 : پیشبینی تولید و قیمت روغننباتی تا سال 2017

میانگین 02.03، 06.07

8/9

9/10

10/11

11/12

12/13

13/14

14/15

15/16

16/17

17/18

تولید

Mt

24.8

27.3

27.6

28.4

29.1

29.6

29.9

30.3

31

31.5

32.1

32.8

مصرف

Mt

31.4

37

39.4

41.5

43.3

44.2

45,2

46.2

47.2

48.3

49.2

50.2

ذخیره سهام

Mt

2.4

2.4

2.4

2.3

2.4

2.4

2.3

2.3

2.3

2.2

2.2

2.3

تولید

Mt

65.8

78.8

82.9

86.1

89.3

92.3

95.4

98.5

101.6

104.7

107.7

110.7

مصرف

Mt

57.7

67.7

70.7

72.9

74.9

77.6

80.1

82.6

85.3

87.7

90.5

93.2

ذخیره سهام

Mt

5.2

5.6

6

6.1

6.3

6.4

6.5

6.6

6.7

6.8

6.9

7

جهان

تولید

Mt

90.6

106.1

111

114.5

118.4

121.8

125.3

129

132.6

136.1

139.8

143.5

از برنامه روغن

Mt

33.5

41.9

44

5.8

47.7

49.6

51.4

53.3

55.1

56.9

58.7

60.5

مصرف

Mt

89.1

104.7

110

114.4

118.2

121.8

125.3

129

132.5

136.1

139.7

143.4

ذخیره سهام

Mt

7.6

7.9

8.4

8.5

8.7

8.8

8.8

8.9

8.9

9

9.1

9.3

قیمت روغن

Usd/t

588

1015

987

1018

1026

1031

1044

1048

1051

1056

1060

1055

2-2- روغن خام

روغن خام به دو روش در اختیار صنایع روغننباتی قرار می‌گیرد:

  • روغنکشی دانههای روغنی و تولید داخلی روغن خام
  • واردات روغن خام

در حال حاضر ظرفیت کل کارخانههای روغنکشی کشور حدود 3 میلیون تن است و ظرفیت تصفیه روغن کارخانهها نیز 2 میلیون تن است. میزان تأمین و مصرف در 2 سال گذشته در جدول زیر ارائه شده است:

جدول 14 : میزان تولید و واردات روغن خام، 89 و 1388

واحد: هزار تن

1388

1389

درصد تغییرات

تولید

1274

1011

-21%

واردات

1102

1395

27%

مصرف صنایع روغننباتی

2376

2406

1%

در جدول زیر آمار روغنکشی طی 10 سال گذشته آورده شده است.

جدول 15 : آمار روغنکشی، 89-1380

سال

1380

1381

1382

1383

1384

1385

1386

1387

1388

1389

روغنکشی (هزار تن)

783

1,014

881

781

1,669

1,672

1,476

1,355

1,260

1,011

درصد تغییرات

-

29

-13

-11

114

0.18

-12

-8

-7

-20

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد در سال 89 نسبت به سال قبل 20 درصد کاهش تولید در بخش روغنکشی وجو داشته که این روند کاهشی در 10 سال اخیر بی سابقه بوده است.

عملکرد واحدهای روغنکشی در سال 89 بشرح جدول زیر بوده است:

جدول 16 : عملکرد شرکتهای روغنکشی، 89 و 1388 (واحد: تن)

مقدار دانه روغنکشی شده

سویــــــــا

آفتابگردان

کلزا

گلرنگ

کنجد

جمع کل

وارداتی

داخلی

جمع

سال 88

مقدار

995,949

125,741

1,121,690

3,734

139,539

0

9,600

1,274,562

درصد از کل

78

10

88

0

11

0

1

100

سال 89

مقدار

740,760

121,318

862,078

8,096

137,086

0

3,957

1,011,217

درصد از کل

73

12

85

1

14

0

0

100

درصد تغییر

مقدار

-26

-4

-23

117

-2

-

-59

-21

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی ایران

نمودار 10 : سهم واحدها از روغنکشی، 1388

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

بیش از 60 درصد روغنکشی سال 1388 مربوط به 4 واحد کلهر سربندر، ماهیدشت کرمانشاه، بهپاک و تاب دانه سمنان بوده است.

همچنین استانداردهای روغن خام عبارتند از:

جدول 17 : استانداردهای ملی روغن خام

ردیف

نام استاندارد

شماره

85

روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام نارگیل - ویژگیها

8635

86

روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام ذرت - ویژگیها

8634

87

روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام کنجد - ویژگیها

8636

88

روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام هسته پالم - ویژگیها

8637

89

روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن پالم استئارین - ویژگیها

8631

90

روغنها و چربیهای گیاهی و حیوانی - روغن خام بادام زمینی خوراکی - ویژگیها

8633

91

روغنها و چربیهای گیاهی و حویانی - روغن خام پنبه دانه - ویژگیها

8632

چنانچه تمام ظرفیت روغنکشی کشور به روغنکشی از دانه سویا اختصاص یابد. با توجه به ضریب استحصال (18.5 درصد روغننباتی و 77 درصد کنجاله) نزدیک به 555 هزار تن روغن خام و 2.300 میلیون تن کنجاله سویا در کشور تولید خواهد شد.

تغییرات قیمت هر تن (به دلار) دانههای روغنی در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 18 : قیمت هر تن (دلار) دانههای روغنی، 89 و 1388

سال 88

سال 89

درصد تغییرات

تغییرات قیمت

روغن خام سویا

860

1017

18%

157

روغن خام پالم اولیین

813

955

17%

142

روغن خام پالم اویل

787

925

17%

138

روغن خام پالم کرنل

775

1117

44%

342

روغن خام پالم کرنل استئارین

686

752

10%

66

سوپر پالم اولئین

826

1114

35%

289

روغن خام آفتابگردان

888

1056

19%

168

روغن خام کلزا

822

1102

34%

280

روغن خام ذرت

3,849

4489

17%

640

متوسط قیمت

839

992

18%

154

استفاده از حداکثر توان تولید داخل، بهکارگیری ظرفیتهای بلااستفاده (در 10 سال گذشته فقط از نیمی از ظرفیت روغنکشی استفاده شده است و جدول زیر ضریب عملکرد روغنکشی در 10 سال گذشته را نشان میدهد) خود اتکایی در تولید روغن خام و کنجاله از مزایای رو غن کشی میباشد.

جدول 19 : ضریب عملکرد صنایع روغنکشی، 89-1380

سال

ضریب عملکرد (درصد)

ظرفیت اسمی صنعت روغنکشی (تن در سال)

1380

87%

759000

1381

75%

1227600

1382

66%

1458600

1383

58%

2267100

1384

47%

2927100

1385

49%

3009600

1386

55%

3339600

1387

37%

3504600

1388

43%

3504600

1389

35%

3801600

شاخص جهانی سالانه فراوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو بشرح نمودار زیر میباشد.

نمودار 11 : شاخص تغییرات قیمت دانههای وغنی، روغن خام و کنجاله، 11-2000

تغییرات قیمت هر تن (به دلار) دانههای روغنی در بازار داخلی در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 20 : قیمت هر تن (دلار) دانههای روغنی در بازار داخل، 89 و 1388

سال 88

سال 89

درصد تغییرات

تغییرات قیمت

روغن خام سویا

860

1017

18%

157

روغن خام پالم اولیین

813

955

17%

142

روغن خام پالم اویل

787

925

17%

138

روغن خام پالم کرنل

775

1117

44%

342

روغن خام پالم کرنل استئارین

686

752

10%

66

سوپر پالم اولئین

826

1114

35%

289

روغن خام آفتابگردان

888

1056

19%

168

روغن خام کلزا

822

1102

34%

280

روغن خام ذرت

3,849

4489

17%

640

متوسط قیمت

839

992

18%

154

3-2- روغننباتی جامد و مایع خوراکی

در سال 1389 حدود 1.45 میلیون تن روغننباتی تصفیه، بستهبندی و تولید شده است که نسبت به سال قبل به لحاظ میزان تولید 4 درصد کاهش تولید داشته در حالیکه طبق آمار میزان کل تولید سال 88 نسبت به سال 87 حدود ٤ درصد افزایش داشته است. (در سال 1388 حدود 1.5 میلون تن بوده است و از این مقدار 804 هزار تن به صورت جامد و 701 هزار تن به صورت مایع تولید میشود(، و از این مقدار 784 هزار تن به صورت جامد و 665 هزار تن به صورت مایع تولید میشود لازم به ذکر است که سهم روغن مایع نسبت به سال قبل 1 درصد کاهش داشته است.

میزان تولید و مصرف روغننباتی در 2 سال گذشته در جدول زیر ارائه شده است:

جدول 21 : میزان تولید و صادرات روغننباتی، 89-1388

1388

1389

تولید

1505

1450

صادرات

46

45

زنجیره تولید روغننباتی از دو منظر صنعت روغنکشی (تولید روغن خام ) و صنعت روغننباتی (تصفیه روغن خام ) قابل بررسی است.کارخانجات تصفیه روغننباتی با 29 واحد به ظرفیت اسمی 2720 هزار تن در سال فعال می‌باشند

جدول 22 : تولید انواع روغنهای نباتی، 89-1388

مایع جامد جمع کل
1388 701,166 804,041 1,505,207
47 53 100
1389 665,871 784,750 1,450,620
46 54 100
درصد تغییر -5 -2 -4

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

نسبت تولید روغن مایع به کل روغن تولیدی نیز از حدود 22 درصد در سال 1382 به حدود 47 درصد در سال 1388 رسید و در سال 1389 با کاهش 1 درصدی به 46 درصد رسید. در واقع هم اکنون کمتر از نیمی از روغنهای تولیدی و مصرفی کشور را انواع روغنهای مایع تشکیل میدهند که فاقد اسیدهای چرب ترانس هستند.

بیش از 55 درصد روغننباتی سال 1388 مربوط به 4 واحد بهشهر، کشت و صنعت شمال، مارگارین و ماهیدشت کرمانشاه بوده است. در نمودار زیر سهم این شرکتها نشان داده شده است.

نمودار 12 : سهم واحدها در تولید روغننباتی، 1388

در نمودار زیر روند تولید روغننباتی در ده سال اخیر نشان داده شده است.

نمودار 13 : روند تولید روغننباتی، 88-1381(هزار تن)

تولید روغننباتی مشمول اجرای اجباری استاندارد ملی ایران میباشد و سطح کیفیت این محصول تولیدی در حد استاندارد بوده حداقل ویژگیهای لازم را دارد. استاندارد روغنهای نباتی جامد هیدروژنه تغییر کرده و محدودیت اسید چرب ترانس از سال 84 در آن گنجانده شد. این محدودیت در سال 86 مورد تجدیدنظر قرار گرفت و با تغییر استاندارد قبلی (روغن جامد هیدروژنه به شماره 144) به استاندارد جدید روغن خوراکی مصرفی خانوار (به شماره 9131) حداکثر اسیدهای چرب ترانس در روغنهای جامد و نیمه جامد درحد 10% تصویب شده است.

نسبت تولید و مصرف روغن مایع به جامد در طی سالهای اخیر مرتباً در حال افزایش بوده است. تولید انواع روغن مایع در سال 82 حدود 280 هزار تن،به 665 هزار تن در سال 1389 رسیده است. در واقع در راستای سیاستهای دولت و به دلیل ارتقا سطح آگاهیهای مردم هر سال سهم روغن مایع در سبد مصرفی جامعه افزایش یافته و نسبت تولید روغن مایع به کل روغن تولیدی از حدود 22% در سال 82 به حدود 46% در سال 89 رسیده است. در واقع هم اکنون تقریباً نیمی از روغنهای تولیدی و مصرفی کشور را انواع روغنهای مایع تشکیل میدهند که دارای اسیدهای چرب ترانس پایینتری نسبت به روغن جامد هستند.

ذکر این نکته ضروری است که حملونقل نامناسب روغن خام از بازارهای جهانی تا کارخانههای تصفیه روغن تاثیر بسیار زیادی بر کاهش کیفیت روغنهای تصفیه شده دارند.

در ادامه به بررسی زنجیره ارزش و قیمتتمامشده روغننباتی پرداخته میشود.

4 عامل اساسی که اثر مستقیم روی هزینه تولید روغننباتی دارند عبارتند از:

  • قیمت دانههای روغنی
  • کیفیت مواد اولیه (دانههای روغنی )
  • کاهش ضایعات در حملونقل
  • کاهش ضایعات در تولید

زنجیره ارزش روغننباتی در شکل زیر آورده شده است.همانگونه که نمودار نشان میدهد بیش از 61 درصد هزینههای روغننباتی مربوط به روغن خام میباشد. مقایسه بین هزینهها در صنایع روغننباتی در کشور با کشور ترکیه نشان میدهد که بیشترین اختلاف مربوط به هزینههای مالی میباشد.همچنین هزینههای تولید و بستهبندی در کشور 31 درصد بیشتر از ترکیه میباشد. بنابراین با وجود اینکه هزینههای انرژی در صنایع روغننباتی ترکیه 75 درصد از ایران (پس از هدفمندسازی) گرانتر است اما در مجموع قیمتتمامشده روغننباتی در ترکیه به دلیل پایین بودن سایر هزینهها کمتر است.

نمودار 14 : زنجیره ارزش روغننباتی (مایع یک لیتری)

هزینه روغنکشی بعضی از دانههای روغنی از بعضی دیگر بیشتر است.

آنالیز قیمت روغننباتی به تفکیک احجام مختلف آورده شده است.

جدول 23 : تحلیل قیمتتمامشده روغننباتی به تفکیک احجام

900g

1.8kg

2.7kg

3kg

روغن خام

7744

56.0%

15489

59.9%

23233

60.8%

25814

62.0%

هزینههای گشایش LC و مالیات

422

3.1%

845

3.3%

1267

3.3%

1408

3.4%

حملونقل بینالمللی

469

3.4%

939

3.6%

1408

3.7%

1565

3.8%

حملونقل داخلی

270

2.0%

540

2.1%

810

2.1%

900

2.2%

پالایش (مواد خام شیمیایی)

175

1.3%

345

1.3%

520

1.4%

575

1.4%

پالایش (انرژی)

410

3.0%

825

3.2%

1235

3.2%

1370

3.3%

پالایش (دستمزد کارگران)

630

4.6%

1260

4.9%

1823

4.8%

2030

4.9%

پالایش ضایعات

228

1.7%

457

1.8%

685

1.8%

761

1.8%

مواد اولیه بستهبندی

2146

15.5%

3308

12.8%

4649

12.2%

4649

11.2%

هزینه توزیع

402

2.9%

626

2.4%

864

2.3%

864

2.1%

هزینه بستهبندی

920

6.7%

1227

4.7%

1725

4.5%

1725

4.1%

جمع کل

13817

100%

25860

100%

38219

100%

41661

100%

4.5kg

5kg

16kg

17kg

روغن خام

38721

64.3%

43024

64.8%

137676

69.2%

146281

69.3%

هزینههای گشایش LC و مالیات

2112

3.5%

2347

3.5%

7510

3.8%

7979

3.8%

حملونقل بینالمللی

2347

3.9%

2608

3.9%

8344

4.2%

8866

4.2%

حملونقل داخلی

1350

2.2%

1500

2.3%

4800

2.4%

5100

2.4%

پالایش (مواد خام شیمیایی)

865

1.4%

960

1.4%

3100

1.6%

3250

1.5%

پالایش (انرژی)

2055

3.4%

2285

3.4%

7315

3.7%

7775

3.7%

پالایش (دستمزد کارگران)

2930

4.9%

3255

4.9%

9585

4.8%

10225

4.8%

پالایش ضایعات

1142

1.9%

1269

1.9%

4060

2.0%

4313

2.0%

مواد بستهبندی

5712

9.5%

6077

9.2%

13425

6.7%

13938

6.6%

هزینه توزیع

1226

2.0%

1350

2.0%

1206

0.6%

1275

0.6%

هزینه بستهبندی

1725

2.9%

1725

2.6%

2070

1.0%

2070

1.0%

جمع کل

60185

100%

66399

100%

199090

100%

211072

100%

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

جدول 24 : مقایسه اجزای قیمت روغننباتی

ترکیه

سهم در ترکیه

ایران

سهم در ایران

ماده خام

12500

65%

13250

61%

هزینههای مالی

150

1%

2150

10%

انرژی

2550

13%

1450

7%

حملونقل داخلی

1300

7%

1290

6%

دستمزد

650

3%

850

4%

تولید، بستهبندی و سایر هزینهها

2050

11%

2700

12%

19200

100%

21690

100%

نمودار 15 : مقایسه اجزای قیمت روغننباتی در ترکیه و ایران

با توجه به بررسیهای بعمل آمده از وضعیت موجود زنجیره تأمین روغننباتی، فرصتها و نقاط قوت این صنعت تشریح میگردد. این موارد عبارتند از:

  • اشتغالزایی بالا
  • ماده اولیه برای سایر صنایع پسین (غذایی، خوراک دام، تبدیلی و...)
  • ظرفیت ایجاد شده بالا برای صنایع روغنکشی و تصفیه جدید و به روز بودن فناوری روغنکشی
  • جاذبه برای سرمایهگذاران خارجی در صنایع روغن
  • امکان کشت دانههای روغنی به ویژه کلزا در تمام اقالیم کشور
  • امکان کشت دانههای روغنی در کشت بهاره و پاییزه و کشت دوم
  • قابلیت کشت دانههای روغنی در اراضی دیم و اراضی آیش
  • وجود بازار مصرف مناسب در بازار داخلی، منطقهای و بینالمللی
  • وجود نیروی متخصص و کارامد در کشور

1-3-2- بازار جهانی

شاخص جهانی فراوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو بشرح نمودار زیر میباشد.

نمودار 16 : شاخص قیمت روغنها و چربیها، 11-2000

بر اساس پیشبینیهایی فائو آنچه بیش از هر چیز بر بازار در سال 2012 تاثیرگذار خواهد بود، چشماندازهای عرضه و تقاضا است. بر اساس پیشبینیهایی اخیر و به خصوص پیشبینی کاهش تولید در دو محصول اساسی روغن مانند سویا و کلزا، به نظر رکود در تعادل میان ذخایر و تقاضاهای جهانی اجتناب ناپذیر است.

به علاوه مشکلات جدیدی نیز از این حقیقت ناشی میشوند که تقاضا برای واردات، به ذخایر آتی آمریکای جنوبی بستگی خواهد داشت. در نهایت بازار محصولات روغنی همچنان تحت تاثیر عواملی مانند روند قیمت غلات، نفت و ترس از رکود اقتصادی قرار خواهد گرفت. با افزایش تقاضا برای روغنهای خوراکی در سال 2012 انتظار میرود تقاضا برای روغن و چربیهای خوراکی در سال 2012 حدود 5 درصد رشد یافته و به 184 میلیون تن برسد.

