هم افزا

کتاب : برنامه راهبردی فرآورده های شیمیایی

برنامه راهبردی فرآورده های شیمیایی

راهنمای مطالعه کتاب
تقدیر
پیشگفتار
بخش 1 : فرآورده های شیمیایی
بخش 2 : فرآورده های پتروشیمی
بخش 3 : رنگ
بخش 4 : تایر
پیوست 1 : پژوهش
پیوست 2 : گزارش
پیوست 3 : بررسی تطبیقی
پیوست 4 : پرسش ها
پیوست 5 : چکیده
پشت جلد کتاب های صنعت، معدن و تجارت

این کتاب در بردارنده، برنامه راهبردی فراوردههای شیمیایی و مطالب مرتبط با آن است. این کتاب در 5 بخش تنظیم شده است. محتوای بخشها در جدول زیر معرفی شدهاند.

بخش، پیوست	موضوع	محتوا	نشانی اینترنتی
بخش اول	فراوردههای شیمیایی		www.bsmt.ir/4149
بخش دوم	فراوردههای پتروشیمی		www.bsmt.ir/783
بخش سوم	محصولات بهداشتی، عطر و آرایشی		www.bsmt.ir/3857
بخش چهارم	رنگ		www.bsmt.ir/967
بخش پنجم	تایر		www.bsmt.ir/393

پروژه طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت شامل یک برنامه در سطح کلان، 15 برنامه در موضوعات افقی (منابع انسانی، فناوری، جریان مالی و ...) و بیش از 70 برنامه برای زنجیرههای تأمین است. کتابهایی که برای مستندسازی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت تدوین شدهاند، در جدول زیر معرفی شدهاند.

ردیف	گروه	نام کتاب	موضوع	نشانی اینترنتی
1	کلان	برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت (همین کتاب)	این کتاب در بردارنده برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت در سطح کلان است که جمع بندی تمام برنامهها میباشد.	www.bsmt.ir/b146
2		چکیده برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت	مهمترین بخشهای برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت به طور خلاصه در این کتاب ارائه شده است. از آنجا که طیف مخاطبان این برنامه نسبتاً متنوع است و ممکن است متن تخصصی و فنی برنامه برای تمام مخاطبان مناسب نباشد، این کتاب محتوای برنامه راهبردی را به زبانی ساده بیان مینماید.	www.bsmt.ir/340
3		قوانین و مقررات پیشنهادی بر اساس برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت	برای اجرایی شدن یک برنامه لازم است علاوه بر تعیین مأموریتها و اختیارات عوامل، مفاد برنامه با ادبیات حقوقی نیز تنظیم شود. تصویب محتوای برنامه که با ادبیات حقوقی تنظیم شده است، رسمیت بیشتری برای عوامل اجرایی خواهد داشت. محتوای برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت با این رویکرد به صورت 7 قانون، آییننامه و دستورالعمل تنظیم شده است. این کتاب شامل این قانون و مقررات است.
4	برنامه‌های افقی	منابع طبیعی		www.bsmt.ir/b2154
5		بازار محصول		www.bsmt.ir/b2130
6		تجارت خارجی		www.bsmt.ir/b2153
7		جریان کالا		www.bsmt.ir/b2075
8		منابع انسانی		www.bsmt.ir/b2043
9		فناوری		www.bsmt.ir/b2152
10		منابع فیزیکی		www.bsmt.ir/b2140
11		جریان مالی		www.bsmt.ir/b2062
12		مالیه عمومی
13		بنگاهها		www.bsmt.ir/b2110
14		روابط بینالمللی
15		فرهنگ و اجتماع
16		محیط زیست
17	برنامه‌های زنجیرههای تأمین	برنامه‌های راهبردی فراوردههای غذایی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی فراوردههای غذایی و زیر برنامه‌های آن (لبنیات، فراوردههای غلات و حبوبات، شیرین کنندهها، شیرینی و شکلات، نوشیدنیها، روغنهای خوراکی، فراوردههای میوهها و سبزیها، گوشت و فراوردههای پروتئینی) میباشد.	www.bsmt.ir/b102
18		برنامه‌های راهبردی فراورده_های شیمیایی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی فراوردههای شیمیایی و زیر برنامه‌های آن (فراوردههای پتروشیمی، لاستیک و پلاستیک، فراوردههای بهداشتی، عطر و آرایشی، رنگ، تایر) میباشد.	www.bsmt.ir/b124
19		برنامه‌های راهبردی فلزات	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی فلزات و زیربرنامه‌های آن (فولاد، آلومینیوم، مس، سرب و روی) میباشد.	www.bsmt.ir/b149
20		برنامه راهبردی تجهیزات حمل و نقل	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی تجهیزات حمل و نقل و زیربرنامه‌های آن (خودرو، تجهیزات دریایی، تجهیزات هوایی، تجهیزات ریلی، موتورسیکلت و دوچرخه) میباشد.	www.bsmt.ir/b170
21		برنامه‌های راهبردی مصالح ساختمانی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی مصالح ساختمانی و زیربرنامه‌های آن (سیمان، سنگهای ساختمانی، کاشی، مصالح پرکننده، شیشه) میباشد.	www.bsmt.ir/b148
22		برنامه‌های راهبردی فراوردههای سلولزی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی صنایع سلولزی و زیربرنامه‌های آن (کاغذ، چوب) میباشد.	www.bsmt.ir/b147
23		فراوردههای نساجی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی نساجی و زیربرنامه‌های آن (نخ و پارچه، پوشاک، کیف و کفش، چرم، کفپوش ها) میباشد.	www.bsmt.ir/b2772
24		تجهیزات و ماشین سازی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی تجهیزات و ماشینسازی و زیربرنامه‌های آن (تجهیزات صنعتی، تجهیزات کشاورزی، تجهیزات راه سازی) میباشد.	www.bsmt.ir/b2374
25		تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی	این کتاب شامل برنامه‌های راهبردی تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی و زیربرنامه‌های آن (الکترونیک خودرو، میکرو الکترونیک، تجهیزات مخابراتی، لوازم خانگی و اداری الکتریکی و الکترونیکی، تجهیزات پزشکی الکتریکی و الکترونیکی، الکترونیک نوری، تجهیزات کنترل صنعتی و اندازهگیری، تجهیزات الکتریکی) میباشد.
26		تجهیزات و محتوای آموزشی و سرگرمی
27		فناوری اطلاعات و ارتباطات
28		انرژی
29		خدمات مهندسی

برای ارائه بهتر محتوای برنامه، و افزایش هم افزایی بین الگوهای ذهنی مخاطبان این برنامه (مدیران، کارشناسان و کارگران، تصمیمگیران و ... ) علاوه بر این کتاب و سایر کتابهای معرفی شده، اسلایدها، فیلمها، پوسترها و دورههای آموزشی متعددی در حال تهیه هستند که در جدول زیر معرفی شدهاند.

ردیف	رسانه	موضوع	نشانی اینترنتی
1	فیلم (15)	معرفی عمومی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت؛ چارچوب مفهومی و روش تحقیق؛ وضعیت صنعت، معدن و تجارت؛ تشریح اهداف، خط‌مشیها و راهبردها؛ تبیین مفهوم خودسازماندهی؛ الویتهای تولید و صادرات؛ امکانپذیری دست یابی به اهداف؛ رویکرد برنامه راهبردی در حل مسائل جاری؛ اقتصاد مقاومتی؛ روش اجرایی شدن برنامه؛ زیرساختهای نرم؛ جریان مالی؛ منابع انسانی؛ بازار محصول؛ تجهیزات صنعتی؛ تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی
2	پوستر (30 نوع)	اهداف و راهبردهای کلان، افقی و زنجیرههای تأمین
3	دورههای آموزشی (20 دوره)	محتوای برنامه راهبردی سطح کلان، برنامه‌های افقی و برنامه‌های زنجیرههای تأمین
4	اسلاید	اسلایدهای برنامه‌ها با قالب پاورپوینت

همه دستاوردهای پروژه طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، در وبگاه www.bsmt.ir قرار دارد. برای دسترسی به اطلاعات بههنگام، اسناد پشتیبان، دادهها (به صورت فایل اکسل) و ... به نشانیهای اینترنتی ذکر شده در جداول بالا مراجعه نمایید. با مراجعه به این صفحات، علاوه بر دریافت اطلاعات بیشتر و کاملتر، می‌توانید نظرات، ایدهها و پرسشها خود را مطرح نموده و در صورت تمایل برای تکمیل این برنامه و سایر برنامه‌ها مشارکت نمایید.

این برنامه، در پایان راه نیست، چرا که اساساً برنامه، رودی جاری ست که باید نوبه نو افکار تازه از آن گذر کند و آن را روح تازهای بخشد؛ برنامهریزی یک فرایند مستمر است که همواره با تغییرات محیط و ایدهها بهبود مییابد. همزمان با طراحی این برنامه، زیرساختهای بههنگامسازی آن نیز فراهم شدهاند تا بههنگامسازی آن سادهتر و دقیق‌تر باشد، از شما دعوت میکنیم در بههنگامسازی این برنامه (از طریق وبگاه www.bsmt.ir) مشارکت کنید.

با ما در ارتباط باشید!

طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت با حمایتها و همکاریهای افرادی زیادی میسر شده است. در ابتدا باید از آقای دکتر مهدی غضنفری، وزیر محترم صنعت، معدن و تجارت؛ آقای دکتر مسعود موحدی، قائم مقام محترم وزیر و آقای مهندس سید علی رضا شجاعی، معاون محترم برنامهریزی به خاطر حمایت از اجرای این پروژه تشکر نمایم. بدون شک، انجام چنین کار گستردهای که با پارادایمی متفاوت از پارادایمهای متعارف انجام شد، بدون حمایت علمی و اجرایی این عزیزان امکانپذیر نبود.

در تولید محتوای این برنامه بیش از 100 کارشناس همکاری داشته و از دیدگاههای صدها صاحب نظر بهره گرفته شده است که باید از همه آنها تقدیر کرد، در طراحی برنامه سطح کلان، نقش ........ پررنگتر بوده که به طور ویژه از آنها تشکر می‌نمایم. پروژه طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت با همکاری دانشگاه شهید بهشتی انجام شده و همراهی ریاست محترم این دانشگاه جناب آقای دکتر طهرانچی و همچنین آقای دکتر رعنایی (عضو محترم هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی) شایسته تقدیر است.

در نهایت باید از عزیزانی که در انجام این پروژه از وقت متعلق به آنها کم گذاشته ام، به ویژه مادر، همسر و فرزندانم، عذرخواهی نموده و به خاطر صبرشان تشکر کنم. سهم خودم از این کار ناقابل را تقدیم «حکومت کریمه بقیه الله اعظم (عج)» می‌نمایم و امید دارم که عملی صالح محسوب شده و پذیرفته شود.

سید رضا فاطمی امین، مجری طراحی و تدوین برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت

«انقلاب اسلامی ایران» نقطه عطفی در تاریخ جهان است که پیامدهای آن از افقهای بالاتر نمایانتر و با گذشت زمان، مشهودتر میشود. پیشرفت شتابان ایران اسلامی در ایجاد زیرساختها و کسب دانش و فناوری، نویددهنده برپایی تمدن اسلامی و جامعه‌ای در تراز جامعه منتظر موعود (عج) است. تا ظهور معجزه ایران اسلامی، راه زیادی نمانده است؛ و پیمودن راه باقی مانده، بیش از آن که نیازمند زمان و هزینه باشد؛ مستلزم دانش، هوشمندی و دقت در برنامهریزی و قوت در اجراست.

مطابق چشمانداز 1404، ایران باید الهامبخش، فعال و مؤثر در جهان اسلام بوده و مردم آن برخوردار از سلامت، رفاه، تأمین اجتماعى، فرصتهای برابر، توزیع مناسب درآمد، به دور از فقر، فساد و تبعیض باشند. نقش بخش صنعت، معدن و تجارت در دستیابی به این چشمانداز چیست؟ صنعت، معدن و تجارت، اکنون کجاست و به کجا باید برسد؟ اینها مهمترین پرسشهاییاند که باید به آنها پاسخ بدهیم تا در مدیریت صنعت، معدن و تجارت دچار ابهام نشویم؛ تا کارایی و اثربخشی کارهایمان زیاد شود و بهعبارت بهتر، کارهایمان برکت پیدا کند.

بخش صنعت، معدن و تجارت بزرگترین بخش اقتصادی کشور بوده و پیچیدگی و تنوع موضوعات آن بسیار زیاد است. این بخش تعامل گستردهای با سایر بخشهای جامعه دارد و می‌تواند یکی از بهترین پیشرانهای ایران اسلامیباشد. بنابراین داشتن تصویری درست و دقیق از وضع موجود و آینده و کارهایی که باید در این بخش انجام شوند، بسیار مهم است. بخش صنعت، معدن و تجارت نه تنها می‌تواند سهم بالایی در ساماندهی معیشت جامعه داشته باشد، بلکه می‌تواند اقتدار و کارامدی کشور را برای دستیابی به امنیت، عدالت، رفاه، آزادی، استقلال و عزت ملی تقویت کند.

برای طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، روند حرکت اقتصادی کشور و سایر کشورها به دقت بررسی شدهاند؛ مسائل حال و آینده شناسایی و اهداف و راهبردهای دقیق و اثربخشی برای رسیدن به ویژگیهایی که ایران 1404 باید داشته باشد، اندیشیده شده است. مهمترین جهتگیریهای آینده برای پیشرفت صنعت، معدن و تجارت کشور، تغییر ترکیب تولید و صادرات و اصلاح نقش حاکمیت و عوامل اقتصادی است.