بطور کلی تولید روغنها و چربیها نسبت به جمعیت جهان از رشد بیشتری برخوردار میباشد.

4-2- الگوی مصرف روغن در ایران

چربی، پروتئین و کربوهیدرات سه گروه عمده تشکیل دهنده مواد غذایی هستند. در این بین چربیها انرژیزاترین ماده غذایی میباشد. چربیها در تشکیل بسیاری از ترکیبات و اندامهای بدن نقش دارند، به طوریکه بدون مصرف آنها متابولیسم بدن دچار اختلال میشود و ادامه حیات مقدور نخواهد بود.

چربیها و روغنهای خوراکی چندین نقش مهم و حیاتی را در تغذیه و متابولیسم بدن انسان به عهده دارند که عبارتند از:

  • منبع فشرده انرژی برای انجام فعالیتهای بدن هستند و ویتامینهای A،E،D،K را به بدن میرساند.
  • منبع تأمین اسیدهای چرب ضروری برای بدن هستند.
  • حامل ویتامینهای محلول در چربی هستند و ویتامینهای A,E,D,K را به بدن میرساند. دانشمندان علم تغذیه توصیه میکنند حداکثر 30 درصدی انرژی مورد نیاز بدن از چربیها تأمین گردد، چراکه مصرف بیش از حد مجاز چربیها عوارض متعددی به دنبال خواهد داشت. لذا تلاشها و مطالعات بیشتری صورت گرفته تا با توجه به شرایط جسمی و جنسی و غیره یک رقم میانگین برای مصرف چربیها تعیین گردد. این رقم 12.4 کیلوگرم برای هر نفر در سال (مصرف سرانه)تعیین شده است.

در این بخش الگوی مصرف از سه بعد مورد بررسی قرار می‌گیرد:

  1. هزینه‌های روغن در سبد خانوار
  2. سرانه مصرف
  3. نوع روغن مصرفی

در ادامه به بررسی هر یک از موارد فوق میپردازیم.

1-4-2- هزینه و جایگاه در سبد خانوار

متوسط هزینههای خوارکی خانوارهای شهری / روستایی در جدول زیر نشان داده شده است:

جدول 25 : متوسط هزینه خوراکی یک خانوار شهری و روستایی، 86-1353

سال

شهری

روستایی

سال

شهری

روستایی

1353

91982

72880

1370

958985

888540

1354

138323

75667

1371

1171953

1072378

1355

-

78046

1372

1440580

1320723

1356

145709

102045

1373

2043207

1918377

1357

-

125977

1374

3050329

2966541

1358

204725

132972

1375

3407666

3258003

1359

207471

-

1376

3961616

3898028

1360

-

-

1377

5175650

5131586

1361

355073

271851

1378

6183847

6087403

1362

435968

309798

1379

6810223

6633246

1363

480154

346845

1380

7166386

7070294

1364

499936

347051

1381

8879897

8780087

1365

546666

426505

1382

10642441

10227852

1366

634498

504045

1383

13197564

13030920

1367

802945

553157

1384

14254372

14313100

1368

916139

676978

1385

15188407

15512672

1369

748398

792097

1386

18202244

18202733

ماخذ: مرکز آمار ایران،نتایج طرح آمارگیری ازهزینه و درآمد خانوار

سهم روغننباتی از هزینههای خوراکی خانوار در ایران در جدول زیر نشان داده شده است:

جدول 26 : سهم اقلام خوراکی در هزینههای خانوار و جایگاه روغن در آن

اقلام

کل

دهک اول

دهک دوم

دهک سوم

دهک چهارم

دهک پنجم

دهک ششم

دهک هفتم

دهک هشتم

دهک نهم

دهک دهم

روغن

3.9%

5.3%

5.1%

5.3%

4.5%

43%

4.0%

3.7%

3.7%

3.3%

29%

ماخذ: مرکز آمار ایران،نتایج طرح آمارگیری ازهزینه و درآمد خانوار

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد روغننباتی پس از نان،غلات و گوشت بیشترین هزینه را در سبد هزینه خوراکی خانوار تشکیل میدهد.

نمودار 17 : متوسط هزینه خوراکی یک خانوار روستایی

نمودار 18 : متوسط هزینه خوراکی یک خانوار شهری

عرضه سرانه انرژی طی سالهای 80-1368 روند افزایشی داشته و در حدود 4000-3000 کیلو کالری در نوسان بوده است. در مقایسه با بسیاری کشورهای در حال توسعه متوسط سرانه انرژی در ایران بالاست. تأمین انرژی از محل بر مطابقت شرایط ایران با متوسط جهانی دلالت دارد. عرضه سرانه انرژی و مواد غذائی در کشورهای مختلف جهان و مقایسه آن با ایران به نوعی موقعیت را در جیره غذائی نشان میدهد. البته مصرف سرانه به میزان 18 کیلوگرم در سال بعضاً با ارقام ارائه شده توسط دستگاههای مختلف هماهنگی ندارد.

2-4-2- سرانه مصرف

مصرف سرانه چربیهای آشکار در سال 1340 بدون احتساب روغن زیتون و حیوانی در حدود 2.5 کیلوگرم بوده که در سالهای اخیر به میزان 19 کیلوگرم رسیده است که نیمی از آن شامل انواع روغن مایع است.این در حالی است که این میزان در برخی کشورهای اروپایی نظیر هلند، سوئیس و آلمان بین 40 تا 50 کیلوگرم در نوسان است.

مصرف سرانه انواع روغننباتی در ایران (بر اساس اعلام وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی) حدود 19 کیلوگرم برآورد میشود که از دو بخش مصرف مستقیم (پخت و پز) 12 تا 14 کیلوگرم و مابقی مصرف روغننباتی به صورت غیرمستقیم از طریق مصرف در محصولات صنایع غذایی (کیک و بیسکویت و شیرینی و شکلات و کنسرو و.... ) تشکیل شده است.

جدول 27 : مصرف سرانه روغننباتی در سال (روغننباتی و کره)،1340 تا 1384

سال

مصرف سالانه(کیلوگرم)

سال

مصرف سالانه(کیلوگرم)

1340

2.5

1372

10.4

1345

3.9

1373

12.8

1350

5

1374

12.5

1355

7.1

1375

12.6

1360

7.9

1376

13

1361

7.6

1377

15.5

1362

9.6

1378

16.4

1363

10.5

1379

15.4

1364

10.2

1380

15.6

1365

6.4

1381

6.3

1366

11.1

1382

17.5

1367

5.1

1383

17

1368

9.8

1384

19.5

1369

10

1385

19.5

1370

11

1386

20

1371

9.5

در ادامه در روند سرانه مصرف روغنهای نباتی در ایران و جهان در پنجاه سال اخیر (از سال 1961 تا 2009 )به تصویر کشیده شده است.

مآخذ: فائو

نمودار 19 : سرانه مصرف روغننباتی در از سال 19961 تا 2009 در ایران، جهان و قارههای مختلف

در طی 50 سال گذشته همانگونه که نمودار نشان میدهد:

  1. سرانه مصرف روغننباتی در ایران از 1.5 کیلوگرم در سال به 19.9 کیلوگرم رسیده (18.4 کیلوگرم افزایش، رشد 25درصدی در سال)
  2. سرانه مصرف روغننباتی در جهان از 4.7 کیلوگرم در سال به 11.5 کیلوگرم رسیده (6.8 کیلوگرم افزایش، رشد 3درصدی در سال)
  3. سرانه مصرف روغننباتی در قاره آفریقا از 5.1 کیلوگرم در سال به 9 کیلوگرم رسیده (3.9کیلوگرم افزایش، رشد 2درصدی در سال)
  4. سرانه مصرف روغننباتی در آمریکای شمالی از 11.5 کیلوگرم در سال به 27.6 کیلوگرم رسیده (16.1 کیلوگرم افزایش، رشد 3درصدی در سال)
  5. سرانه مصرف روغننباتی در آمریکای جنوبی از 4.7 کیلوگرم در سال به 14.7 کیلوگرم رسیده (10 کیلوگرم افزایش، رشد 4درصدی در سال)
  6. سرانه مصرف روغننباتی در آسیا از 2.5 کیلوگرم در سال به 9.3 کیلوگرم رسیده (6.8 کیلوگرم افزایش، رشد 5درصدی در سال)
  7. سرانه مصرف روغننباتی در اروپا از 8 کیلوگرم در سال به 17.9 کیلوگرم رسیده (9.9 کیلوگرم افزایش، رشد 2درصدی در سال)

در کشوری مانند آمریکا مصرف روغن بالا میباشد و مهمترین علت آن علاوه بر خصوصیات فرهنگی توجه به سلامت جامعه و فرهنگ درست مصرف است به طوری که مدت زمان مصرف روغن، تعداد دفعات استفاده، مایع یا جامد بودن آن و مسائلی از این قبیل مورد توجه میباشد.

در ادامه سرانه مصرف روغننباتی در قارههای مختلف در جدول زیر آورده شده است.

جدول 28 : سرانه مصرف روغننباتی در قارههای مختلف (واحد: کیلوگرم )

ردیف

منطقه

کمترین

بیشترین

1

کشورهای آسیایی

یمن- 6

سنگاپور- 65.7

2

کشورهای آفریقایی

اتیوپی- 1.3

تونس- 31.8

3

اتحادیه اروپا

مالتا- 10.7

نروژ- 89.4

4

کشورهای CIS

ارمنستان- 8.9

بلاروس- 32.2

5

اقیانوسیه

پاپیوا- 3.6

استرالیا- 36.2

6

قاره آمریکا

کوبا- 10.7

آمریکا- 51.7

نیاز فعلی کشور به روغننباتی با احتساب مصرف سرانه حداقل 12 کیلوگرم، حدود 900000 تن برآورد میگردد، که بیش از 90% آن وارداتی میباشد. به علت رشد جمعیت و افزایش مصرف روغن، در سالهای آینده این مقدار به مراتب افزایش خواهد یافت. با ارزیابیهای کلی از توان بالقوه کشاورزی کشور چنین بر میآید که سطح زیرکشت و زمینهای زراعی موجود، چندان قابل افزایش نیست و میبایست در صدد افزایش عملکرد محصولات زراعی در واحد سطح بر آمد.

روغن ابزار کار آشپزی بوده و در تولید شیرینی جات و شکلات نیز مصرف بالائی دارد. لذا با توجه به کاربرد زیاد آن در خوراک خانوار توجه به آن از منظر سلامت جامعه بسیار مهم میباشد. به طور خلاصه بدون در نظر گرفتن کره، مصرف سرانه انواع روغننباتی در ایران حدود 19 کیلوگرم برآورد میشود که نیمی از آن شامل انــواع روغن مایع است.

ایران حدود یک درصد جمعیت دنیا را دارد و حدود یک درصد از روغننباتی تولیدی در سطح جهان را مصرف میکند؛ بنابراین مصرف سرانه روغننباتی در کشور ما نه خیلی زیاد و نه خیلی کم است. این در حالیست که مردم برخی کشورها بیش از 50 کیلوگرم و مردم برخی کشورها سالانه حدود یک کیلوگرم انواع روغننباتی مصرف میکنند. اما بدلیل استفاده نادرست از روغنهای پخت و پز در کشور میزان جذب روغن در میان افراد بالاست.

به عبارت دیگر عدم آگاهی بسیاری از مصرفکنندگان در مورد مصرف روغننباتی مناسب مهمترین چالش این بخش است، به طوری که در حال حاضر بسیاری از مصرفکنندگان اقدام به مصرف روغننباتی جامد میکنند در حالیکه مصرف آن، نسبت به انواع روغننباتی مایع زیان آور است. همچنین در زمینه انواع روغننباتی مایع که از دانههای روغنی مختلف تهیه شده است، مصرفکنندگان اطلاع چندانی ندارند در نتیجه نیاز به اطلاعرسانی و آگاهسازی بیشتر مصرفکنندگان است. اطلاعرسانی از ویژگیهای مختلف انواع روغننباتی و ضرر و زیان‌های مصرف بیش از حد آنها از اهمیت زیادی برخوردار است.

3-4-2- نوع روغن مصرفی

در این بخش به بررسی نوع روغن مصرفی و مقایسه سرانه مصرف آنها با مصرف جهانی پرداخته میشود.

جدول 29 : سرانه مصرف انواع روغن در ایران و جهان (کیلوگرم در سال)

عنوان ایران / جهان 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
روغن پنبه دانه ایران 0.2 0.1 0.1 0.1 0.1 0.2 0.7 0.1 0.6 0.1 0.1 0.1 0.4 0.1 0.2 0.3 0 0.3 0.1
جهان 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.6 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 0.6 0.6 0.6 0.6 0.5
روغن پالم ایران 0 0 0 0.7 1.1 2.7 2.6 5.5 4.5 6.7 6.2 8.2 8.4 6.8 9.8 11 10.4 7.6 7.9
جهان 1.1 1.1 1.1 1.2 1.3 1.3 1.3 1.4 1.5 1.5 1.5 1.6 1.7 1.7 1.7 1.9 1.8 2 2.2
کانولا ایران 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.4 0.7 1 1.2 1.3 1.4 2.1 2.1
جهان 1.4 1.4 1.4 1.4 1.4 1.4 1.4 1.4 1.5 1.4 1.3 1.3 1.2 1.4 1.5 1.5 1.4 1.4 1.5
روغن سویا ایران 9.1 9.5 8.1 8.2 7.5 7.9 6.1 4.7 6.4 6.5 8.3 6.9 6.1 6.5 6.6 6.5 6.6 6.4 5.4
جهان 2.7 2.8 2.8 2.8 2.8 2.8 2.9 2.9 3.1 3.2 3.2 3.3 3.3 3.3 3.3 3.4 3.4 3.4 3.4
روغن آفتابگردان ایران 1.9 1 0.9 2.4 4.1 2.1 3.3 5.1 2.5 2.1 1 0.8 1.6 2.7 0.5 1 1.1 1.2 3.9
جهان 1.3 1.3 1.2 1.2 1.3 1.3 1.3 1.4 1.3 1.4 1.2 1.2 1.2 1.2 1.3 1.3 1.3 1.3 1.4
جمع ایران 11.2 10.6 9.1 11.4 12.8 12.9 12.7 15.4 14 15.4 15.6 16.4 17.2 17.1 18.3 20.1 19.5 17.6 19.4
جهان 7.1 7.2 7.1 7.2 7.4 7.4 7.5 7.6 7.9 8 7.7 7.9 7.9 8.1 8.4 8.7 8.5 8.7 9

جدول زیر روند سرانه مصرف انواع روغن در ایران و جهان نشان داده شده است. همانگونه که اطلاعات جدول نشان میدهد، در دوره 1990 تا 2009:

1. روغن پنبه دانه: سرانه مصرف روغن پنبه دانه در ایران بین 0.1 تا 0.3 کیلوگرم در سال در نوسان بوده و در سال 2009 کمتر از 1 درصد سرانه مصرف روغن کشور را شامل میشود، این میزان در جهان بین 0.5 تا 0.6 در نوسان بوده و 5 درصد از سرانه مصرف جهانی را تشکیل میدهد. نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در بیست سال گذشته در ایران و جهان را نشان میدهد.

نمودار 20 : روند مصرف روغن پنبه دانه در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009

2. روغن پالم: سرانه مصرف روغن پالم در ایران از صفر به 7.9 کیلوگرم در سال افزایش یافته و بیش از 40 درصد مصرف روغننباتی کشور را در سال 2009 تشکیل میدهد، این میزان در جهان از 1.1 به 2.2 رسیده است و کمتر از 25 درصد سرانه مصرف جهانی است. نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در بیست سال گذشته در ایران و جهان را نشان میدهد.

نمودار 21 : روند مصرف روغن پنبه پالم در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009

3. روغن کانولا: سرانه مصرف روغن کانولا در ایران از صفر به 2.1 کیلوگرم در سال رسیده و سهم این روغن در سال 2009 از مصرف روغن خانوار حدود 11درصد بوده، این میزان در جهان از 1.3 به 1.5کیلو گرم رسیده است و سهم آن از مصرف جهانی 17 درصد میباشد.نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در بیست سال گذشته در ایران و جهان را نشان میدهد.

نمودار 22 : روند مصرف روغن کانولا دانه در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009

3. روغن سویا: سرانه مصرف روغن سویا در ایران از 10.4 در سال 1390 به 5.4 کیلوگرم در سال کاهش یافته، و سهم این روغن در این سال 2009 حدود 28 درصد بوده است، این میزان در جهان بین 2.7 تا 3.4در نوسان بوده سهم آن از مصرف جهانی 38 درصد میباشد.نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در بیست سال گذشته در ایران و جهان را نشان میدهد.

نمودار 23 : روند مصرف روغن سویا در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009

4. روغن آفتابگردان: سرانه مصرف روغن آفتابگردان در ایران از 0.9 به 3.9 کیلوگرم در سال رسیده و سهم این روغن در سال 2009 از مصرف روغن خانوار حدود 20 درصد بوده، این میزان در جهان بین 1.2 تا 1.4 در نوسان بوده و سهم آن از مصرف جهانی 16 درصد میباشد.نمودار زیر روند سرانه مصرف این نوع روغن در بیست سال گذشته در ایران و جهان را نشان میدهد.

نمودار 24 : روند مصرف روغن آفتابگردان در ایران و جهان از سال 1990 تا 2009

در پایان این بخش برای مقایسه تغییرات سرانه مصرف انواع روغن در ایران نمودار سهم آنها در سال 1990 و 2009 آورده شده است.

5-2- کنجاله

یکی از تولیدات حاصل از دانههای روغنی، کنجاله بدست آمده از روغنکشی دانههاست. بدلیل استفاده در تغذیه دام و طیور و آبزیان و نیز استفاده از پروتئین گیاهی موجود در کنجاله در صنایع پروتئین سازی، این بخشها وابستگی شدیدی به دانههای روغنی دارند. باید توجه داشت که ارزش کنجالههای مختلف یکسان نیست. کنجاله سویا بدلیل داشتن پروتئین زیاد (در حد 44 درصد وزن کنجاله) پس از روغنکشی و دارا بودن اسیدهای آمینه اساسی در تغذیه دام و طیور دارای قابلیت‌های غیرقابل انکاری است. کنجاله کلزا نیز دارای مزیتهای ویژه درحد کنجاله سویاست ولیکن کنجالههای پنبه دانه و آفتابگردان ارزش کمتری دارند. در مورد کنجاله گلرنگ متأسفانه تحقیقاتی انجام نشده است. با در نظر گرفتن تمام جوانب امر بدلیل نیاز به کنجاله در چنین وضعیتی فعالیتهای مربوط به پرورش دام و طیور و آبزیان (ماهی و میگو ) روز به روز بیشتر میشود و تأمین به موقع آن از منابع داخلی به بهای مناسب بدون تکیه بر واردات از اهمیت خاصی برخوردار میباشد.