در سیر تکامل صنعت، معدن و تجارت کشور اکنون به جایی رسیدهایم که بیش از زیرساختهای سخت (جاده، کارخانه، تجهیزات و ...) باید زیرساختهای نرم (اطلاعات، ارتباطات، قاعدهها و ...) را ایجاد کنیم و به کارگیریم. نهادسازی بهعنوان ضرورت امروز کشور، نقطه عطفی در روند اقتصاد کشور ایجاد خواهد کرد. در این رویکرد نحوه مداخله حاکمیت در اقتصاد، تغییر زیادی مییابد؛ حاکمیت به جای بازیگری، نقش قاعدهگذاری و نظارت دارد و به جای عوامل اقتصادی تصمیم نمی‌گیرد؛ قواعد، هنجارها، مشوقها و ... طوری تنظیم میشوند که عوامل بهطور خودسازمانده، در جهت اهداف کلان حرکت کنند. این رویکرد، در بردارنده یک تلقی ساده انگارانه از عدم دخالت دولت نیست، بلکه بیانگر مداخله هوشمندانه، دقیق و صحیح حاکمیت است. در این رویکرد، جامعه به گونهای سازمان مییابد که با استفاده از توانمندی عوامل اقتصادی، حرکت به سمت اهداف سرعت یابد.

در بیان ریشههای مسائل کشور، با عبارت‌هایی مانند «عدم هماهنگی، تصمیمگیری جزیرهای، نبود اطلاعات، تخصیص نادرست منابع، حرکت‌های پراکنده و متناقض» برخورد میکنیم که راهحل آنها، طراحی و اجرای برنامههای جامع، یکپارچه، دقیق، صحیح، بههنگام و همراستا با ارزش‌های الهی است. برنامههایی که با مشارکت همه ذیحقّان طراحی و اجرا شود تا اهداف را همسو کرده و با کمترین اتلاف و بیشترین اثربخشی، همه آحاد جامعه را برای تحقق آرمانها بسیج کند. پیشبرد بیشتر کشور از این پس، مشروط به چنین رویکردی است. رویکردی که علاوه بر تولید علم و عمل بهطور همزمان، به انسانها بهعنوان هدف پیشرفت و در نقشی دیگر بهعنوان مهمترین عامل پیشرفت نگاه میکند. ما در دورهای از تاریخ کشور قرار داریم که بیش از پیش باید به لزوم و اهمیت منابع انسانی و زیرساختهای نامشهود بپردازیم؛ هم برای تعالی فردی و هم برای تعالی جامعه.

برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، به لحاظ گستردگی و عمق موضوعاتی که به آنها پرداخته کمنظیر است. رویکرد ویژه‌این برنامه در مشارکت ذیحقان، استفاده از الگوی علّی و نگرش سامانههای چند عاملی و توجه کافی به اجرایی بودن و شدن، از مختصات منحصر بفرد این برنامه است. سوق دادن نظام برنامهریزی به سوی این رویکردها، نه فقط منبعث از جذابیتهای آن، بلکه یک گزینۀ منطقی و عقلایی، اما همیشه، مغفول بوده است؛ غفلت مورد اشاره، تاکنون هزینههای گزافی را در پی داشته و برنامههای بدون استفاده زیادی را در قفسهها نشانده است. البته مهاجرت از نظام برنامهریزی گسسته به یکپارچه و پیوسته، فارغ از دشواریها و چالشهای خاص خود نیست...

مهمترین ویژگیهای برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت عبارتند از:

انتخابهای جدیدی در برنامه مطرح شده و به موضوعات مهمی که کمتر مورد توجه بودهاند، پرداخته شده است. رویکرد (ادبیات، مکتب، گفتمان و یا پارادایم) جدیدی در طراحی این برنامه بکار گرفته شده که می‌تواند تحولی در رویکردهای فکری و مطالبات ذیحقان در پی داشته باشد.
جامعیت، یکپارچگی، دقت، صحت، بههنگام بودن و آشکاری ارزش‌ها در طراحی برنامه مورد توجه جدی بوده است. از رویکرد سامانه‌ای (سیستمی) به معنای واقعی استفاده شده و به جای ارائه فهرست‌هایی از مسائل، اهداف و راهبردها، ارتباط مفهومی و علت و معلولی آنها شناسایی و تحلیل شده است. تفکیک موضوعات، متغیرها و محتواها از یکدیگر و برقراری ارتباط بین آنها با دقت انجام شده تا امکان تحلیل اثرگذاریهای چند جانبه را فراهم شده، احاطه بر موضوعها را افزایش یافته و ذهنها از کلیگرایی ابهامآمیز و تشتت نجات یابند. این برنامه از سطح مناسبی آغاز شده و تا سطح مناسبی ادامه مییابد؛ تا جایی به جزییات میپردازد که در ادامه راه، مدیران و کارشناسان دچار گسست مفهومی و خلأ اطلاعاتی نشوند.
برای طراحی این برنامه و در سیر تکامل آن، چارچوبی برای برنامهریزی راهبردی در سطح جامعه شکل گرفته که فارغ از محتوای برنامه، یک «کلیت جدید» است. برای طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، تلاش شده تا الگویی مستقل برای برنامهریزی در سطح ملی ایجاد شود تا از بازنویسی ایده‌های متفرق و یا متضاد با ارزشهای اسلامی-ایرانی پیشگیری شده باشد و تمرینی برای طراحی «الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت» باشد. روش طراحی این برنامه می‌تواند پیشران تولید علم (علم همراه با عمل) برای مدیریت جامعه باشد.
مهمترین آفت برنامهریزی، اجرایی نشدن آن است. گاهی برایمان عادی میشود که برنامهها اجرا نشوند تا جایی که برنامهریزی کاری شیک محسوب میشود! برای طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، آسیب شناسی دقیقی درباره برنامههای قبلی انجام شده و راهبردهایی برای فائق آمدن بر این مسئله اندیشیده شد که مهمترین آنها عبارتند از: افزایش کیفیت و قابلیت اجرایی شدن، فرهنگسازی و آموزش، تدوین متون حقوقی برای رسمیت بخشیدن به محتوای برنامه، اتصال برنامه راهبردی به برنامههای سالانه و نیز فرایندهای جاری وزارت (مانند اعطای مجوز، اختصاص حمایتها، انجام پژوهش‌ها و ...)، ارزیابی مدیران و کارکنان بر اساس معیارهای برنامه و طراحی و اجرای همزمان برنامه. علاوه بر تعریف دقیق نقش حاکمیت زیرساختهایی که برای مداخله هوشمندانه حاکمیت لازم است در این برنامه طراحی شده است.
مسائل جاری، توانمندیهای ایران اسلامی، ارزش‌های اسلامی و ایرانی، اسناد بالادستی و رویکردهای رسمی کشور (مانند اقتصاد مقاومتی) در طراحی برنامه به خوبی لحاظ شدهاند.

این برنامه، در پایان راه نیست، چرا که برنامهریزی، رودی جاریست که باید نوبهنو افکار تازه از آن گذر کند و آن را روح تازهای بخشد، برنامهریزی فرایندی مستمر است که همواره با تغییرات محیط و تراوش ایدهها بهبود مییابد. از شما دعوت میکنیم در بههنگامسازی این برنامه (از طریق وبگاه www.bsmt.ir) مشارکت کنید.

امید است با اجرای برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، امور مسلمین بهبود یابد؛ به امید این که در 10 سال آینده، گذشته را این چنین توصیف کنیم:

«بهرهوری پایین بود؛ بسیاری از منابع، بالقوه مانده بودند. حاکمیت ابزار کافی برای مدیریت اقتصاد نداشت؛ در همه بخشها (از بنگاهها گرفته تا دولت) هزینه و زمان بسیاری صرف تصمیمگیریهای غیریکپارچه می‌شد؛ اما با جور دیگر دیدن و ایجاد اشتراک در رویکردها، برآیند تلاشها افزایش یافت و با استفاده از زیرساختهایی که ایجاد شده بود، تحول عظیمی رخ داد و ایران، الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت را به جامعه بشری معرفی کرد.»

سید رضا فاطمی امین، مجری طراحی و تدوین برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت

صنایع شیمیایی یکی از صنایع مهم و اثرگذار در زندگی انسان میباشد. دامنه کاربرد محصولات صنایع شیمیایی بسیار وسیع و از مصالح ساختمانی تا لوازم پزشکی را در بر می‌گیرد. این صنعت در کشوری چون ایران که دارای ذخایر غنی نفت و گاز میباشد اهمیت زیادی داشته و تأثیر آن در اقتصاد ملی و اشتغالزایی بسیار چشمگیر است. این صنعت سهم عمدهای در تولید ناخالص داخلی و تجارت خارجی ایران بر عهده دارد و با توجه به پتانسیلهای کشور ایران در این حوزه لازم است به طور ویژه مورد توجه قرار گیرد.