در جدول زیر خلاصهای از تولید، واردات و مصرف کنجاله از سال 1380 تا 1389 نشان داده شده است. همانگونه که جدول نشان میدهد بیش از 70 درصد کنجاله از طریق واردات تهیه میشود.


جدول 30 : خلاصهای از تولید، واردات و مصرف کنجاله، 89-1380

سال تولید دانههای داخلی (تن در سال) واردات دانههای روغنی (تن در سال) عملکرد صنعت روغنکشی (تن در سال) ضریب عملکرد (درصد) واردات کنجاله (تن در سال) ارزش کنجاله وارداتی (هزار دلار) تخمین تولید کنجاله* مصرف کنجاله
1380 190870 469631 660501 87% 830473 190,423 429,326 1,259,799
1381 274736 640702 915438 75% 1020026 202,412 595,035 1,615,061
1382 324164 631996 956160 66% 857443 200,965 621,504 1,478,947
1383 392312 926236 1318548 58% 1015287 304,348 857,056 1,872,343
1384 498989 864768 1363757 47% 335187 62,901 886,442 1,221,629
1385 505167 977334 1482501 49% 970951 208,856 963,626 1,934,577
1386 557171 1279415 1836586 55% 1131710 348,770 1,193,781 2,325,491
1387 410030 870620 1280650 37% 1168113 499,827 832,423 2,000,536
1388 379394 1128759 1508153 43% 1446962 592,556 980,299 2,427,261
1389 363170 967452 1330622 35% 2078364 882,281 864,904 2,943,268

*میزان تولید کنجاله تخمینی بوده و با توجه به عملکرد صنعت روغنکشی، نوع دانههای تولید داخل و وارداتی و ضریب تبدیل آنها برآورد شده است.

شاخص جهانی فراوردههای غذایی در 10سال گذشته به نقل از فائو

نمودار 25 : تغییرات قیمت کنجاله، 11-2000

میانگین قیمت کنجاله سویا طی سالهای 90-1380، رشد متوسط سالانه حدود 10.4 درصد را تجربه کرده است. نمودار زیر روند این تغییرات را نشان میدهد.

نمودار 26 : میانگین قیمت کنجاله سویا، 90-1380

6-2- روغنهای خاص

با توجه به اهمیت ویژه سایر روغنها نظیر روغن زیتون و هسته انگور در این بخش وضعیت تولید و تجارت آنها آورده شده است.

1-6-2- روغن زیتون

زیتون تا قبل از سال 1372 در نقاط مختلف کشور به صورت پراکنده دیده می‌شد که به غیر از استانهای گیلان، زنجان و فارس در سایر استانها از اهمیتی برخوردار نبود. در سال 1372 وزارت کشاورزی طرح توسعه باغات زیتون را تصویب و به اجرا درآورد. در سال 1372 سطح زیرکشت کل باغات زیتون کشور 5385 هکتار بود که این مقدار در پایان سال 1384 به 95049 هکتار رسیده است. یعنی طی 12 سال چیزی در حدود 18 برابر شده است که روند رو به رشد چشمگیری داشته است.

ایران شرایط اقلیمی مناسبی برای توسعه کشت زیتون دارد ولی آنچه که عملاً توسعه این گیاه را محدود میکند آب است. اگرچه این گیاه کم توقع بوده و توانایی رویش و رشد را در زمینهای سنگلاخی و ریگدار د ارد اما نسبت به شوری خاک، کم آبی و سرما واکنش کاهش محصول را بدنبال خواهد داشت. حدود 10 درصد از باغات کشور قدیمی و با بهرهوری پائین هستد 90 درصد از باغات زیتون جوان هستند و از بهرهوری مناسبی برخوردار می‌باشند. در باغات سنتی 240 اصله درخت در هر هکتار وجود دارد ولی باغات مدرن 200 اصله درخت در هر هکتار میباشد.

بر اساس برنامهریزی صورت گرفته برای برنامه پنجم سطح زیر کشت زیتون با رشد پنج برابری از 95 هزار هکتار فعلی به 615 هکتار در سال 1394 افزایش مییابد.

مصرف روغن زیتون، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی را کاهش میدهد که این امر، به دلیل وجود چربیهای اشباع نشده در این روغن است. طبقهبندیهای روغن زیتون عبارتند از:

  • روغن زیتون فوق بکر: به روغن زیتون بکر که اسیدیته آن کمتر از 0.8 درصد باشد، روغن زیتون فوق بکر گفته میشود. میزان تولید این روغن معادل 10 درصد کل تولید روغن زیتون میباشد.
  • روغن زیتون بکر: به روغن زیتون بکر که اسیدیته آن کمتر از 2 درصد باشد روغن زیتون بکر گفته میشود.
  • روغن زیتون خالص: مخلوطی از روغن زیتون تصفیه شده و روغن زیتون بکر میباشد.
  • روغن تفاله زیتون3:معمولاً شامل مخلوطی از روغن تصفیه شده به همراه روغن زیتون بکر میباشد. این روغن از نظر متخصصین روغن زیتون از ارزش پایینتری برخوردار میباشد. با اینحال ترکیب اسیدهای چرب این روغن کاملا مشابه با روغن زیتون بوده و با توجه به بالا بودن نقطه دود آن، در برخی از کشورها از آن جهت روغن پخت و پز در رستورانها و منازل استفاده میشود.
  • روغن زیتون نفتی4: این روغن جهت مصارف خوراکی مناسب نمیباشد. واژه نفتی به علت مصرف این نوع روغن زیتون به عنوان سوخت چراغهای روغن سوزدر زمانهای گذشته اطلاق میشود. این نوع روغن درحال حاضر تنها در مصارف صنعتی مورد استفاده قرار میگیرد.
  • روغن زیتون تصفیه شده: روغن حاصل از تصفیه شیمیایی یا فیزیکی روغن زیتون بکر به شرط عدم ایجاد تغییر در ترکیبتری گلیسریدی آن، روغن زیتون تصفیه شده نامیده میشود. میزان اسیدهای چرب آزاد این روغن نباید بیش از 0.3 درصد باشد. این روغن معمولاً از تصفیه روغن زیتون بکر با اسیدیته بالا و شرایط نامناسب تهیه میشود. در حدود 50 درصد روغنهای زیتون بکر تولید شده در آب و هوای مدیترانهای به دلیل بالا بودن میزان اسیدیته و کیفیت پایین به ناچار تصفیه میشوند. لازم به ذکر است که در تولید این روغن هیچ گونه حلالی جهت استخراج آن استفاده نشده است و تنها به علت بالا بودن اسیدیته تحت فرایندهای تصفیه فیزیکی و یا شیمیایی قرار گرفته است. این روغن در مواقعی تحت عنوان »روغن زیتون خالص» به فروش میرسد.

در ایران به دلیل شرایط آب و هوایی، 13 رقم بومی زیتون کشت میشود که تعدادی از آنها مربوط به مناطق شمالی و تعدادی مربوط به استانهای فارس و گیلان است.

مصرف سالانه زیتون در کشور 35 هزار تن در سال 1389 بوده که از این میزان 30 هزار تن تولید داخل و 5 هزارتن از طریق واردات از کشورهای ترکیه، سوریه و اسپانیا تأمین میشود. بر همین اساس میزان مصرف سرانه کشور روغن زیتون با واردات 5 هزار تنی در سال به طور متوسط به 150 (100 تا 120 گرم از تولید داخلی) گرم می‌رسد. این در حالی است که میانگین مصرف سرانه جهانی روغن زیتون 440 گرم است.

روغن زیتون دارای کد آیسیک 15141213 میباشد، همچنین روغن زیتون به شماره تعرفه گمرکی 1509 و حقوق ورودی 50 درصد میباشد.

همچنین استانداردهای ملی و بینالمللی روغن زیتون عبارتند از:

جدول 31 : استانداردهای ملی و بینالمللی روغن زیتون

ردیف

استانداردهای ملی و بینالمللی

1

روغن زیتون خوراکی دارای شماره استاندارد 1446

2

روغن زیتون -اندازهگیری ضریب خاموشی در ناحیه ماوراء بنفش دارای شماره استاندارد 10503

3

روغن زیتون -شناسایی روغن بذر چای در آن -روش فیتلسون دارای شماره استاندارد 8901

4

AOCS Official Method ch 5-91(2000), Animal and vegetable fats and oils –Determination of Oils and Fats,Ultraviolet Absorption

5

روغن زیتون، اسرائیل (فلسطین اشغالی) استاندارد 191 (1960)

6

Boekenoogen H. A(1968 analysis and characterization of oils. Fats and fat products volume 2

inter science. Publishers adivision of John Wiely g sons LTD London

7

پیوستن به مستندات برنامه استاندارد غذا توسط فائو/ سازمان بهداشت جهانی GAC/RS 33-1970

مقدار تولید روغن زیتون در سال 1990 میلادی در جهان یک میلیون و 450 هزار تن بوده این میزان در سال 2010 پس از گذشت 20 سال با افزایش دو برابری به سه میلیون و 360 هزار تن رسیده است. اغلب تولیدکنندگان روغن زیتون در جهان کشور‌های اسپانیا، ایتالیا، یونان، پرتغال و ترکیه هستند. روغن زیتون جزء مهم تشکیل دهنده رژیم غذایی در ترکیه است که دومین تولیدکننده زیتون و چهارمین تولیدکننده روغن زیتون جهان است مصرف سرانه سالیانه روغن زیتون در آمریکا 0.45 کیلوگرم و در ژاپن 0.02 کیلوگرم است در حالیکه این رقم در ترکیه یک کیلوگرم است.

در این میان کشور اسپانیا با تولید یک میلیون و 600 هزار تن روغن زیتون اولین کشور تولیدکننده و پس از آن ایتالیا با تولید 450 هزار تن و یونان با تولید 300 هزار تن در جایگاه دوم و سوم تولید روغن زیتون قرار گرفته است. در جدول زیر آمار صادرات جهانی از سال 2009 تا 2011 نشان داده شده است.

جدول 32 : آمار صادرات جهانی روغن زیتون و کشورهای اصلی صادرکننده از سال 2009 تا 2011 (تن)

عنوان 2008 2009 2010 2011 سهم از صادرات جهانی
جهان 1371707 1365818 1553465 1597378 100%
اسپانیا 654523 661572 846855 842451 53%
ایتالیا 306267 294420 343328 363562 23%
تونس 169039 141688 108772 100294 6%
یونان 78237 88837 79734 86814 5%
پرتقال 33972 36929 49653 66052 4%
مغرب 2573 3080 20882 36161 2%
آرژانتین 15631 18951 12028 22631 1%
ترکیه 17161 29685 18341 12662 1%
آمریکا 6438 5386 5765 7343 0.5%
استرالیا 4069 6764 5459 6843 0.4%

پنج کشور اسپانیا، ایتالیا، تونس، یونان و پرتقال بیش از 90 درصد صادرات روغن زیتون را دارند. کشور اسپانیا به تنهایی بیش از نیمی از صادرات جهانی روغن زیتون را برعهده دارد. در ادامه آمار واردات روغن زیتون آورده شده است.

جدول 33 : آمار واردات جهانی روغن زیتون و کشورهای اصلی واردکننده از سال 2009 تا 2011 (تن)

عنوان 2008 2009 2010 2011 سهم از واردات 2011
جهان 1480572 1496431 1668384 1750307 100%
ایتالیا 492811 470027 569043 583968 33%
آمریکا 243594 260082 262244 276036 16%
فرانسه 109583 114013 113588 113591 6%
پرتقال 73469 66563 78363 84577 5%
آلمان 51561 54187 58506 64672 4%
برزیل 42775 44648 52504 62920 4%
انگلیس 60158 58456 62507 62366 4%
اسپانیا 56873 48257 48766 47465 3%
استرالیا 23657 30746 36151 41316 2%
کانادا 32775 31041 38038 39707 2%

بیش از 60درصد واردات روغن زیتون توسط چهار کشور ایتالیا، آمریکا، فرانسه و پرتقال انجام میشود. کشور ایتالیا به تنهایی حدود یک سوم از واردات جهانی روغن زیتون را برعهده دارد.

در حال حاضر بالغ بر 70 درصد مصرف جهانی زیتون به اتحادیه اروپا و 40 درصد مابقی به سایر کشور‌ها اختصاص دارد. اسپانیا به عنوان بزرگترین و تولیدکننده و مصرفکننده روغن زیتون در جهان به شمار میرود و مصرف سالانه آن 592 هزار تن است و مصرف سرانه‌ی هر نفر در این کشور 12 کیلوگرم است، هم چنین ایتالیا با مصرف سرانه 10 کیلوگرم به ازای هر نفر و مصرف سالانه 724 هزار تن دومین مصرفکننده روغن زیتون در جهان به شمار میرود و مصرف سرانه مردم یونان نیز سالانه 20 کیلوگرم به ازای هر نفر است. بحران اقتصادی در اتحادیه اروپا که عمدهترین مصرفکننده روغن زیتون هستند، باعث شده روغن زیتون طی دوسه سال اخیر در این کشور‌ها با کاهش مصرف مواجه شود. به طور کلی روغن زیتون در مقابل دیگر روغنهای نباتی گرانتر بوده و حداقل روغن زیتون چهار تا پنج برابر روغن سایر دانههای روغنی قیمت دارد. بنابراین کاهش توان خرید و درآمد سرانه تاثیر زیادی بر مصرف این روغن دارد.

قیمتگذاری روغن زیتون در جهان بر اساس کیفیت است. روغن زیتون بکر دارای قیمت بالا و سایر روغنها با کیفیت پائینتر، قیمت نیز پائینتر است. تقاضا کنندگان بازار نیز با توجه به درآمد سرانه، سطح فرهنگ مصرف و یا مصرف قبلی آنها طبقهبندی میشوند. به عنوان مثال تقاضا کنندگان در ایتالیا بیشتر تمایل دارند که روغن با کیفیت مصرف نمایند.

جدول 34 : وضعیت مصرف زیتون و روغن زیتون در جهان، 07-2006

ردیف کشور مصرف روغن زیتون (تن) مصرف زیتون خوراکی (تن)
1 اسپانیا 620,000 260,000
2 ترکیه 60,000 180,000
3 مصر 3,000 190,000
4 سوریه 100,000 148,000
5 یونان 288,000 114,000
6 مراکش 45,000 30,000
7 الجزایر 38,000 80,000
8 ایتالیا 871,000 80,000
9 آرژانتین 5,000 15,000
10 آمریکا 226,000 220,000
11 اردن 19,000 27,500
12 ایران 8,000 27,500
13 رژیم صهیونیستی 16,000 18,500
14 تونس 38,000 16,000
15 سایر کشورها 892,000 422,000
کل جهان 2,929,000 1,829,500

آمریکا با 270 هزار تن واردات سالانه، بزرگترین وارد کننده روغن زیتون در جهان است و پس از آن کشور‌های برزیل، ژاپن و چین قرار دارند.

برای سال 2013 نیز پیشبینی میشود خشکی شدید در مناطق کلیدی اسپانیا به درختان زیتون به شدت آسیب خواهد رساند و احتمالاً تولید به میزان زیادی کاهش خواهد یافت. انتظار میرود تولید روغن زیتون در 13/2012 به 1.20 تا 1.25 میلیون تن برسد که کمترین میزان خود در طول 4 سال میباشد.

2-6-2- روغن هسته انگور

این روغن از دانههای انگور واریته بدست میآید این روغن از هستههای انگورهایی است که پس از آبگیری برای آب انگور و سرکه مصرف میشوند. این روغن فاقد سدیم و کلسترول بوده و میزان اسیدهای چرب غیر اشباع آن تا ۹۰ درصد می‌رسد. خاصیت آنتی اکسیدانی عصاره انگور ۵۰ برابر بیشتر از ویتامین E و ۲۰ برابر بیشتر از ویتامین C است.

مصرف اصلی این روغن عبارتست از:

  1. مصرف خوراکی: روغن دانه انگور برای پختن و سرخ کردن و تهیه سس سالاد ایده آل است.
  2. صنعت رنگ: بعنوان نیمه خشک شونده یا خشک شونده در صنایع رنگ مورد استفاده قرار می‌گیرد و میتوان از آن در صنایع لاک و الکلسازی استفاده کرد.
  3. صنعت لاستیک سازی: بعنوان جایگزین اسید استئاریک در صنایع لاستیکسازی استفاده میشود.
  4. صنعت کاغذ سازی: بعنوان روغن مورد مصرف در صنایع کاغذسازی استفاده میشود.
  5. صنعت نساجی: روغن هسته انگور پس از سولفونه شدن در بخش رنگرزی استفاده میشود.
  6. صنعت داروسازی: برای تهیه محلولهای هیپودرمیک بجای روغن زیتون در صنایع داروسازی استفاده میشود.
  7. صنعت هواپیمایی: برای روغن کاری موتور هواپیما بجای روغن کرچک و در روانسازی استفاده میشود.
  8. مواد آرایشی: در تهیه مواد آرایشی و مواد تقویتکننده مو استفاده میشود.

روغن هسته انگور با کد ١٥١٤١٥٤٤ و شماره تعرفه آن ١٥١٥ تحت نام "چربیها و روغنهای ثابت نباتی" میباشد. روغن هسته انگور مصرفی در کشور صددرصد وارداتی است. از آنجا که با این کد تعرفه روغنهای دیگر هم که تعرفه ندارند وارد میشوند، به این دلیل میتوان گفت که واردات روغن هسته انگور بخشی از این میزان میباشد که آمار تفکیک شده آن وجود ندارد. همچنین تولید روغن هسته انگور دارای استاندارد داخلی به شماره 8920 میباشد.

3- تنظیم بازار

با توجه به اهمیت روغنهای خوراکی در امنیت غذایی جامعه و جایگاه ویژه آن در سبد غذای خانوار و محصولات جانبی آن (کنجاله) در تأمین نهادههای دامی لازمست بازار محصولات اساسی در آن با دخالت دولت تنظیم شود. در میان انواع محصولات این زنجیره، کالاهای اساسی با معیارهای زیر به دلیل اهمیت بالای آنها انتخاب و بازار آنها رصد شده و با دخالت دولت تنظیم میشوند:

  1. کشش قیمتی تقاضای کالاهای مختلف
  2. ضریب اهمیت کالاها در بودجه خانوار
  3. ماندگاری کالاها (از لحاظ امکان نگهداری این کالاها)
  4. تجارب گذشته در شرایط مشابه(تجربیات ناشی از شرایط مشابه در کشور و سایر کشورها)

این اقلام در زنجیره روغنهای خوراکی عبارتند از: روغننباتی و کنجاله سویا. ضریب اهمیت روغننباتی در بودجه خانوار 0.65 درصد میباشد. همچنین نکات مهم در تنظیم بازار این محصول در زنجیره تأمین آن عبارتند از:

  • تقاضای روغننباتی نسبت به تغییرات قیمت کم کشش است.
  • به عبارتی اگر قیمت این کالا بالا رود برای مصرف کنندکان امکان کمی وجود دارد که این کالا را از سبد مصرفی خود حذف کنند
  • کشش درآمدی تقاضای روغننباتی کمتر از یک است که دلالت بر ضروری بودن این کالا دارد.
  • واکنش عرضه به تغییرات قیمت دانههای روغنی و مواد اولیه تولید روغن حساس بوده و استفاده از فناوری مدرن نیز روند تولید روغننباتی را بهبود خواهد داد.

در مجموع میتوان گفت روغننباتی یک کالای ضروری بوده و ضروری است دولت برای دسترسی اقشار مختلف مردم به این کالا برنامهریزی نماید.

برای جلوگیری از نوسات عرضه و تقاضا و تنظیم بازار در دو محور طبیعی و غیرطبیعی ناشی از دورههای زمانی تولید و مناسبتهای خاص که باعث افزایش تقاضا می­ شود، ذخیرهسازی اقلام غذایی مهم انجام میشود. لازم به ذکر است درشرایط خاص نظیر هدفمندسازی یارانهها کنترلهای بیشتری بر بازار حاکم بوده و ممکن است اقلامی که خارج از فهرست کالاهای اساسی میباشد نیز کنترل میشود.

بطور خلاصه ابزارهایی که برای تنظیم بازار و جلوگیری از عدم ثبات در بازار کالاها اتخاذ میشوند عبارتند از: تعیین قیمت، پرداخت یارانه، خرید تضمینی، قیمت تضمینی، ذخیرهسازی و... در ادامه به تشریح هر یک از موارد فوق در خصوص دانههای روغنی و روغنهای نباتی پرداخته میشود.

1. قیمتگذاری و کنترل قیمت: برخی از اقلام زنجیره که توسط دولت از طریق سازمان حمایت، قیمتگذاری میشوند عبارتند از:

  • روغننباتی
  • روغن خام و کنجاله حاصل از دانههای روغن وارداتی با ارز رسمی وارداتی

علاوه بر قیمتگذاری اقلام غذایی بر قیمت فروش این اقلام نیز نظارت میشود. این نظارت (نظارت بر تأمین،توزیع،قیمت،قاچاق و ...) توسط بازرسان وزارت صنعت، معدن و تجارت و در مورد برخی کالاهای غیر حساس این زنجیره توسط توسط بازرسان تشکل‌های صنفی و سایر دستگاه‌های ذیصلاح بر اساس سیاستهای کلان وزارت صنعت، معدن و تجارت و شورای اصناف انجام میشود.

دانههای روغنی تا سال 1380 بر اساس قیمت توافقی که توسط تنها شرکت خریدار دانه، یعنی شرکت توسعه کشت دانههای روغنی تعیین میگردید، خریداری میشد. شرکت مذکور دانه را به قیمت مورد نظر صنعت روغننباتی خریداری میکرد. مقایسه قیمتهای توافقی خرید دانههای روغنی توسط این شرکت با قیمتهای جهانی این محصولات نشان میدهد قیمتهای خرید داخلی بسیار کمتر از قیمتهای جهانی بوده و در برخی موارد حدود 1.3 قیمت جهانی آن از کشاورز خریداری شده است و به علت انحصاری بودن خرید دانههای روغنی، کشاورزان مجبور بودند محصول خود را به قیمت نازل به فروش برساند. بر اساس پیشنهاد وزارت کشاورزی وقت و با تصویب شورای اقتصاد در سال 1379 دانههای روغنی مشمول خرید تضمینی شده و قیمتهای تضمینی برای آنها تعیین گردید.

در سالهای اخیر با توجه به افزایش سریع هزینههای تولید، قیمت تضمینی نیز افزایش یافت و خریداران دانه، حاظر به خرید دانه به قیمت تضمینی نشده و ادعای پرداخت ضرر و زیان ناشی از خرید دانههای روغنی داخلی از طرف خریداران دانه که همانا شرکتهای روغنکشی و تصفیه روغن هستند مطرح گردید.

قیمت تضمینی خرید دانههای روغنی در حال حاظر بالاتر از قیمتهای بازار جهانی این محصولات است که یکی از دلایل اصلی این موضوع پرداخت یارانه سنگین توسط دولتها در کشور اصلی تولیدکننده است.

نظام قیمتگذاری دانههای روغنی در ایران قیمتگذاری تضمینی بوده و بوسیله دولت تعیین میشود. قیمت تضمینی خرید دانههای روغنی در سال زراعی 85-84 رشد قابل توجهی داشته و در خصوص دانههای روغنی سویا بیش از دو برابر سالهای گذشته رشد کرده است.

جدول 35 : قیمت خرید تضمینی و تغییرات آن، 85-1381

نام محصول

قیمت خرید تضمینی (ریال-کیلوگرم)

تغییرات (درصد)

82-81

83-82

84-83

85-84

83-82

84-83

85-84

کلزا

2830

3110

3420

3957

9.8

9

15.6

سویا

2400

2600

2770

3205

8.3

6.5

15.7

آفتابگردان

2650

2880

3100

3100

8.6

7.6

15.7

گلرنگ

2200

2950

3200

3200

34

8.4

15.6

مأخذ:طرح تأمین وزارت جهاد کشاورزی

هزینههای تولید دانههای روغنی شامل هزینههای عملیات زراعی و نهادهای مصرفی در تولید دانه، سود سرمایه در گردش، سود تولیدکننده و سهم ارزش بازدهی زمین است که هر ساله توسط مؤسسه پژوهش‌های برنامهریزی و اقتصاد کشاورزی تعییین میگردد.

جدول 36 : محاسبه هزینه تولید هر هکتار سویا در سال 1385 و پیشنهاد قیمت خرید تضمینی مؤسسه برای سال 1386

ردیف

نوع عملیات

مقدار

واحد

هزینه در سال 1384-1385

شاخص تورمی

برآورد هزینه در سال 1386

قیمت واحد

هزینه کل

1

شخم

1

بار

150000

150000

159000

2

دیسک

3

بار

70000

210000

222600

3

سایر عملیات

1

-

85000

85000

90100

4

بذر و ضد عفونی

65

کیلو

6000

390000

390000

5

بذر کاری با ردیفکار

1

بار

95000

95000

100700

6

باکتری

0.3

بسته 300 گرمی

-

10500

10500

7

اوره

80

کیلو

536

42880

32880.0

8

کود شیمیایی فسفات

100

کیلو

719

71900

71900.0

9

کود شیمیایی پتاس

50

کیلو

600

30000

30000.0

10

حمل کود و بذر

210

کیلو

100

31000

35030.0

11

کود پاشی

2

بار

70000

140000

148400

12

حشره کش

2

لیتر

150000

300000

347400

13

سم علف کش

3

لیتر

47000

141000

296800

14

سمپاشی و اجاره سمپاش

4

بار

70000

280000

1.06

1113000

15

آببها

3000

متر مکعب

350

1050000

1.06

212400

16

آبیاری

3

بار

60000

180000

1.18

708000

17

وجین

20

30000

600000

1.18

477000

18

برداشت با کمباین

1

450000

450000

1.060

291932

19

کیسه گیری و حمل

2474

کیلو

100

247400

1.180

201928

20

خشک کردن دانه

2474

کیلو

77

190498

1.060

100630

21

بیمه محصول سهم زارع

95838

1.050

5205299.8

22

جمع هزینهها

4791016

260265.0

23

هزینههای متفرقه

239551

5465563.8

24

جمع کل هزینه تولید

5030567

437245.2

25

سود سرمایه در گردش

402455

5902810.0

26

جمع کل هزینه تولید

5432012

27

عملکرد در هکتار

2474

کیلو

2385.9

28

هزینه تمام شده در هر کیلو

2196.3

357.9

29

سود تولیدکننده

329.4

2743.8

30

هزینه تمام شده با سود

2525.35

891.7

31

سهم ارزش بازدهی زمین

2000000

808.4

1.103

3635.5

32

قیمتتمامشده هر کیلو سویا

2334

جدول 37 : محاسبه هزینه تولید در هر هکتار کلزا در سال 1385 و پیشنهاد قیمت تضمینی برای سال 1386

ردیف

نوع عملیات

مقدار

واحد

هزینه در سال 1384-1385

شاخص تورمی

برآورد هزینه در سال 1386

قیمت واحد

هزینه کل

1

شخم

1

بار

150000

150000

1.06

159000

2

دیسک

3

بار

70000

210000

1.06

222600

3

سایر عملیات

1

-

85000

85000

1.06

90100

4

بذر

9

کیلو

20000

180000

1

180000

5

بذر کاری با ردیفکار

1

بار

88000

88000

1.06

93280

6

کود اوره

250

کیلو

570

142500

1

142500

7

فسفات

120

کیلو

700

84000

1

84000

8

پتاس

80

کیلو

568

45440

1

45440

9

کود مایع

2.5

کیلو

10000

25000

1

25000

10

حمل کود و بذر

464

کیلو

120

55680

1.13

62918.4

11

کود پاشی

3

60000

180000

1.06

190800

12

حشره کش

3

لیتر

40000

120000

1.158

138960

13

قارچ کش

1

کیلو

100000

100000

1.1

110000

14

سم علف کش

3

لیتر

53000

159000

1.1

174900

15

سمپاشی و اجاره سمپاش

4

بار

70000

280000

1.06

296800

16

آب بها

6000

متر مکعب

350

2100000

1.06

2226000

17

آبیاری

7

بار

60000

420000

1.18

495600

18

برداشت با کمباین

1

500000

500000

1.06

530000

19

کیسه گیری و حمل

2050

کیلو

101

207050

1.06

244319

20

خشک کردن دانه

2050

60

123000

1.06

130380

21

بیمه محصول سهم زارع

51980

1.050

54579

22

جمع هزینهها

5306650

5697176.4

23

هزینههای متفرقه

265333

283858.82

24

جمع کل هزینه تولید

5571983

5982035.22

25

سود سرمایه در گردش

445759

378562.818

26

جمع کل هزینه تولید

6017741

6365598.03

27

عملکرد در هکتار

کیلو

28

هزینه تمام شده در هر کیلو

2050

3151.5

29

سود تولیدکننده

372.7

30

هزینه تمام شده با سود

3624.2

31

سهم ارزش بازدهی زمین

1.103

1076.1

32

قیمتتمامشده هر کیلو سویا

4700.3

میانگین قیمت محصولات کشاورزی و دامی مربوط به زنجیره درمقایسه بامدت مشابه سال قبل در جدول زیر آورده شده است.

جدول 38 : قیمت محصولات کشاورزی و دامی، فروردین ماه 1391

نام محصول

قیمت عمدهفروشی

قیمت سال قبل

قیمت خردهفروشی

روغن زرد گوسفندی

315000

222500

341660

روغن زرد گاوی

133330

95000

150000

روغننباتی

4.5 کیلوگرم

130360

87830

141000

ماخذ: وزارت کشاورزی

از آنجا که قیمتتمامشده دانه داخلی در مقایسه با قیمت دانه وارداتی بالاتر است، برای خرید دانه داخلی توسط کارخانههای روغنکشی دو سیاست میتواند مد نظر قرار گیرد.

  • پرداخت ضرر و زیان خرید تضمینی دانه روغنی که این سیاست بار مالی به همراه دارد
  • معافیت از سود بازرگانی دانه روغنی وارداتی که به طور عمده متعلق به دانه سویا است، به گو نهای که این زیان خریداران داخلی پوشش داده شود و کمبود دانه روغنی نیز تأمین شود.

در اسناد پشتیبان برخی قیمتهای پیشبینی و تولید دانههای سویا و کلزا آورده شده است.

2. پرداخت یارانه: دولتها از طریق اجرای سیاستهای حمایتی مناسب، مانند پرداخت یارانه به مواد غذایی اساسی از جمله گوشت و نهادههای دامی می‌توانند نقش مهمی را درتأمین امنیت غذایی جامعه برعهده گیرند. با توجه به اینکه پرداخت یارانه، هزینههای سنگینی را به دولت تحمیل میکند، بنابراین، ضروری است این امر به صورت کاملاً هدفمند انجام گیرد. یکی از راههای رسیدن به پرداخت هدفمند یارانه توسط دولت، بررسی تقاضای کالاهای مشمول یارانه است. به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات پس از هدفمند کردن یارانهها، در این بخش به بررسی نحوه تخصیص یارانهها به مواد غذایی تا قبل از آن پرداخته میشود. یارانه مواد غذایی در ایران عمدتاً به صورت غیرمستقیم بوده و محصولاتی از قبیل گندم و فراوردههای آن (آرد، نان) برنج، روغن، قند و شکر، شیر، پنیر و گوشت را شامل میشود. با توجه به نرخ رشد جمعیت و قیمتتمامشده تولید یا واردات مواد غذایی مشمول پرداخت یارانه، هزینه یارانه کالاهای اساسی در سالهای اخیر از افزایش قابل ملاحظهای برخوردار بوده است. مجموع یارانه پرداختی به کالاهای اساسی طی سال 1387 و 1388 به ترتیب معادل 42409.3 و 42972.5 میلیارد ریال بوده است.

3. خرید تضمینی: نرخ تضمینی خرید محصولات کشاورزی از جمله گندم و ذرت دامی به استناد مفاد قانون تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی مصوب شهریور ماه 1368، توسط وزارت جهاد کشاورزی پیشنهاد و توسط کارگروه تعیین قیمت محصولات کشاورزی، متشکل از معاون اول رئیس جمهور، معاون برنامهریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور، وزیر جهاد کشاورزی و وزیر صنعت، معدن و تجارت تصویب میشود.

خرید تضمینی دانههای روغنی یکی از سیاستهای حمایتی دولت از کشاورزان است. مهمترین اهداف خرید تضمینی دانه روغنی عبارتند از:

  • حمایت از تولیدکننده
  • جلوگیری از نوسانهای شدید قیمت محصولات کشاورزی
  • ایجاد تعادل در نظام تولید
  • جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی
  • جلوگیری از ضرر و زیان کشاورزان

در سال 1390 به استناد تصمیم نامه نمایندگان ویژه رییس جمهوری سازمان مرکزی تعاون روستایی کشور به عنوان دستگاه مباشر خرید تضمینی دانههای روغنی تعیین شده است و موظف گردیده دانه آفتابگردان را به قیمت هر کیلو 6000 ریال، دانه سویا 5700 ریال، دانه کلزا 6500 ریال و دانه گلرنگ 6000 ریال خریداری کند.

جدول 39 : قیمت خرید تضمینی دانههای روغنی، 90-1381

نام محصول

1386-1385

1387-1386

1388-1387

1389-1388

1390-1389

کلزا

3700

4000

6200

6200

6500

سویا

3200

3450

5350

5350

5700

آفتابگردان

3400

3670

5700

5700

6000

گلرنگ

3500

3780

5860

5860

6000

مأخذ: مصوبات هیأت وزیران

قیمت انواع دانههای روغنی تحت تأثیر عوامل مختلفی در بازارهای جهانی متغیر است که این مقوله اقتصاد کشورهای واردکننده مواد اولیه صنعت روغننباتی را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. در سال 1391 افزایش قیمتهای جهانی دانه روغنی و فعالیت بخش خصوصی در خرید دانههای روغنی از کشاورزان باعث کاهش مقدار خرید تضمینی این محصول شده است. به طور مثال خرید دانه کلزا در سال جاری 59644 تن بوده در حالیکه مقدار خرید دانه کلزا در سال گذشته 138868 تن است. بیشترین مقدار خرید تضمینی در استان اردبیل (20756 تن) و کمترین مقدار خرید تضمینی مربوط به استان بوشهر (5 تن) بوده است.

جدول 40 : مقدار خرید تضمینی دانههای روغنی، 90-1388 (واحد: تن)

نام استان 1388 1389 1390
کلزا گلرنگ سویا آفتابگردان کلزا گلرنگ سویا آفتابگردان کلزا گلرنگ سویا آفتابگردان
آذربایجان شرقی 849 1979 1554
آذربایجان غربی 2748 2 42 1435 124 1536
اردبیل 13800 19991 1 10803 20756
اصفهان 1127 350 270 606 343
ایلام 400 2 26 1657 6 22
بوشهر 21 139 7 5
تهران 409 266 74
جیرفت 253 8 261 1 458 9
چهارمحال بختیاری 576 20 504
خراسان جنوبی 10 3 0
خراسان رضوی 4981 93 18 4914 117
خراسان شمالی 1140 5 674 998 13 575 295
خوزستان 2055 3096 1424
زنجان 456 29 358 3 15 420
سمنان 99 19 900 175 494 80
سیستان وبلوچستان 991 47 6 1209 98 15 544
فارس 14474 36 2 372 7568 5 2081
قزوین 4022 10 6303 1 5588
قم 1698 150 2214 30
کردستان 1011 11 10 1423 5 5 1587
کرمان 323 15 330 3 286
کرمانشاه 4200 12 5 4739 5 2127
کهگیلویه و بویراحمد 785 1148 4 34
گلستان 35293 114362 3095 44398 2253 9041
گیلان 150 77
لرستان 4435 5000 5 580 5
مازندران 30155 67 26888 8168
مرکزی 2249 6 246 3065 5 153 1316
هرمزگان 519 347 262
همدان 5563 3 391 6952 23 29 1628
یزد 34 16
کل کشور 134826 620 6312 138868 639 3720 59644 14

مأخذ : سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران

سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران به عنوان دستگاه مباشر خرید تضمینی دانه روغنی، دانه خریداری شده را در اختیار کارخانههای روغنکشی قرار میدهد (یا به صورت امانی یا اینکه دانه خریداری شده را به نرخ توافقی به فروش میرساند). در برخی موارد با توجه به تفاوت قیمتتمامشده دانههای روغنی در کشور و ارزانتر بودن ارقام مشابه وارداتی، دولت برای حمایت از تداوم و افزایش تولید این دانهها به دستگاه مباشر یارانه پرداخت میکند. میزان یارانه برای هر کدام از دانههای روغنی براساس تفاوت قیمتتمامشده تولید با قیمت تضمینی مصوب تعیین و پرداخت میشود.