به طور کلی، تولید مواد شیمیایی یکی از بنیادیترین ضرورت‌های صنایع است و به همین دلیل صنایع شیمیایی نقش پراهمیت و فوق العادهای را در میان صنایع ایفا میکنند. تقریباً تمام فرایندهای نوین از مواد شیمیایی استفاده میکنند و صنایع جدیدی، از کشف و تولید مواد شیمیایی جدید بنا نهاده شدهاند. در اغلب موارد، مواد شیمیایی مصنوعی جدید، جایگزین مواد طبیعی شدهاند و نیاز بشر امروزی به اینگونه مواد، وابستگی بدون قید و شرط جامعه امروزی را به صنایع شیمیایی آشکار میسازد. فراوردههای صنایع شیمیایی چنان گسترده هستند که نمی‌توان روش به خصوصی را برای طبقهبندی و بررسی آنها درنظر گرفت، لکن با توجه به دامنه کاریرد، اهمیت، تعداد بنگاهها و نقش صنایع شیمیایی در سبد خانوار، این صنایع در شش حوزه پتروشیمی، پلاستیک، تایر، شویندهها، رنگ و رزین و کامپوزیت مورد بررسی قرار می‌گیرند.

کامپوزیتها سازههایی هستند که از به هم پیوستن حداقل دو جزء تشکیل شدهاند که خواصی متفاوت از اجزای تشکیل دهنده خود را دارا می‌باشند. در عمل اکثر کامپوزیتها شامل یک فاز پیوسته (زمینه) و یک فاز غیرپیوسته (تقویتکننده) می‌باشند که بخش تقویتکننده بمنظور افزایش استحکام به زمینه اضافه میشود. تقویتکنندهها معمولا به شکل الیاف به کار برده میشوند.

رایجترین نوع کامپوزیتها به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:

کامپوزیتهای بستر فلزی (MMC): در فرایند ساخت این قطعات از یک فلز نظیر آلومینیوم به عنوان زمینه استفاده میشود که با الیاف سیلیکون کاربید و یا ذرات سرامیکی تقویت میشود. از این نوع کامپوزیت در صنایع خودروسازی استفاده میشود.

کامپوزیتهای بستر سرامیکی (CMC): در این نوع از کامپوزیتها از سرامیک بعنوان زمینه استفاده شده و الیاف کوتاه یا تارموهای بسیار کوتاه از جنس سیلیکون کاربید و نیترید بورون تقویت میشوند. این نوع از کامپوزیتها در محیطهای با دمای بسیار بالا مورد استفاده قرار می‌گیرند.

کامپوزیتهای با زمینه پلیمری (PMC): این دسته متداولترین دسته از کامپوزیتها می‌باشند و بعلت گستردگی موارد استفاده در این برنامه مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند.به این دسته از کامپوزیتها، پلاستیکهای تقویت شده با الیاف (FRP) نیز گفته میشود. در ساخت این نوع از کامپوزیتها از یک رزین پایه پلیمری به عنوان زمینه و از تقویتکنندههای گوناگون مانند الیاف شیشه، الیاف کربن و الیاف آرامید استفاده میشود.

زنجیره تأمین تولید مواد کامپوزیت در شکل زیر نشان داده شده است:

کد آیسیک محصولات کامپوزیت:

ردیف	گرانول کامپوزیت	24131515
1	کامپوزیت برای پرکردن دندان	24232113
2	انواع قطعات کامپوزیتی	25201180
3	قطعات کامپوزیتی	25201181
4	انواع لولههای کامپوزیت	25201183
5	انواع پروفیل کامپوزیت	25201184
6	انواع تیراهن کامپوزیت	25201185
7	انواع میلگرد کامپوزیت	25201186
8	ورق کامپوزیت	25201188
9	درب وپنجره کامپوزیت	25201189
10	کپسول CNGکامپوزیت	25201190
11	نانوکامپوزیت	25201191
12	پانل کامپوزیت الیاف شیشه و ورق پلی استایرن	25201192
13	انواع شبرنگ کامپوزیت	25201195
14	لولههای کامپوزیت ازرزین اپوکسی والیاف شیشه	25201763

کاربرد مواد کامپوزیت:

سهم کاربرد مواد کامپوزیت در صنایع گوناگون

کاربرد	مصرف کامپوزیت (%)
ساختمان	30
حمل و نقل	26
الکتریسته و الکترونیک	16
مصارف صنعتی و مکانیکی	10
ورزشی-تفریحی	8
کشتی سازی	6
هوافضا	3
پزشکی	1

کد دو رقمی آیسیک محصولات زنجیره تأمین در صنایع شیمیایی 23، 24 و 25 میباشد.محصولات این صنعت در گروههای مختلف به همراه کد 4 رقمی مربوطه به طور خلاصه در جدول زیر آورده شده است.

ردیف	محدوده	کد 4 رقمی
1	کک	2310
2	فراوردههای نفتی تصفیه شده شامل انواع گازآلی، انواع روغن و انواع قیر	2320
3	مواد شیمیایی اساسی شامل انواع گاز آلی و غیر آلی، حلالها، اسیدها، هیدروکسیدها، اکسیدها، سولفاتها، فسفاتها، الکلها و ...	2411
4	کودها (معدنی، آلی، بیولوژیک و..	2412
5	مواد اولیه تولید لاستیک و پلاستیک	2413
6	انواع سم و آفت کش، حشره کش و مواد ضد عفونی کننده	2421
7	انواع رنگ، روغنن جلا، حلال، رنگدانه، لاک و پوششهای مشابه	2422
8	محصولات دارویی شامل مواد اولیه، افزودنیها و داروهای ساخته شده	2423
9	انواع شویندهها و مواد آرایشی، بهداشتی	2424
10	انواع چسب، کاتالیست، برخی روغنها و...	2429
11	الیاف مصنوعی	2430
12	انواع تایر، روکش تایر	2511
	قطعات و محصولات لاستیکی	2519
13	انواع محصولات پلاستیکی (لوازم پلاستیکی منزل، لوله و اتصالات و...)	2520

رایجترین نوع کامپوزیتها به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:

زنجیره تأمین تولید مواد کامپوزیت در شکل زیر نشان داده شده است:

کد آیسیک محصولات کامپوزیت:

ردیف	گرانول کامپوزیت	24131515
1	کامپوزیت برای پرکردن دندان	24232113
2	انواع قطعات کامپوزیتی	25201180
3	قطعات کامپوزیتی	25201181
4	انواع لولههای کامپوزیت	25201183
5	انواع پروفیل کامپوزیت	25201184
6	انواع تیراهن کامپوزیت	25201185
7	انواع میلگرد کامپوزیت	25201186
8	ورق کامپوزیت	25201188
9	درب وپنجره کامپوزیت	25201189
10	کپسول CNGکامپوزیت	25201190
11	نانوکامپوزیت	25201191
12	پانل کامپوزیت الیاف شیشه و ورق پلی استایرن	25201192
13	انواع شبرنگ کامپوزیت	25201195
14	لولههای کامپوزیت ازرزین اپوکسی والیاف شیشه	25201763

کاربرد مواد کامپوزیت:

سهم کاربرد مواد کامپوزیت در صنایع گوناگون

کاربرد	مصرف کامپوزیت (%)
ساختمان	30
حمل و نقل	26
الکتریسته و الکترونیک	16
مصارف صنعتی و مکانیکی	10
ورزشی-تفریحی	8
کشتی سازی	6
هوافضا	3
پزشکی	1

ردیف	محدوده	کد 4 رقمی
1	کک	2310
2	فراوردههای نفتی تصفیه شده شامل انواع گازآلی، انواع روغن و انواع قیر	2320
3	مواد شیمیایی اساسی شامل انواع گاز آلی و غیر آلی، حلالها، اسیدها، هیدروکسیدها، اکسیدها، سولفاتها، فسفاتها، الکلها و ...	2411
4	کودها (معدنی، آلی، بیولوژیک و..	2412
5	مواد اولیه تولید لاستیک و پلاستیک	2413
6	انواع سم و آفت کش، حشره کش و مواد ضد عفونی کننده	2421
7	انواع رنگ، روغنن جلا، حلال، رنگدانه، لاک و پوششهای مشابه	2422
8	محصولات دارویی شامل مواد اولیه، افزودنیها و داروهای ساخته شده	2423
9	انواع شویندهها و مواد آرایشی، بهداشتی	2424
10	انواع چسب، کاتالیست، برخی روغنها و...	2429
11	الیاف مصنوعی	2430
12	انواع تایر، روکش تایر	2511
	قطعات و محصولات لاستیکی	2519
13	انواع محصولات پلاستیکی (لوازم پلاستیکی منزل، لوله و اتصالات و...)	2520

برای توصیف وضعیت این زنجیره، در اولین قسمت حسابهای ملی و جایگاه این زنجیره در اقتصاد بیان میشود. در قسمتهای بعدی اطلاعات مربوط به محصولات و موضوعات افقی و عوامل ارائه شده است. در آخرین قسمت، تاریخچه زنجیره که تغییرات مهم در وضعیت آن را در دورههای گذشته بیان میکند، ارائه میشود.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی،انرژِی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می‌توان بیان کرد. به عبارت دیگر می‌توان به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و ... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و ... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام این این روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین از ترکیب هر دو روش استفاده شده، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات بیان شده و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان میشوند. هر چند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباطها بهتر مشخص میشوند.

انتخاب اهداف و طراحی راهبردها با توجه به مسائل (تفاوت بین وضعیت موجود و مطلوب) و منابع (علتهای بالقوه؛ چیزهایی که می‌توانند برای دستیابی به اهداف به کار گرفته شوند) انجام میشود، اما مسائل و منابع با تغییر اهداف، خط‌مشیها و راهبردها تغییر میکنند. یک وضعیت ممکن است از یک رویکرد مسئله محسوب شود اما با سایر رویکردها مسئله نبوده و یا با حل سایر مسائل، منتفی شود. به عبارت دیگر مسائل و منابع در طراحی اهداف و راهبردها مورد توجه هستند، اما در تدوین به صورت یک بخش مستقل ارائه نمیشوند و در بخشهای وضعیت، اهداف، راهبردها و بیشتر در صفحات پشتیبان به آنها اشاره میشود.

برای توصیف وضعیت، مقادیر فعلی متغیرها بیان میشود. برای تحلیل وضعیت می‌توان، علتها و دلایل وضع موجود و پیشبینی وضعیتهای آتی را بیان کرد. البته وضعیتهای مطلوب و اقداماتی که برای بهبود وضعیت باید انجام شود در بخش اهداف و راهبردها ذکر میشوند.

در نمودارهای زیر میزان سرمایهگذاری پروانههای بهرهبرداری صادره و نسبت سرمایهگذاری به اشتغال نشان داده شده است:

نمودار 1: میزان سرمایهگذاری پروانههای بهرهبرداری صادره(میلیارد ریال)

منبع: آمار وزارت صنعت، معدن و تجارت

نمودار 2: نسبت سرمایهگذاری به اشتغال پروانه بهرهبرداری (میلیارد ریال به نفر)

در نمودار زیر سهم ارزشافزوده صنایع مختلف نشان داده شده است. همانطور که ملاحظه میشود روند تغییر ارزشافزوده صنایع شیمیایی و لاستیک و پلاستیک از سال 1995 تا سال 2010 در کل جهان یک روند کاهشی میباشد لکن در هر سال سهم ارزشافزوده این صنایع نسبت به کل بخش صنعت یک سهم قابل توجه میباشد.

نمودار 3: سهم ارزشافزوده صنایع مختلف در جهان

منبع: گزارش توسعه صنعتی، سازمان توسعه صنعتی ملل متحد 2011

در نمودار زیر 10 گروه محصول که در طی سالهای 2007 تا 2011 بیشترین سهم صادرات چهان را به خود اختصاص دادهاند نشان داده شده است. همانطور که ملاحظه میشود از میان 10 گروه محصول اول، 4 گروه سوخت‌ها و مواد تقطیری، مواد پلاستیکی، مواد دارویی و محصولات شیمی آلی در طبقهبندی محصولات شیمیایی قرار می‌گیرند.

نمودار 4: ارزش ده محصول اول از لحاظ صادرات،11-2007

منبع: سایت مرکز تجارت بینالملل

اهداف بر اساس ارزشهای ورودی از محیط، منابع (فیزیکی، طبیعی، انسانی، مالی و ...) و پیشبینی اثربخشی و کارایی راهبردها انتخاب میشوند. در این بخش، ارزش‌های ورودی بیان شده و با توجه به منابع و راهبردهای قابل اجرا، چشمانداز مشخص میشود. چشمانداز، بیانگر آرمانها بوده و توصیفی کیفی از وضعیت مطلوب ارائه میدهد؛ برای اجرایی شدن چشمانداز، ارزشهای بیان شده در آن باید به صورت مقاصد (اهداف قابل سنجش و ارزیابی) تعیین شوند. تأمین برخی منابع و اجرای برخی از خط‌مشیها و راهبردها که خارج محدوده برنامه هستند در قسمت «ارزش‌های خروجی» مطرح شدهاند.

اهداف بالادستی بخش صنعت، معدن و تجارت (امکان زندگی مطلوب و جایگاه بینالمللی) و ارزشهای عمومی (بهرهوری، پایداری، خودسازماندهی و ...) به طور مستقیم و یا از طریق سایر موضوعات (سلامت، امنیت، فرهنگ، سایر زنجیرههای تأمین و ...) ارزشهایی را برای این زنجیره مشخص میکنند. مهمترین ارزشهای ورودی این زنجیره در راستای اهداف بالادستی، ارزشهای عمومی و با لحاظ اسناد بالادستی عبارتند از:

توزیع مطلوب درآمد بین اقشار جامعه (ورودی از بخش اجتماع و فرهنگ)
ایجاد فرصتهای برابر برای همه افراد جامعه
توازن منطقهای در استقرار فعالیتها و جمعیت (ورودی از آمایش سرزمین)
حفظ و ارتقا سلامت انسان - در این راستا، حفظ محیط زیست، سلامت کارگران و مصرفکنندگان باید مورد توجه باشد. (ورودی از سلامت)
پدافند غیر عامل (ورودی از امنیت)
حفظ استقلال و اقتدار کشور (ورودی از روابط بینالملل)

چشمانداز زنجیره تأمین شیمیایی در راستای ارزشهای بالا دستی و بر اساس منابع در دسترس، مشخص میشود. چشمانداز