1-3- جریان کالا

حملونقل در زنجیره‌این صنعت شامل:

  1. حملونقل در مواد اولیه وارداتی: با توجه به فاصله واحدهای روغننباتی و روغنکشی از بنادر افزایش هزینه این حملونقلها هزینه قابل توجهی در قیمت محصولات این صنعت خواهد داشت.
  2. حملونقل دانههای روغنی تولید داخل به لحاظ پراکندگی مناطق تولید در سطح کشور از موارد مهم و تاثیر گذار بر هزینههای تولید روغننباتی میباشد. مسلماً ارائه راهکارهای اساسی از جمله مسائل فنی و اقتصادی جهت بهبود حملونقل دانههای روغنی، علاوه بر کاهش هزینه حملونقل بر قیمتتمامشده روغننباتی تاثیر گذاشته و نهایتاً منجر به کاهش بار مالی از دوش تولیدکنندگان و مصرفکنندگان این کالای ضروری میشود.
  3. حملونقل روغن خام از کارخانجات روغنکشی به کارخانجات روغننباتی

  4. حملونقل چند مرحلهای (حداقل دو مرحله) در کارخانه
  5. حملونقل در نظام توزیع

می‌باشند.

روغننباتی کالایی است که قیمت آن از درب کارخانه تا مصرفکننده حدود 14 در صد افزایش مییابد. عمده توزیع روغن توسط شرکتهای پخش و واحدهای پخش و به صورت مویرگی انجام میشود. در سال 1388 توزیع روغننباتی نیز با 5 درصد افزایش به 1,513,038 تن بالغ گردید.

جدول 41 : توزیع روغننباتی، 88-1380

سال

کالابرگ عادی

کالابرگ تعادلی

کالابرگ ترکیبی

حواله شرکتهای بهمن

کارمزدی بازرگانی دولتی

فروش آزاد

کارمزدی متفرقه

جمع کل

80

116

307

0

67

411

93

9

1,080

81

156

249

0

93

556

31

16

1,188

82

157

227

0

62

36

696

30

1,285

83

146

247

0

87

12

668

45

1,275

84

189

253

0

107

5

733

58

1,446

85

155

237

0

122

1

846

86

1,532

86

35

67

283

128

95

741

75

1,515

87

0

0

401

40

21

806

87

1,441

88

0

0

306

39

3

995

125

1,514

نمودار 27 : توزیع روغننباتی، 88-1380 (واحد: هزار تن)

4- فناوری

در واحدهای روغنکشی ماشینآلات و تکنولوژیها قدیمی بوده و نیاز به بازسازی دارد و در واحدهای روغننباتی مشکل فرسودگی ماشینآلات کمتر میباشد. فناوریهای مطرح در این صنعت عبارتند از:

جدول 42 : فناوریهای مطرح در صنعت روغننباتی

نام تکنولوژی

صنعت

سال ارائه

اولین شرکت ارائه دهنده

محدوده سرمایهگذاری ثابت

نتیجه

Horizontal Counter-Current Extarction

روغنکشی

1980

Krupp-Germany

500000$-2000000$

8-10درصد کاهش مصرف انرژی و حدود 7-9لیتر کاهش مصرف حلال به ازای هر تن کیک ورودی به اکستراکتور

Miscella Evaporation with Toaster Steam

روغنکشی

1980

Rosedowns-UK

300000$-500000$

5-6درصد کاهش مصرف انرژی

High Protein Seeds Full Press

روغنکشی

1998

Kahl-Germany

750000$-1500000$

10درصد افزایش مصرف انرژی و حفظ 60درصد پروتئینهای طبیعی کنجاله

Film Evaporation Deodorization

روغننباتی

1992

AlfaLaval-Sweden

500000$-1000000$

2-4درصد کاهش مصرف انرژی

Low-Pressure Centrifugal Decounting

روغننباتی

1993

Wesfalia-Gemrany

500000$-2000000$

3-6درصد کاهش مصرف انرژی

Winterizing

روغننباتی

1996

Desmet-Belgium

250000$-750000$

5-10درصد افزایش مصرف انرژی و ایجاد شفافیت ظاهری روغنهای مایع بدون تغییر عمده کیفیت

InterSterification

روغننباتی

2000

Desmet-Belgium

1000000$-2500000$

15-20درصد افزایش مصرف انرژی، 5-7درصد افزایش افت و کاهش ایزومرهای ترانس به صفر درصد

Wet-Bleaching

روغننباتی

2001

Desmet-Belgium

200000$-500000$

2-4درصد کاهش مصرف انرژی و 1درصد افزایش افت

Counter-Current Deodorization

روغننباتی

2002

AlfaLaval-Sweden

1000000$-2500000$

4-8درصد کاهش مصرف انرژی و کاهش شدید احتمال تشکیل ایزومر ترانس در فرایند بوگیری

مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغننباتی

عمر متوسط صنایع روغنکشی 12 سال و متوسط عمر صنایع تصفیه روغن 15 سال میباشد.

به طور کلی میتوان فرایند تولید روغننباتی شامل دو مرحله روغنکشی و روغننباتی است. به عبارت دیگر فرایند تولید روغننباتی در دو مرحله انجام میشود:

  • روغنکشی از دانههای روغنی و تهیه روغن خام
  • تصفیه روغن خام و تهیه روغننباتی

5- ظرفیتهای تولید

در این زنجیره20 واحد روغنکشی و 29 واحد تصفیه روغننباتی وجود دارد که از این تعداد در حال حاضر که 5 کارخانه شامل هر دو فعالیت میشوند. در ادامه واحدهای روغنکشی، روغننباتی و نحوه پراکنش جغرافیایی آنها بررسی شده است..

جدول 43 : بنگاههای تولیدی زنجیره روغننباتی

ردیف اندازه* تعداد واحد
1 کوچک 3
2 متوسط 9
3 بزرگ 28

*بنگاههای بالای 100 نفر شاغل بزرگ، بنگاهای با 50 تا 100 نفر متوسط و بنگاههای با کمتر از 50 نفر شاغل کوچک محسوب میشوند.

جدول 44 : نوع مالکیت واحدهای روغنکشی و روغننباتی

عنوان شاخص

تعداد

تحلیل تغییرات در سالهای اخیر

درصد مالکیت دولتی

واحدهای روغنکشی: از 20 واحد روغنکشی 4 واحد(اکس دانه و خاور دشت متعلق به بنیاد شهید، واحد خرمشهر متعلق به سازمان صنایع دفاع و بهپاک دولتی ) وابسته به دولت و مابقی صنایع خصوصیاند.

واحدهای روغننباتی: از 29 واحد روغنکشی 6 واحد(جهان و غو متعلق به بنیاد شهید، ورامین 1 و 2 متعلق به سازمان صنایع دفاع و بهشهر و مارگارین دولتی ) وابسته به دولت و مابقی صنایع خصوصیاند.

درصد مالکیت خصوصی

درصد مالکیت عمومی

جمع کل

تعداد بنگاههای بورسی

3

شامل: 1- بهشهر 2- مارگارین 3- بهپاک

جدول 45 : کارخانههای روغنکشی

ردیف

نام شرکت

روغنکشی اکستراکشن

طبق پروانه

طرح توسعه

احداث کارخانه جدید

محل احداث

1

ماهیدشت کرمانشاه

300,000

360,000

360,000

کرمانشاه-بندرامام

2

اتکا

140,000

0

300,000

خرمشهر

3

بهپاک

420,000

0

0

-

4

خاور دشت

150,000

0

150,000

گرگان

5

دانه گلوش خراسان

30,000

0

0

-

6

ناز اصفهان

30,000

0

240,000

اصفهان

7

جهان

120,000

0

170,000

زنجان

8

سعید کشت

150,000

0

0

-

9

گلبهار سپاهان

0

0

150,000

-

10

ناب دانه سمنان

150,000

0

0

-

11

یگانه خزر

120,000

0

0

-

12

مارگارین

60,000

0

0

-

13

فضل نیشابور

60,000

0

0

-

14

اکسدانه

60,000

0

0

-

15

کشت و صنعت شمال

45,000

0

0

-

16

نرگس شیراز

45,000

0

0

-

17

سویا بین

45,000

0

0

-

جمع

1,925,000

360,000

1,370,000

***

مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغننباتی

جدول 46 : کارخانههای روغننباتی

ردیف

نام شرکت

روغننباتی

طبق پروانه

طرح توسعه

کارخانه جدید

جمع

محل احداث

1

بهشهر

300,000

0

0

0

-

2

ماهیدشت کرمانشاه

122,500

127,000

55,000

182,000

کرمانشاه

3

کشت و صنعت شمال

300,000

60,000

0

60,000

-

4

مارگارین

250,000

0

0

0

-

5

پارس

120,000

0

120,000

120,000

قزوین

6

جهان

81,000

0

136,000

136,000

زنجان

7

ناب

45,000

.

150,000

150,000

قزوین

8

اتکا

60,000

87,000

0

87,000

-

9

گلناز کرمان

120,000

0

0

0

-

10

فضل نیشابور

18,000

0

90,000

90,000

نیشابور

11

فرآورد

105,000

0

0

0

-

12

فرایند خراسان

35,000

60,000

0

60,000

-

13

ارجان نوین

90,000

0

0

0

-

14

گلستان دزفول

60,000

30,000

0

30,000

-

15

نرگس شیراز

60,000

0

0

0

-

16

ناز اصفهان

50,000

0

0

0

-

17

عالیا گلستان

45,000

0

0

0

-

18

شکوفه بابل

10,200

20,000

0

20,000

-

20

شاد گل

15,000

0

0

0

-

21

نوین پونه تهران

36,000

0

0

0

-

جمع

1,922,700

384,000

551,000

935,000

***

مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغننباتی

با بررسی وضعیت بنگاهها، اندازه، ارتباطات و مالکیت آنها در بخش قبل در این بخش به بررسی پراکندگی جغرافیایی، واحدهای مهم تولیدی و طرحهای در حال اجرا پرداخته شده است.

پراکندگی جغرافیایی صنعت در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 47 : پراکندگی جغرافیایی صنعت روغننباتی

نوع مناطق

روغننباتی خام از مواد نباتی و کنجاله

روغن خام پنبه دانه

روغن خاو تخم آفتابگردان

روغن خام زیتون

روغن خام کنجد

روغن خام کرچک

روغن خام بادام

روغن خام کلزا

روغننباتی خام از مواد نباتی

روغن خام سویا

آذربایجان شرقی

250

280

آذربایجان غربی

50

اصفهان

42000

6750

اردبیل

تهران

85

70

چهارمحال بختیاری

500

خراسان جنوبی

2350

1000

خراسان رضوی

30018

3800

20

50

3800

11942

خراسان شمالی

5590

خوزستان

510000

زنجان

11570

سمنان

سیستان و بلوچستان

3700

فارس

قزوین

7600

قم

870

700

8466

کرمان

520

1764

کرمانشاه

224000

گلستان

34985

8300

2300

595

37200

گیلان

16425

17287

30

1000

1500

30

مازندران

22000

150000

مرکزی

650

15

جمع واحدهای سنجش

835525

53708

172775

39852

3130

1430

1570

3830

44800

93942

مأخذ : انجمن صنفی صنایع روغننباتی

به طور کلی واحدهای روغنکشی بر اساس نزدیکی به محل تولید مواد اولیه به خصوص تخم پنبه استقرار یافتهاند. این مناطق بیشتر شامل استانهای خراسان، مازندران و گلستان می‌باشند. و تعدد محدودی نیز در مجاورت بازارهای مصرف استقرار یافتهاند. بعضی از واحدهای روغنکشی به واحدهای تصفیه تعلق دارند و در حقیقت تأمینکننده قسمتی از مواد اولیه مورد نیاز این واحدها می‌باشند. به علت پایین بودن میزان تولید دانههای روغنی، به اجبار سالانه مقدار قابل توجهی روغن خام جهت تصفیه در واحدهای تصفیه کننده وارد کشور میشود. به همین خاطر حملونقل اقلام وارداتی(روغن خام و دانههای روغنی) از نکات قابل توجه در استقرار این صنایع است. همچنین در چند سال اخیر بر اساس سیاستهای متخذه در برنامه چهارم و پنجم توسعه به منظور ایجاد اشتغال و تأمین کنجاله واردات دانههای روغنی به جای واردات روغن خام جهت تأمین روغن رونق گرفته است.

آمار سال 1388 وزارت جهاد کشاورزی5 آمار صنایع تبدیلی کشاورزی را بشرح زیر اعلام میکند.

جدول 48 : آمار صنایع تبدیلی کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی

استان

صنایع روغنکشی و تصفیه روغن

تعداد

میزان تولید

آذربایجان شرقی

0

0

آذربایجان غربی

1

770

اردبیل

1

1600

اصفهان

1

5000

ایلام

0

0

بوشهر

0

0

تهران

0

0

چهارمحال بختیاری

1

6000

خراسان جنوبی

2

1100

خراسان رضوی

4

15940

خراسان شمالی

0

0

خوزستان

0

0

زنجان

0

0

سیستان و بلوچستان

0

0

فراس

2

72400

قزوین

1

4000

قم

0

0

کردستان

1

70

کرمان

0

0

کرمانشاه

0

0

گلستان

0

0

لرستان

0

0

مازندران

0

0

مرکزی

0

0

هرمزگان

0

0

همدان

0

0

یزد

0

0

جنوب استان کرمان

0

0

جمع کل

14

106880

در بین استانهایی که واحد تولیدی مربوط به صنایع روغن در آنها وجود دارد، استانهای خراسان، تهران و گلستان بیشترین کارخانه روغنکشی و تصفیه روغن را در کشور دارند.

در جدول زیر آخرین وضعیتهای طرحهای در حال اجرا در زنجیره تأمین نشان داده شده است.

جدول 49 : آخرین وضعیت طرحهای در حال اجرا صنعت روغننباتی

ردیف

نام طرح

نوع تولید

ظرفیت (تن)

1

گل سفید البرز

روغنکشی از دانههای روغنی

75000

2

یگانه خزر

روغننباتی خام از مواد نباتی

75000

3

مجتمع صنعتی راد

تصفیه روغن خام ـاسیدهای چرب

32400

4

طلای سفید گنبد

روغنکشی

120000

5

گل زیبای پرند

روغن خام – کنجاله لستین

167500

در ادامه ظرفیتهای روغنکشی زیتون نیز به صورت خاص بررسی شده است.

بر اساس آمار موجود تعداد 63 واحد در زمینه تولید روغن زیتون فعالیت دارند. تعداد 34 طرح نیمه تمام نیز در این حوزه وجود دارد. ظرفیت واحدهای فعال بر اساس طرح بروز رسانی تا خرداد 1391 بشرح جدول زیر میباشد:

جدول 50 : ظرفیت و کد آیسیک روغن زیتون و مشخصات واحدها

نام محصول

نام واحد سنجش

کد هشت رقمی محصول

مجموع ظرفیت اسمی

روغن خام زیتون

تن

15141213

33649

جدول 51 : مشخصات صنایع تبدیلی و تکمیلی منتخب به تفکیک استان تا پایان سال 1388

استان صنایع تولید و فراوری زیتون و روغن زیتون
تعداد میزان تولید
آذربایجان شرقی 0 0
اصفهان 2 2576
ایلام 3 400
تهران 0 0
خراسان رضوی 1 200
خراسان شمالی 1 300
خوزستان 0 0
زنجان 17 32410
سمنان 5 5082
سیستان و بلوچستان 1 3500
فارس 8 11950
قزوین 11 16979
قم 3 850
کرمان 10 2982
کرمانشاه 2 600
کهکیلویه و بویر احمد 4 500
گلستان 15 11350
گیلان 28 26810
لرستان 13 5435
مازندران 14 14170
مرکزی 4 5600
هرمزگان 0 0
یزد 5 2410
جنوب استان کرمان 1 1650
جمع کل 148 145754

با توجه به تشابه فرایند روغنکشی از زیتون با سایر دانههای روغنی ظرفیتهای بالقوه بسیار بیشتر از آمار اعلامی میباشد. بر اساس آمار وزارت جهاد ظرفیت واحدهای فرآوری زیتون بشرح نمودار زیر می‌باشند.

نمودار 28 : ظرفیت صنایع روغنکشی زیتون موجود براساس جذب ماده خام (تن)

از عوامل موثر در موفقیت زنجیره، شناخت توان تجارت خارجی، بازارها و نیازمندیهای آن و نهایتا تولید متناسب با نیازها و ترجیحات و سلیقههای مصرفکنندگان میباشد، به عبارتی دیگر در این رویکرد، عوامل مؤثر بر ارتقای زنجیره، اغلب عوامل خارجی هستند. از این حیث، توجه به توانمندیها و نیازمندیهای داخلی که در دو بخش قبل بررسی شد و شناخت پتانسیلهای تجارت خارجی برای تدوین راهبردهای مناسب الزامیست. در ادامه به بررسی وضعیت تجارت خارجی و تحلیل روند آن پرداخته میشود.

6- تجارت خارجی

در این بخش تجارت خارجی محصولات اصلی این زنجیره مورد بررسی قرار می‌گیرند این محصولات عبارتند از:

  1. دانههای روغنی
  2. روغن خام
  3. روغنهای نباتی
  4. کنجاله

1-6- تجارت خارجی دانههای روغنی

با توجه به سهم بالای واردات دانههای روغنی از مصرف داخل در این بخش بررسی روند آن و دخالت دولت در آن میپردازیم.

در جدول زیر حقوق ورودی انواع دانههای روغنی آورده شده است.

جدول 52 : حقوق ورودی انواع دانههای روغنی

نوع کالا

شماره تعرفه

حق ورودی

دانه روغنی سویا

1201000

15

دانه روغنی آفتابگردان

1206000

15

دانه روغنی پنبه

12071000

15

دانه روغنی کلزا

12071000

15

ماخذ: کتاب مقررات صادرات و واردات

به منظور حمایت از تولید دانههای روغنی داخلی، دولت در سالهای قبل تضمین کرده بود، در صورتی که واردکننده به ازای هر 3 کیلوگرم دانه روغنی وارداتی یک کیلوگرم دانه روغنی داخلی (سویا، کلزا و آفتابگردان) به قیمت تعیین شده (قیمت تضمینی) خریداری کند، سود بازرگانی دانههای روغنی وارداتی صفر خواهد بود.

میزان واردات روغن خام در سال 1383، در حدود 964 هزار تن بوده که در سال 1389 به حدود 1395 هزار تن رسیده و رشدی معادل 95 درصدی داشته است.

عمده کشورهای مبدا خرید دانههای روغنی برزیل، هلند و سوییس، در دانه سویا و اکراین، سوییس و برزیل، در دانه آفتابگردان هستند.

جدول 53 : میزان واردات دانههای روغنی، 89 و 1388 (واحد: تن / دلار)

نام کالا ســـال 88 ســـال 89 درصد تغییرات 89 به 88
وزن ارزش دلاری وزن ارزش دلاری وزن ارزش دلاری
دانه آفتابگردان 45,423 26,016,024 29,824 26,937,673 -34 4
دانه سویا 1,122,502 556,477,996 967,226 457,552,977 -14 -18
پنبه دانه 6,257 1,370,824 226 46,224 -96 -97
دانه کنجد 26,509 22,603,880 29,153 26,873,866 10 19
دانه کلزا 8,114 3,581,563 3,004 1,769,408 -63 -51
جمع 1,208,805 610,050,287 1,029,433 513,180,149 -15 -16

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

در ادامه در شکل زیر نمودار واردات انواع دانههای روغنی آورده شده است.

نمودار 29 : واردات انواع دانههای روغنی (تن)، 89 و 1388

همانگونه که نمودار فوق نشان میدهد 94 درصد واردات دانههای روغنی،دانه سویا بوده است.

در نمودار زیر روند واردات دانههای روغنی در 10 سال گذشته نشان داده شده است.

نمودار 30 : روند واردات دانههای روغنی، 89-1380

2-6- تجارت خارجی روغن خام

نیاز کشور به روغن خام 1.5 میلیون تن است که 95 درصد وارد میشود. از کل میزان واردات 1.2 میلیون تن آن به صورت روغن خام و حدود 200 هزار تن از محل ورود دانههای روغنی تأمین میشود. حقوق ورودی انواع روغن خام در جدول زیر آورده شده است.

جدول 54 : حقوق ورودی انواع روغن خام

نوع کالا

شماره تعرفه

حق ورودی

روغن خام سویا

12051020

15

روغن خام آفتابگردان

15121100

4

روغن خام کلزا

15141100

15

روغن خام R.B.D پالم اویل

15119010

15

روغن خام R.B.D پالم اولئین

15119020

15

روغن خام R.B.D سوپر پالم اولئین

15119030

15

روغن خام پنبه دانه

15122100

15

روغن خام ذرت

15152100

4

ماخذ: کتاب مقررات صادرات و واردات

بررسی میزان واردات روغن خام نشان میدهد، مالزی و سنگاپور نیز دو کشور مهم در تأمین روغن خام پالم هستند.

جدول 55 : میزان واردات روغن خام، 89 و 1388 (واحد: تن / دلار)

نام کالا درصد تغییرات 88 به 87 ســـال 88 ســـال 89 درصد تغییرات 89 به 88
وزن ارزش دلاری وزن ارزش دلاری وزن ارزش دلاری وزن ارزش دلاری
روغن خام سویا 34- 50- 223,657 192,385,238 620,049 630,826,516 177 228
روغن خام پالم اولیین 21- 40- 278,814 226,796,499 393,074 375,375,625 41 66
روغن خام پالم اویل 62 16 234,809 184,849,632 199,620 184,621,855 -15 0
روغن خام پالم کرنل 7- 1- 7,902 6,124,241 3,206 3,580,700 -59 -42
روغن خام پالم کرنل استئارین 33 35 4,536 3,110,295 2,982 2,241,542 -34 -28
سوپر پالم اولئین 45- 59- 25,043 20,674,920 19,065 21,240,628 -24 3
روغن خام آفتابگردان 384 238 321,785 285,720,754 144,247 152,275,876 -55 -47
روغن خام کلزا 43 15- 5,877 4,830,146 13,724 15,123,221 134 213
روغن خام ذرت 19 1 28 107,782 3 13,468 -89 -88
جمع 14 -14 1,102,450 924,599,508 1,395,971 1,385,299,431 27 50

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

در نمودار زیر واردات انواع روغن خام در سالهای 1388 و 1389 نشان داده شده است.

نمودار 31 : نمودار واردات انواع روغن خام (تن)، 89 و 1388

با توجه به جداول فوق و نمودار، روغن خام سویا با 44 درصد از واردات (وزنی) را تشکیل داده است. و پس از آن روغنهای پالم اولیین با 28 درصد، پالم اویل با 14 درصد و آفتابگردان با 10 درصد بیشترین سهم وزنی از واردات سال 1389 را داشتهاند.

3-6- تجارت خارجی روغنهای نباتی

حقوق ورودی انواع روغن ساخته شده از سال ٨٦ تا کنون ٢٠ درصد بوده است. اگر چه تولید انواع روغننباتی در داخل کشور تأمین نیاز داخل را میکند، اما برای تنوع بخشیدن به بازار، انواع روغننباتی نیز وارد کشور میشود.

همانگونه که جدول زیر نشان میدهد در صادرات روغنهای نباتی در سال 1389 نسبت به سال قبل با کاهش 2 درصدی روبرو هستیم که این امر از طرفی به واسطه کاهش تعداد کارخانجات فعال در زمینه تولید روغننباتی و از طرف دیگر بدلیل کاهش عملکرد صادرات اکثریت قریب به اتفاق شرکتها میباشد

صادرات روغن از کشور بیشتر به صورت روغن ساخته و تصفیه شده است. عمده کشورهای مقصد، کشورهای همسایه از جمله عراق، افغانستان و... هستند.

میزان صادرات روغننباتی از سال 1383 تا 1388 در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 56 : میزان صادرات روغننباتی، 88-1383

سال

1383

1384

1385

1386

1387

1388

1389

صادرات روغننباتی(تن)

69916

80585

92005

84530

64671

46,328

45,494

رشد نسبت به سال قبل

15%

14%

-8%

-23%

-28%

-2%

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

در جدول زیر ارزش دلاری صادرات از 1382 تا 1388 آورده شده است.

جدول 57 : ارزش دلاری صادرات و کشورهای عمده هدف، 88-1382

سال صادرات روغننباتی(میلیون دلار) 5 کشور عمده هدف
1383 60 افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، گرجستان
1384 85 ارمنستان، افغانستان، ترکمنستان، عراق، تاجیکستان
1385 75 افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان
1386 71 افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان
1387 70 افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان
1388 38 افغانستان، ارمنستان، عراق، ترکمنستان، تاجیکستان

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

در بهترین حالت حدود 100 هزار تن در سال روغننباتی صادر میشود. ضمناً 100 هزار تن نیز در انبارهای واسطهای جهت تنظیم بازار کشور ذخیره میشود.

صادرات روغننباتی به تفکیک واحدهای تولیدی آورده شده است.

جدول 58 : صادرات شرکتهای روغننباتی، 89-1380

شرکت

1380

1381

1382

1383

1384

1386

کشت و صنعت شمال

23974

27213

19454

17791

17040

3812

مارگارین

15258

15127

15227

15188

24372

6993

بهشهر

17093

19034

17942

14696

20407

10128

پارس

6483

9540

7567

7461

9949

1425

جهان

1654

2410

2773

3678

5900

149

اتکا

3747

3153

1760

2858

2759

1288

شادگل

0

2405

3053

2725

2875

2417

نرگس شیراز

1856

1666

1057

2014

2426

111

گلستان دزفول

63

616

220

1817

4728

0

فراورد

6668

4165

1477

924

-

0

فرایند خراسان

0

0

1444

921

1107

0

عالیا گلستان

0

312

73

405

1947

0

ماهیدشت کرمانشاه

1543

707

3653

31

1217

100

گلناز کرمان

0

39

386

0

-

534

ناز اصفهان

0

0

0

0

915

0

ناب

0

24

0

0

-

0

ارجان نوین

0

0

0

0

-

474

فضل نیشابور

0

0

0

0

38

42

نوین بوته تهران

0

38

0

0

-

0

نهان گل

0

0

0

0

1778

992

جمع کل

78339

86449

76087

70509

97467

28465

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

برای توسعه بازارهای هدف در این صنعت اقدامات زیر لازمست:

  • بررسی محیط بازاریابی بینالمللی
  • مطالعه در خصوص حضور در بازارهای بینالمللی
  • انتخاب بازار هدف صادراتی
  • نحوه ورود به بازارهای هدف صادراتی

4-6- تجارت خارجی کنجاله

کنجاله یکی از فراوردههای مهم صنعت روغننباتی بوده که اهمیت وِیژهای در تأمین نهادههای دامی دارد. حقوق ورودی کنجاله بشرح زیر میباشد.

جدول 59 : حقوق ورودی کنجاله

نوع کالا

شماره تعرفه

حق ورودی

کنجاله سویا

23040000

25

کنجاله پنبه دانه

23061000

15

کنجاله آفتابگردان

23063000

4

ماخذ: کتاب مقررات صادرات و واردات


جدول 60 : مقایسه میزان واردات کنجاله، 89-1388 (واحد: تن / دلار)

نام کالا

ســـال 88

ســـال 89

درصد تغییرات 89 به 88

وزن

ارزش دلاری

وزن

ارزش دلاری

وزن

ارزش دلاری

کنجاله سویا

1,255,133

560,104,964

1,918,078

852,918,665

53

52

کنجاله پنبه دانه

137,335

23,126,696

130,558

24,089,602

-5

4

کنجاله آفتابگردان

54,494

9,323,994

29,728

5,273,097

-45

-43

کنجاله کلزا

14,726

3,594,727

29,846

7,261,878

103

102

جمع

1,461,688

596,150,381

2,108,210

889,543,242

44

49

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

روند واردات کنجاله طی سالهای 89-80 در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 61 : میزان (تن در سال) و ارزش (هزار دلار) واردات کنجاله، 89-1380

سال

واردات کنجاله (تن در سال)

ارزش کنجاله وارداتی (هزار دلار)

ارزش هر تن کنجاله وارداتی به دلار

تغییرات در قیمت

1380

830473

190,422.56

229

1381

1020026

202,412.45

198

-13%

1382

857443

200,965.09

234

18%

1383

1015287

304,348.26

300

28%

1384

335187

62,900.82

188

-37%

1385

970951

208,856.47

215

15%

1386

1131710

348,770.10

308

43%

1387

1168113

499,827.41

428

39%

1388

1446962

592,555.66

410

-4%

1389

2078364

882,281.36

425

4%


در نمودار زیر همبستگی بین واردات کنجاله و عملکرد صنعت روغنکشی نشان داده شده است.

نمودار 32 : همبستگی عملکرد روغنکشی و واردات کنجاله، 89-1380

همانگونه که نمودار فوق نشان میدهد، افزایش واردات کنجاله متناسب با کاهش عملکرد صنعت روغنکشی میباشد.

5-6- تجارت جهانی

در جدول زیر آمار صادرات جهانی از سال 2009 تا 2011 نشان داده شده است.

جدول 62 : آمار صادرات جهانی روغن و کشورهای اصلی صادرکننده از سال 2009 تا 2011 (تن)

کد تعرفه محصول 2008 2009 2010 2011 سهم از صادرات جهانی 2011
'1511 روغن پالم و اجزای آن 39,332,528 اطلاعات موجود نیست 34,516,624 36,826,631 48%
'1507 روغن دانه سویا و اجزای آن 10,816,969 9,204,087 9,576,602 9,867,958 13%
'1512 روغن دانه آفتابگردان، روغن گلرنگ 4,854,030 اطلاعات موجود نیست 5,867,164 6,497,949 9%
'1514 روغن کلزا یا کانولا 4,503,619 4,591,926 5,481,777 5,917,351 8%
'1513 روغن نارگیل (روغن کپرا)، روغن پالم کرنل یا روغن باباسو و اجزاء آنها 4,628,990 4,708,563 9,754,807 4,957,133 6%
'1517 مارگارین 3,280,773 2,912,842 2,960,287 3,513,674 5%
'1518 غیرخوراکی چربیها یا روغنهای حیوانی یا نباتی 1837252 1650128 2111478 2545117 3%
جمع صادرات جهانی روغن گیاهی و حیوانی 80,017,259 78,269,433 76,342,174 100%

حدود 70 درصد از صادرات روغن مربوط به روغنهای پالم، سویا و آفتابگردان بوده است و روغن پالم به تنهایی بیش از 48 درصد از صادرات جهانی را به خود اختصاص داده است. در ادامه صادرکنندگان اصلی روغن در جهان و ارزش صادرات آنها در جدول زیر آورده شده است:

جدول 63 : کشورهای اصلی صادرکننده از سال 2005 تا 2011 (میلیون دلار)

صادرکنندگان 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
جهان 38529 44767 61274 89951 66070 81187 109084 100%
مالزی 6080 6972 10797 16488 11980 16202 22720 21%
اندونزی 4951 6070 10227 15624 12219 16312 21655 20%
آرزانتین 3290 3878 5493 7059 4479 5192 7033 6%
هلند 2158 2696 3600 6188 4497 4289 6135 6%
آمریکا 1881 2114 3030 4753 3504 4647 4977 5%
اسپانیا 2376 2612 3120 3886 2842 3250 3893 4%
کانادا 846 1073 1450 2304 1712 2533 3759 3%
آلمان 1555 1639 1768 2837 2204 2384 3466 3%
اکران 587 971 1718 1946 1796 2617 3396 3%
برزیل 1487 1396 1936 2992 1471 1651 2590 2%

41 درصد از صادرات جهانی روغن توسط دو کشور مالزی و اندونزی انجام میشود. وارکنندگان اصلی روغن در جهان کشورهای

جدول 64 : کشورهای اصلی واردکننده از سال 2005 تا 2011 (میلیون دلار)

واردکنندگان 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 سهم از واردات 2011
جهان 40165 46128 61441 88509 66601 78398 109405 100%
چین 3311 3920 7576 10801 7737 8884 11540 11%
هند 2428 2332 2584 3165 4943 6441 9228 8%
آمریکا 2452 2912 3551 5450 3981 4549 6859 6%
آلمان 2270 3401 3894 4709 3436 3997 5671 5%
هلند 2079 2243 3093 4719 3013 3436 5279 5%
ایتالیا 2688 3048 3265 4208 3353 3827 4237 4%
مالزی 545 725 911 1570 1402 2232 3624 3%
فرانسه 1539 1847 2228 3760 2599 2403 3264 3%
بلژیک 1154 1257 1664 2698 1916 1840 2827 3%
پاکستان 864 879 1301 1880 1412 1852 2589 2%
سایر کشورهای جهان 20835 23564 31375 45550 32810 38937 54286 50%

در جدول فوق 10 کشور اصلی واردکننده روغن که 50 درصد ارزش واردات روغن متعلق به انهاست آورده شده است، همانگونه که این جدول نشان میدهد، یک چهارم ارزش واردات روغن متعلق به کشورهای چین، هند و آمریکاست.

7- منابع انسانی

اشتغال6 این صنعت حدود 11645 نفر بوده که از این تعداد 22 ٪ غیر تولیدی و 78 ٪ تولیدی می‌باشند. سهم اشتغال صنایع روغننباتی به اشتغال صنایع غذایی 0.9 ٪ میباشد.

جدول 65 : مهارتهای نیروی انسانی صنایع روغننباتی، 1388

ردیف تعداد به تفکیک میزان تحصیلات
دکترا فوق لیسانس لیسانس فوق دیپلم دیپلم زیر دیپلم جمع
تعداد 16 108 1,059 942 4,447 5,073 11,645
درصد از کل صنایع غذایی

نمودار 33 : اشتغال صنایع روغننباتی

معادل 4 برابر شاغل مستقیم، شاغل غیر مستقیم در کشاورزی و سایر بخشها مرتبط با این صنعت مشغول بکارند.

جدول 66 : فهرست شاغلین در واحدهای روغنکشی و روغننباتی به تفکیک تحصیلات

ردیف

نام شرکت

تعداد پرسنل به تفکیک میزان تحصیلات

دکترا

فوق لیسانس

لیسانس

فوق دیپلم

دیپلم

زیر دیپلم

جمع

1

ارجان نوین

0

3

27

10

45

82

167

2

اروند بهشهر

0

0

6

0

34

17

57

3

اکسدانه

2

3

13

1

15

29

63

4

بالک

0

0

9

8

16

23

56

5

بهپاک

1

7

59

32

82

174

355

6

بهشهر

2

30

106

22

249

401

810

7

پارس

0

4

87

18

330

920

1,359

8

پرتو دانه خزر

0

4

35

12

121

32

204

9

پنبه و دانههای روغنی خراسان

0

1

1

1

6

0

9

10

جهان

1

5

89

135

209

206

645

11

خاوردشت

0

0

19

15

48

63

145

12

خرمشهر

1

3

20

40

100

292

456

13

دانه گلوش خراسان

0

0

5

8

11

15

39

14

سعید کشت اصفهان

0

1

6

9

21

20

57

15

سویابین

0

0

17

6

33

15

71

16

شاد گل

0

1

10

20

80

50

161

17

شکوفه بابل

0

0

10

6

30

24

70

18

عالیا گلستان

0

0

20

74

100

105

299

19

فرآورد

1

3

15

21

50

60

150

20

فرایند خراسان

0

0

5

10

15

20

50

21

فرجام پژوه

0

2

5

4

29

3

43

22

فریکو

1

2

45

61

286

244

639

23

فضل نیشابور

0

1

18

17

79

190

305

24

کشت و صنعت شمال

1

3

73

43

651

155

926

25

کلهر کرمانشاه

0

2

15

30

50

50

147

26

گلبهار پارسیان

0

3

12

5

25

20

65

27

گلبهار جاده ابریشم

1

2

14

7

24

32

80

28

گلبهار سپاهان

0

0

20

30

40

50

140

29

گلستان دزفول

0

2

21

64

117

42

246

30

گلناز کرمان

0

5

15

12

80

40

152

31

گوهر دانه آفاق

0

0

3

4

15

30

52

32

مارگارین

0

0

59

26

238

302

625

33

ماهیدشت کرمانشاه

1

7

79

70

387

490

1,034

34

ناب

1

2

20

7

86

175

291

35

ناب دانه سمنان

0

1

9

8

60

62

140

36

ناز اصفهان

1

2

9

14

315

90

431

37

نرگس شیراز

1

6

36

74

144

371

632

38

نهان گل

0

0

11

8

77

27

123

39

نوش آذر

1

3

14

2

69

53

142

40

یگانه خزر

0

0

22

8

80

99

209

جمع

16

108

1,059

942

4,447

5,073

11,645

ماخذ: انجمن صنفی صنایع روغننباتی

در جدول زیر شاغلان تولیدی و غیر تولید صنایع تولید روغن و چربی حیوانی و نباتی خوراکی آورده شده است. نزدیک به 80 درصد شاغلان این رشته را شاغلان تولیدی تشکیل میدهند.

جدول 67 : شاغلان تولیدی و غیر تولید صنایع تولید روغن و چربی حیوانی و نباتی خوراکی کارگاههای بالای 10 نفر کارکن در سال 1389

کد فعالیت فعالیت کل شاغلان شاغلان تولیدی شاغلان غیرتولیدی
جمع کارگران ساده کارگران ماهر تکنسین ها مهندسین
کل صنعت 1,248,548 958,761 387,180 411,367 86,392 73,822 289,786
15 صنایع مواد غذایی و آشامیدنی 191,684 145,435 77,968 48,962 8,851 9,654 46,249
1514 تولید روغن و چربی حیوانی و نباتی خوراکی 10,156 8,030 2,956 3,613 654 807 2,126
سهم از صنایع غذایی 5% 6% 4% 7% 7% 8% 5%
سهم از کل صنعت 1% 1% 1% 1% 1% 1% 1%

ماخذ: مرکز آمار

8- مصرف انرژی

صنعت روغننباتی با مصرف سالیانه بالغ بر300 هزار متر مکعب معادل نفت کوره دومین مصرفکننده انرژی در بخش صنایع غذایی میباشد. نمودار زیر سهم فراوردههای نفتی در تأمین انرژی این بخش را نشان میدهد.

نمودار 34 : سهم فراوردههای مختلف در تأمین انرژی صنایع روغننباتی

در شکل زیر جریان انرژی و مواد در صنعت تولید روغننباتی نشان داده شده است. مشاهده میشود که بخار آب هم به عنوان حامل انرژی و هم به عنوان ماده اولیه در بسیاری از بخشها مصرف میشود. همچنین در همه بخشها از برق استفاده میشود. از نفت گاز (گازوئیل) برای سوخت موتورهای دیزل و تولید برق و نیز در برخی واحدها برای تولید آب گرم یا بخار آب استفاده میشود. در واحدهایی که از گاز پلانت برای تولید هیدروژن استفاده میکنند، مصرف عمده گاز طبیعی در فرایند تولید هیدروژن است.(یعنی گاز به عنوان خوراک این صنعت نیز مصرف میشود) در برخی واحدها از سیستم همزمان تولید برق و حرارت CHP استفاده میشود(بهشهر).

نکته دیگر، قابلیت تبدیل و جایگزینی انواع حاملهای انرژی بجای یکدیگر است، به طوریکه در بسیاری از موارد برای کاهش هزینه نهایی انرژی مصرفی واحد صنعتی از حامل انرژی جایگزین (مانند گاز طبیعی بجای برق) استفاده میشود. چنانچه موضوع معیار مصرف انرژی در صنعت تولید روغننباتی مطرح باشد، بایستی توجه داشت که با جایگزینی انواع حاملهای انرژی بجای یکدیگر، امکان کاهش مصرف یکی از حاملهای انرژی فراهم میشود، در حالی که ممکن است مجموع انرژی مصرفی کاهش نیافته باشد. از این رو بررسی استاندارد مصرف انرژی در صنعت تولید روغننباتی بایستی بر مبنای تمامی حاملهای انرژی و به ویژه گاز طبیعی و برق باشد.

نمودار 35 : جریان انرژی و مواد در صنعت تولید روغننباتی

اقدامات انجام شده توسط سازمان بهینهسازی مصرف سوخت به منظور کاهش مصرف انرژی:

  • تدوین استاندارد مصرف انرژی در صنعت روغننباتی
  • ممیزی انرژی و پیادهسازی واحد مدیریت انرژی در کارخانه
  • اجرای طرح تولید همزمان برق و حرارت CHP در کارخانه روغننباتی بهشهر

جدول 68 : مصرف انرژی در صنایع روغننباتی

انرژی

میزان

میزان مصرف کل صنعت

درصد از مصرف کل صنعت(مقداری)

مبلغ

(میلیون ریال)

درصد از کل انرژی (مبلغی)

مصرف کل صنعت

درصد از مصرف کل صنعت(مبلغی)

متوسط مصرف بر هزار تن

مصرف برق (هزار کیلووات ساعت)

240764

24638218

1%

70206

48%

6346050

1%

159

مصرف گاز طبیعی (هزار مترمکعب )

286924

17768892

2%

60433

41%

2235110

3%

189

مصرف گازوئیل(هزار لیتر)

36022

1090147

3%

6897

5%

223542

3%

24

مصرف گاز مایع(هزار کیلوگرم)

576

360724

0.2%

464

0%

125084

0%

0

مصرف نفت سیاه و نفت کوره (هزار لیتر)

54684

3804490

1%

7095

5%

554410

1%

36

بنزین(هزار لیتر)

1150

111846

1%

1256

1%

90721

1%

1

مصرف نفت سفید(هزار لیتر)

1271

258197

0.5%

234

0%

45197

1%

1

جمع کل

146585

100%

9620114

در ادامه نمودار مبلغ انرژی مصرفی در صنعت روغننباتی را نشان داده شده است.

نمودار 36 : مصرف انرژی در صنعت روغننباتی

با توجه به بروز بودن تقریبی فناوری و ماشینآلات کارخانجات روغنکشی و تصفیه روغن صرف انرژی در این کارخانهها منطقی بوده و حدود 0.8 در صد از ارزش ستانده کالا را تشکیل میدهد.

9- منابع طبیعی

مهمترین منابع مورد بررسی در این برنامه آب و زمین است، ایران، امکانات بالقوه و ظرفیتهای وسیع و قابل توسعهای دارد، به طوری که با مساحتی حدود 648.1 میلیون هکتار خاک آسیا را تشکیل میدهد. زمینهای قابل کشت، جنگلها و مراتع طبیعی، اقلیم متفاوت و ذخایر ژنتیکی قابل توجه، فلور غنی و بر خورداری از نیروی خورشید از جمله امکانات و منابع کشاورزی کشور است که تولید انواع و اقسام محصولات کشاورزی سرد سیری، نیمه گرمسیری و گرمسیری را میسر ساخته است. از سوی دیگر فقط 14 درصد از زمینهای ایران قابل کشت و زرع است، 8 درصد اراضی ایران جنگل، 55 درصد مراتع طبیعی و 23 درصد کویر و بیابان است. آمار زمینهای حاصلخیز، جنگلها و مراتع کشور، منابع و ذخایر آبی کشور و همچنین سایر منابع طبیعی مورد استفاده در زنجیره تأمین مواد غذایی در برنامه راهبردی منابع طبیعی آورده شده است. در ادامه به بررسی ابتدا به بررسی کشت غلات در نقاط مختلف کشور و سپس منابع آب و مصرف آن در تولید دانههای روغنی پرداخته میشود.

بسیاری از گیاهان دانه روغنی دارای سازگاری وسیعی با شرایط اقلیمی کشور می­باشند و امکان تولید دانه ­های روغنی در داخل فراهم است. لیکن کشت دانههای روغنی در ایران با توجه به تفاوت بهای تمام شده و قیمت محصول در قیاس با سایر کشورها از مزیت رقابتی چندان برخوردار نیست. حمایت از این محصول باید هدفمند بوده و در بلندمدت منجر به کسب توان رقابت در تولید آن شود. برخی از مزایای تولید دانههای روغنی عبارتند از:

  • تنوع و گستردگی اقلیمی و امکانات طبیعی کشور
  • امکان توسعه کشت انواع دانههای روغنی
  • امکان تنوع و تعدد نباتات روغنی قابل کشت
  • سازگاری بالا با شرایط اقلیمی مختلف به ویژه در کلزا
  • امکان کشت کلزا و کلرنگ در فصل پاییز و فصل بارندگی
  • امکان استفاده از ظرفیتهای موجود از جمله کشت کلزا در اراضی شالیزار بعد از برداشت برنج

با توجه به آمار موجود در دفتر صنایع تبدیلی وزارت جهاد کشاورزی، استانهای برتر در زمینه کشت دانههای روغنی به شرح زیر است:

  1. گلستان
  2. مازندران
  3. آذربایجان غربی
  4. خوزستان
  5. فارس
  6. خراسان

استعداد اقلیمها در تولید دانههای روغنی که متکی بر مطالعات شناخت قابلیت‌های سرزمین و تجارب زراعی چند دهه گذشته و نتایج ملی و بینالمللی میباشد، گویای توان کشور در تولید مورد نیاز است. بر این اساس وزارت جهاد کشاورزی طرح افزایش تولید دانههای روغنی را تهیه نموده است. پتانسیل تولید دانههای روغنی در اقلیمهای مختلف کشور بر اساس این طرح عبارتست از:

  • اقلیم سواحل دریای خزر و منطقه مغان

کلزا در کشت پاییزه در چهار جایگاه تناوب با غلات آبی، کشت در اراضی شالی، تناوب با غلات در اراضی پر باران و اراضی دیم عادی مجموعا در سطح 225 هزار هکتار، 444 هزار تن ظرفیت تولید دارد. سویا در سطح کشت بهاره و کشت دوم در 110 هزار هکتار میتواند، 271.5 هزار تن محصول تولید کند. آفتابگردان در کشت بهاره دیم حداقل در سطح 20 هزار هکتار، 55 هزار تن ظرفیت بالقوه‌این اقلیم بشمار میروند.

جدول 69 : وضعیت موجود و مطلوب کشت دانههای روغنی در اقلیم گرم و مرطوب سواحل خزر

نام اقلیم

نام محصول

جایگاه کشت

وضعیت موجود

سطح زیر کشت در پایان برنامه

عملکرد KG

تولید(تن)

جمع کل پیشبینی تولید

سطح زیر کشت (هکتار)

عملکرد(KG)

اقلیم گرم و مرطوب سواحل خزر

کلزا

تناوب غلات

جای شالی

تناوب غلات(دیم وآبی)

تناوب غلات(دیم)

1200

18000

39000

13000

1800

1300

1600

700

40000

80000

55000

50000

2500

2300

2000

1150

100000

160000

126500

57500

444000

سویا

کشت اول(دیم)

کشت دوم (دیم)

8000

72000

1800

1600

25000

85000

2700

2400

67500

204000

271500

آفتابکردان

کشت اول(دیم)

12500

700

20000

900

18000

18000

کنجد

کشت دوم (آبی)

1000

750

50000

1000

5000

50000

مأخذ: دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی وزارت جهاد کشاوزی

  • اقلیم معتدل سرد

کشت کلزا در سطح 160 هزار هکتار از اراضی آیش و تناوب گندم آبی با تولید 416 هزار تن محصول سویا در کشت آبی با سطح زیر کشت 12 هزار هکتار و 6.3 هزار تن محصول و گلرنگ عمدتاً در اراضی دیم در سطح 21 هزار هکتار با 18.8 هزار تن تولید در این اقلیم پیشبینی گردیده.

  • اقلیم گرم و خشک جنوب

کلزا جایگاه کشت پاییزه در تناوب با غلات آبی و دیم و اراضی آیش و آبی و دیم در سطح 250 هزار هکتار با تولید 421 هزار تن، سویا تنها در کشت آبی در سطح 10 هزار هکتار با 18 هزار تن محصول و کنجد در کشت دوم در سطح 50 هزار هکتار با تولید 55 هزار تن ظرفیتهای بالقوه‌این اقلیم بشمار میروند.

جدول 70 : پتانسیل کشت، عملکرد و تولید دانههای روغنی در اقلیم گرم و خشک جنوب

نام اقلیم

نام محصول

جایگاه کشت

وضعیت موجود

سطح زیر کشت در پایان برنامه

عملکرد KG

تولید(تن)

جمع کل پیشبینی تولید

سطح زیر کشت (هکتار)

عملکرد(KG)

اقلیم گرم و خشک جنوب

کلزا

تناوب غلات(آبی)

تناوب غلات(دیم)

5000

7000

1600

600

110000

140000

2300

1200

253000

168000

421000

سویا

کشت دوم آبی)

10000

1800

18000

18000

کنجد

کشت دوم (آبی)

34000

800

50000

1100

55000

55000

مأخذ: دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی وزارت جهاد کشاوزی

  • اقلیم سرد

در این اقلیم کلزا با کشت پاییزه آبی در 120 هزار هکتار و 400 هزار تن محصول، آفتابگردان در دو جایگاه کشت آبی و دیم در سزح 22 هزار هکتار با 26.6 هزار تن دانه و گلرنگ در کشت دیم در 8 هزار هکتار و 6.4 هزار تن محصولات امکانات بالقوه تولید محصولات روغنی هستند. همانطور که ملاحظه میگردد تکیه اصلی طرح بر توسعه کشت کلزاست که گیاهی با امکان کشت پاییزه است و رفع نیاز آبی آن عمدتا متکی بر بارندگی است. و از طرفی به علت زود رسی امکان کشت آن در قسمتی از شلیزارهای کشور بعد از برداشتن برنج نیز فراهم است. اصولا کشت آن با تکیه بر اراضی آیش، تناوب با غلات آبی و دیم و کشت در جای شالی استوار است. این محصول آثار مثبت و معنا دار بر عملکرد محصولات بعدی دارد و کنترل بسیاری از عوامل بیماریزا و نیز علفهای هرز در مزارع گندم بخوبی انجام میدهند. سطح مجموع زیر کشت آن در سال افق طرح(1393) به 757 هزار هکتار با عملکرد بیش از 2094 کیلو گرم در هکتار و تولید حدود 1.6 میلیون تن دانه یا 664 هزار تن روغن می‌رسد.

توسط سایر گیاهان روغنی نظیر سویا، آفتابگردان، کنجد و گلرنگ در بهینه و گاهی حداکثر در سطوحی که در طول سالهای گذشته نیز وجود داشته، با عملکردهای مطلوب پیشبینی شده است. از جمله سطح زیر کشت سویا در حد 132 هزار هکتار با تولید 313 هزار تن و عملکرد 2375 کیلو گرم در هکتار، کشت آفتابگردان در سطح 100 هزار هکتار با تولید 124 هزار تن دانه گلرنگ در سطح 29 هزار هکتار و تولید 25.2 هزار تن و بالاخره کنجد در سطح 62 هزار هکتار با تولید 66.3 هزار تن در سال افق طرح پیشبینی شده است. ضمنا کماکان پنبه دانه تولیدی از کشت پنبه، بخشی از روغن کشور را تأمین خواهد کرد.

با محاسبه درصد روغن هر دانه روغنی معادل 845 هزار تن روغن خام و بیش از 1.3 میلیون تن کنجاله تولید میگردد که بیش از 72 درصد روغن و بیش از 53.5 درصد کنجاله مورد نیاز کشور را تولید خواهد کرد.

جدول 71 : پتانسیل کشت، عملکرد و تولید دانههای روغنی در اقلیم سرد

نام اقلیم

نام محصول

جایگاه کشت

وضعیت موجود

سطح زیر کشت در پایان برنامه

عملکرد KG

تولید(تن)

جمع کل پیشبینی تولید

سطح زیر کشت (هکتار)

عملکرد(KG)

اقلیم گرم و خشک جنوب

کلزا

کشت اول(آبی)

20000

1700

120000

2500

300000

300000

آفتابگردان

کشت اول (آبی)

کشت اول(دیم)

3000

9000

1213

470

10000

12000

2000

550

20000

6600

26600

گلرنگ

بهاره(دیم)

1000

400

8000

800

6400

6400

مأخذ: دفتر صنایع تبدیلی و تکمیلی وزارت جهاد کشاوزی

در ادامه به بررسی آثار زیست محیطی تولید روغنهای نباتی پرداخته میشود.

بررسی اثرات توسعه این صنعت بدون در نظر گرفتن آثار زیست محیطی آن میتواند مشکلات زیادی برای محیط زیست بوجود آورد که لازم است به آن پرداخته شود. برخی از این مسائل عبارتند از:

  • عوامل آلوده کننده هوا مانند ذرات گرد و غبار، هگزان مرحله استخراج حلال، گازهایی که از بویلرهای ذغال سوز منتشر میشود.
  • منابع تولیدکننده فاضلاب در صنایع روغن مانند آسیاب و استخراج، خنثی سازی، رنگ بری، زمستانه کردن، بوگیری، اسیدی کردن، شستشوی تانکرها، بستهبندی، تولید مارگارین، تولید روغن سالاد و مایونز و تولید نیکل و فسفات در مراحل هیدروژناسیون و فسفاتید.

10- نهادها و سازوکارها

در بسیاری از کشورها دخالت دولت در بازارهای دانههای روغنی و فراوردهای آن در مقایسه با کالاهایی مثل شکر، غلات، لبنیات و نظایر آن کمتر است. برخی از کشورها به حمایت از تولیدکنندگان داخلی با استفاده از سیاستهای مختلف نظیر مشوقهای مالیاتی، مداخله و کنترل قیمتهای بازار، وضع تعرفههای وارداتی، حمایت از بخش خصوصی برای خرید مستقیم دانهها از کشاورزان، توجه به کارایی بالاتر، و نظایر آن درصدد حفظ توان رقابتی تولیدکنندگان داخلی در بازار و تثبیت درآمد کشاورزان هستند. در ایران عمده سیاستهای تنظیم بازار کشور در ارتباط با صنعت روغننباتی از یک طرف مربوط به سیاستهای دولت برای افزایش تولید انواع روغننباتی و دانههای روغنی از طریق خرید تضمینی، تخصیص اعتبارات ارزی و ریالی برای توزیع نهادهای ارزان قیمت از قبیل انواع کود شیمیایی و بذرهای اصلاح شده و در نهایت اعطای انواع کمکهای دولت برای بهبود عملکرد تولید انواع دانههای روغنی بوده است. از طرف دیگر انواع تسهیلات ریالی و ارزی برای افزایش سرمایهگذاری در صنایع روغنکشی و تصفیه روغن خام بوده است.

خلاصه دخالتهای دولت در زنجیره تأمین صنعت روغننباتی عبارتند از: تضمین خرید مواد اولیه (دانههای روغنی)، سیاستگذاری در خصوص میزان و تعرفه روغننباتی، روغن خام و دانههای روغنی وارداتی و قیمتگذاری و کنترل قیمت محصولات این صنعت و همچنین تنظیم بازار آن که در ادامه به تشریح هر یک پرداخته میشود.

در سالهای اخیر دولت به منظور ساماندهی بازار محصولات کشاورزی وهدفمندی یارانه نهادهای کشاورزی، سعی بر آن داشته است تا تعداد محدودی از محصولات را بر اساس معیارهای اقتصادی انتخاب شده و یارانههای پرداختی و مکانیزم اعطای یارانه به آنها را با در نظر گرفتن اهدافی افزایش ضریب خود اتکایی در تولید دانههای روغنی و چون حمایت از کشت دانههای روغنی به تبع آن روغن، تأمین به موقع منابع مالی و هدفمند از دانههای روغنی با در نظر گرفتن لازم برای خرید دانههای روغنی داخلی کاهش مداخله دولت و هزینههای آن، ملاحظاتی چون تعداد حلقههای واسط برای پرداخت وجوه سیاستهای حمایتی، پوشش دادن منافع حلقههای درگیر، افزایش کارایی و اثربخشی در بخش کاشت و صنعت و نهایتاً ایجاد ثبات نسبی در بازار شود. در ادامه به تشریح این سیاستها پرداخته میشود:

  1. کشت دانههای روغنی: کشت دانههای روغنی از دو نوع یارانه در کشور برخوردار است. اول یارانه نهادهای کشاورزی که به طور عمومی به دامنه گستردهای از محصولات کشاورزی از جمله دانههای روغنی تعلق می‌گیرد. دوم خرید تضمینی محصولات تولید شده است. علاوه بر یارانه کود، دانههای سویا، کلزا و آفتاب گردان از یارانه تدارک بذرهای هیبرید وارداتی نیز برخوردار است. اما علاوه بر اعطای یارانه نهادهای کشاورزی، قیمت تضمینی نیز برای دانههای روغنی کلزا، آفتاب گردان، سویا و گلرنگ وضع میشود. همچنین در برخی مواقع تعرفهها به گونهای تنظیم میشود که قیمت دانه خارجی پایینتر از قیمت دانه داخلی نباشد. بدین روی دولت برای حمایت همه جانبه از کشت این محصول در بعضی موارد حمایت مضاعف میکند مانند:
    • تأمین بذر اصلاح شده به نرخ مصوب
    • تأمین و توزیع کودشیمیایی به نرخ مصوب
    • بیمه محصولات در چارچوب دستورالعمل صندوق بیمه محصولات کشاورزی
    • پرداخت یارانه مستقیم توسط وزارت جهادکشاورزی
    • توزیع کیسه مخصوص جمعآوری محصول به صورت امانی و بدون دریافت وجه
    • اعطای تسهیلات بانکی
    • واگذاری ادوات کشاورزی به کشاورزان کلزاکار در قالب تسهیلات بانکی
    • پرداخت یارانه مستقیم برداشت محصول
  1. صنعت روغنکشی:حمایتهای دولت طی سالهای گذشته از این بخش به شرح زیر است:
    • پرداخت تسهیلات بانکی
    • حمایت تعرفهای از محصولات تولیدی کارخانههای روغنکشی
    • اشتغال در صنعت روغنکشی

سیاستهای حمایتی دولت در این زنجیره را در 3 بخش زیر میتوان خلاصه کرد:

  1. قیمت تضمینی: در سال 1368 قیمت تضمینی، طبق قانون تضمین خرید محصو لات اساسی به تصویب مجلس شورای اسلامی‌رسید و براساس این قانون، دولت موظف گرد ید به منظور حمایت از تولید محصولات کشاورزی و ایجاد تعادل در نظام تولید و جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی و ضرر و زیان کشاورزان همه ساله حداقل قیمت خرید محصولات اساسی کشاورزی را تعیین و در صورت لزوم نسبت به خرید محصول از تولیدکننده اقدام نماید. بدیهی است که تولیدکنندگان مجاز به فروش محصول تولیدی خود به قیمتهای بیشتر از حد اعلام شده می‌باشند و در صورتی که قیمتها از حداقل قیمتهای اعلام شده کمتر باشد دولت موظف به خرید محصول یا تأمین ضرر و زیان تولیدکنندگان میباشد. از محصولات اساسی تحت پوشش قانون خرید تضمینی دانههای روغنی هستند.
  2. یارانه ها: شرکت سهامی خاص توسعه کشت دانههای روغنی به عنوان زیر مجموعه اتحادیه صنفی کارخانجات روغنکشی کشور به عنوان مباشر مسئولیت خرید تضمینی بخش عمدهای از دانههای روغنی تولیدی کشور را برعهده دارد. دولت هر ساله براساس وظایف حاکمیتی و به منظور حمایت از تولیدکنندگان قیمت تضمینی دانههای روغنی را اعلام میکند. شرکت مذکور با استقرار مراکز خرید ثابت و سیار در کانونهای تولید دانههای روغنی اقدام به خرید دانه به قیمتهای مصوب مینماید و در نهایت محصول خریداری شده را جهت استحصال روغن به کارخانجات تحت پوشش اتحادیه صنفی کارخانجات روغن ک شی ارسال مینماید. شرکت مذکور بابت انجام عملیات خرید تضمینی و ارسال آن به کارخانجات تحت پوشش، هزینههایی متحمل میشود که این هزینهها توسط دولت تحت عنوان یارانههای تولیدی به این شرکت پرداخت میشود. به عبارت دیگر شرکت توسعه دانههای روغنی به عنوان مباشر خر ید تضمینی شرح هزینه و درآمد ناشی از عملیات خرید دانههای روغنی و هزینههای ناشی از عملیات خرید را به دولت ارائه و دولت با تعدیل هائی در آن، میزان یارانه را در شورای اقتصاد تصویب و پس از طی مراحل اداری به دستگاه مباشر میپردازد.
  3. سیاستهای بازرگانی خارجی: باتوجه به تغییر الگوی واردات روغن و مشتقات آن و جهت استفاده از ظرفیتهای صنایع روغنکشی، واردات دانه روغنی بالاخص سویا آغاز شد و سال به سال افزایش یافت. از آنجایی که فراوردههای آن توان رقابت قیمتی با محصولات خار جی را نداشتند، دولت به منظور حمایت از این صنایع از سال 1380 سیاست برقراری ما به التفاوت برای واردات روغن خام و روغن تصفیه شده، عدم اختصاص ما به التفاوت به واردات دانههای روغنی، وضع ما به التفاوت به واردات کنجاله سویا و استمرار و افزایش آن در سالهای بعد از جمله اقداماتی است که به منظور اقتصادی کرد ن واردات دانه در کشور صورت گرفته است.

بررسی سیاستهای تنظیم بازار دانههای روغنی، روغن خام و روغننباتی در سایر کشورها نشان میدهد که در اکثر کشورها در صورت نیاز به واردات این محصولات سعی در برنامهریزی برای واردات دانههای روغنی به جای روغن خام و روغن ساخته شده برای استفاده از ارزشافزوده و اشتغال مربوط در داخل کشورشان کردهاند. براساس این در ایران نیز با توجه به ظرفیتهای خالی بسیار بالای صنایع روغنکشی که خود از جمله چالشهای این صنعت است و باعث افزایش هزینه تولید میشود؛ باید به جای واردات روغن خام، طوری برنامهریزی صورت گیرد که دانههای روغنی به کشور وارد شود و با فرآوری آن نه تنها روغن خام موردنیاز کشور تأمین شود، بلکه کنجاله آن نیز برای خوراک دام و طیور که آن نیز به کشور وارد میشود، تأمین شود.

کشت دانههای روغنی از دو نوع یارانه در کشور برخوردار است. اول یارانه نهادهای کشاورزی که به طور عمومی به دامنه گستردهای از محصولات کشاورزی از جمله دانههای روغنی تعلق می‌گیرد. دوم خرید تضمینی محصولات تولید شده است. علاوه بر یارانه کود، دانههای سویا، کلزا و آفتاب گردان از یارانه تدارک بذرهای هیبرید وارداتی نیز برخوردار است. اما علاوه بر اعطای یارانه نهادهای کشاورزی، قیمت تضمینی نیز برای دانههای روغنی کلزا، آفتاب گردان، سویا و گلرنگ وضع میشود. همچنین در برخی مواقع تعرفهها به گونهای تنظیم میشود که قیمت دانه خارجی پایینتر از قیمت دانه داخلی نباشد. بدین روی دولت برای حمایت همه جانبه از کشت این محصول دربعضی موارد حمایت مضاعف میکند مانند:

  • تأمین بذر اصلاح شده به نرخ مصوب
  • تأمین و توزیع کودشیمیایی به نرخ مصوب
  • بیمه محصولات در چارچوب دستورالعمل صندوق بیمه محصولات کشاورزی
  • پرداخت یارانه مستقیم توسط وزارت جهاد کشاورزی
  • توزیع کیسه مخصوص جمعآوری محصول به صورت امانی و بدون دریافت وجه
  • اعطای تسهیلات بانکی
  • واگذاری ادوات کشاورزی به کشاورزان کلزا کار در قالب تسهیلات بانکی
  • پرداخت یارانه مستقیم برداشت محصول

1384 اولین سال برنامه ده سالهای بود که بر مبنای آن مقرر گردیده است خوداتکایی در تولید روغننباتی به طور قابل توجهی افزایش یابد. نکته بسیار حائز اهمیت آن است که کلزا به عنوان محصول اصلی درطرح تأمین روغننباتی، به سطح زیرکشت و تولید مورد نظر دست پیدا نکرده است. از سوی دیگر؛ کاهش قابل توجهی هم در سطح زیرکشت و هم در تولید آفتابگردان ملاحظه میگردد. در عوض؛ سویا از برنامه پیشی گرفته است. در کل؛ وضعیت تولید دانههای روغنی در سال اول برنامه (1384) با اهداف از پیش تعیین شده برنامه سازگاری نداشته است، از اینرو؛ ضرورت دارد که با انجام مطالعاتی دلایل عدم سازگاری بوجود آمده مورد بررسی دقیق قرار گیرد.

  • بررسی شاخص مزیت نسبی که در واقع نشان دهنده رقابت واقعی و به دور از اخلال وضعیت تولید محصول است، بیانگر وجود مزیت نسبی در تولید این محصولات در استانهای عمده تولیدکننده میباشد.
  • شاخص ضریب حمایت اسمی نشان دهنده این موضوع است که قیمت بازاری محصول کمتر از قیمت سایهای آن است. بعبارت دیگر؛ سیاستهای دولت در این خصوص باعث شده است که قیمت در داخل کشور کمتر از قیمت مرزی در نرخ ارز سایهای باشد که به نحوی حاکی از اعمال مالیات ضمنی بر تولیدکنندگان داخلی است.

شاخص ضریب حمایت اسمی نهاده در مورد محصولات سویا، آفتابگردان و کلزا گویای آن است که تولیدکنندگان داخلی، نهادهای قابل تجارت را به صورت یارانهای در تولید محصولات مذکور به کار گرفتهاند. یعنی؛ بهره برداران، نهادهای قابل تجارت را ارزانتر از قیمت مرزی آنها در تولید دانههای روغنی استفاده کردهاند.

شاخص ضریب حمایت مؤثر که در واقع اثر کل دخالتهای دولت در بازار محصول و نهادهای قابل تجارت را مورد تجزیه و تحلیل قرار میدهد، نشان دهنده عدم وجود حمایت موثر از محصولات مورد بررسی است.

بطور کلی؛ از نتایج حاصل در مورد شاخصهای حمایتی میتوان نتیجه گرفت که؛ سیاستهای دولت نتوانسته است منجر به حمایت موثر از تولید دانههای روغنی در کشور شود. به عبارت دیگر؛ هرچند کشاورزان از یارانه نهادهای استفاده میکنند، اما در کل، با مالیات ضمنی روبرو بودهاند.

  • نرخ حمایت مستقیم نشان دهنده اثر سیاستهای دولت در بخش کشاورزی است که موثر بر قیمت نسبی محصولات کشاورزی میباشد، برای سویا، آفتابگردان و کلزا از روند یکسانی در دوره 82-1376 برخوردار بوده است. این نرخ طی سالهای 79-1376 منفی است و بیانگر آن است که اثر سیاستهای مستقیم دولت در بازار این محصولات منجر به کاهش قیمت داخلی محصول در مقایسه با قیمت مرزی شده است. اما طی سه سال پس از آن (82-1380) نرخ حمایت مستقیم مثبت شده که بیانگر جنبه مثبت حمایتی سیاستهای مستقیم دولت در بخش میباشد.
  • نرخ حمایت غیرمستقیم؛ اثر سیاستهای سایر بخشها و سیاستهای کلان اقتصادی را بر محصول نشان میدهد. در خصوص محصولات سویا، آفتابگردان و کلزا این نرخ منفی بوده است.که بیانگر آن است که پول داخلی در نتیجه سیاستهای سایر بخشها و سیاستهای کلان اقتصادی بیش از حد ارزش گذاری شده است، که در نتیجه منجر به کاهش قیمت نسبی محصولات مورد بررسی در مقایسه با قیمت مرزی آنها شده است.

از سوی دیگر، اثر کل سیاستهای(مجموع اثرات مستقیم و غیر مستقیم) بر سه محصول مورد بررسی منفی میباشد، بدین ترتیب میتوان مجموع اثر سیاستهای دولت را در تولید سویا، آفتابگردان و کلزا به صورت مالیات ضمنی دانست که قیمت این محصولات را در داخل کشور در مقایسه با قیمت مرزی پایینتر نگه داشته است، لذا انتظار میرود که در صورت آزادسازی تجارت و عدم اعمال سیاستهای دولت، قیمت دریافتی کشاورزان برای این محصولات افزایش یابد.

در پایان این بخش به طور خلاصه نهادهای موثر بر عملکرد زنجیره تأمین و نحوه مداخلات دولت در زنجیره بیان میشود که شامل موارد زیر میباشد:

1. وزارت جهاد کشاورزی

  • خرید تضمینی 100 درصد دانههای روغنی تولید داخل (در بخش دانههای روغنی تشریح شد)
  • معافیت حقوق ورودی واردات 3 کیلو گرم دانه به ازای خرید یک کیلوگرم دانه روغنی داخلی
  • پرداخت ضرر و زیان خرید تضمینی دانههای روغنی
  • محدود کردن واردات روغن تصفیه شده با وضع تعرفه پلکانی در انوتع روغن واردتی
  • تشویق واردات دانه روغنی به جای روغن خام

2. وزارت صنعت، معدن و تجارت

  • بازسازی و نوسازی صنعت
  • نیل به استانداردهای تولید
  • افزایش بهرهوری در کارخانجات
  • بهبود کیفیت
  • کاهش قیمتتمامشده محصول
  • تعدیل و تنظیم بازار
  • نرخ محصولات صنعت
  • ذخیره
  • اعمال سیاستهای تعرفهای مناسب و خرید تولیدات داخلی

3. هیات تعیین و تثبیت قیمت‌ها و انجمن صنفی و تعاونی

11- تاریخچه صنعت

در ایران روغن به عنوان یکی از کالاهای مهم کشاورزی مورد نیاز مردم، از سالهای دور مورد توجه بوده است. مصرف روغن حیوانی با تعدیل سرانه مصرف به تدریج کاهش یافته و به سهولت روغننباتی جایگزین آن شد، با احداث اولین کارخانه روغنکشی در سال 1317 ظرفیت تولید روغننباتی در ایران به سرعت افزایش یافت.

تولید روغن کشور در سال 1340 حدود 38 هزار تن بوده و با 12 هزار تن روغن وارداتی نیاز کشور تأمین شده است؛ به عبارتی 76.1 درصد خود کفایی وجود داشته است. مصرف سرانه روغن از 2.5 کیلوگرم در سال 1340 به 19 کیلوگرم با جمعیت بیش از 70 میلیون نفر در سالهای اخیر رسیده و عدم افزایش تولید روغن داخلی متناسب با رشد جمعیت موجب کاهش درصد سهم خودکفایی در کشور گردیده است. میزان مصرف روغننباتی از 50 هزار تن در سال 1340 به بیش از 1400 هزار تن در سال 1384 افزایش یافته و واردات روغن به بیش از یک میلیون تن رسیده است. نگاهها بیشتر به تأمین روغن از طریق واردات معطوف بوده و توجه و اقدام چاره ساز و موثری در حمایت از تولیدات داخلی انجام نگردیده است. روغنکشی از دانههای روغنی بوسیله چرخهای عصاری از قرنها پیش به صورت سنتی در ایران مرسوم بوده که بیشتر مصرف دارویی و شیمیایی داشته و در موارد خاص بعنوان یک ماده غذایی همراه با سایر مواد نظیر آرد و غیره مصرف می‌شده است. روغنکشی از دانههای روغنی نظیر پنبه دانه، آفتابگردان، گلرنگ و سویا به صورت صنعت فعلی از سال 1317 بوسیله کارخانه روغنکشی ورامین شروع شد. در سال مذکور توسط این کارخانه تصفیه روغن خام و تولید روغننباتی نیز شروع بکار نموده و در حقیقت شروع صنعت روغنکشی و تصفیه روغن خام و تولید روغننباتی را میتوان سال 1317 دانست.

  1. روغنکشی: صنعت روغنکشی از دانههای روغنی به موازات کارخانجات تصفیه و بستهبندی روغن از سال 1317 در ایران آغاز به کار نموده است با وجود این اکثر کارخانجات موجود در دهه 1320 تأسیس گردیدهاند. در 20 سال اخیر نیز واحدهای روغنکشی متعددی از وزارت جهاد سازندگی و وزارت صنایع مجوز تأسیس دریافت نمودهاند به طوریکه هم اکنون بیش از 65 واحد به استحصال روغن خام از دانههای روغنی اشتغال دارند. همچنین تعداد قابل توجهی کارخانه در استانهای مختلف کشور با اخذ مجوزهای لازم در حال تأسیس می‌باشند که اطلاعات دقیقی از میزان پیشرفت کار آنها در دست نمی‌باشند.
  2. روغننباتی: رشد و توسعه صنایع روغنکشی و صنایع وابسته به آن به طور مستقیم تحت تأثیر میزان مصرف روغننباتی قرار دارد. تا سال 1320 در ایران مصرف روغننباتی رایج نبود و مردم بیشتر از روغن حیوانی استفاده مینمودند. از این سال به بعد مصرف روغننباتی به میزان بسیار کم رایج گردید. اولین کارخانه روغنکشی در سال 1317 با ظرفیت 3500 تن در سال در منطقه ورامین تأسیس گردید. متعاقباً اولین کارخانه روغننباتی هیدروژنه ایران در سال 1331 با ظرفیت ده تن در روز در شهر ری تأسیس شد. تا این موقع روغننباتی هیدروژنه از کشور هلند و آمریکا وارد می‌شد. طی سالهای 1331 تا 1349 جمعاً سیزده کارخانه در تهران، شیراز، اصفهان، بابل، ساری و نیشابور تأسیس گردید. همانطور که قبلاً اشاره شد در حال حاضر 11 واحد تصفیه روغن، 20 واحد روغنکشی و 5 واحد توام روغنکشی و تصفیه روغن به کار اشتغال دارند که البته قدمت بعضی از این کارخانهها به بیش از 30 سال می‌رسد. شایان ذکر است و علاوه بر افزایش ظرفیتهای قبلی به فناوری روز مجهز شدهاند.

↑ [1] ارزشافزوده: عبارت است از مابه التفاوت ارزش دریافتیها و ارزش پرداختیها یا به عبارتی مابه التفاوت ارزش ستانده و ارزش داده فعالیت صنعتی
↑ [2] با توجه به بسته فوق اهداف تولید دانههای روغنی در داخل کشور بشرح جدول زیر میباشد(ارقام به هزار تن) جدول مربوطه در انتهای صفحه قرار دارد.
↑ [3] Olive pomace oil
↑ [4] Lampante oil
↑ [5] آمارنامه کشاورزی سال 1388
↑ [6] پیشبینی اشتغال صنعت در 5 سال آتی و افق 1404 در بخش اهداف کمی آورده شده است.


موضوعات مرتبط بر اساس برچسب ها


لینک مستقیم : http://www.bsmt.ir/85/روغن-های-خوراکی-وضعیت/
toptopیادداشت شخصییادداشت شخصیثبت کردن اظهارنظرثبت کردن ایده مشارکتbottom
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت
کتاب برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت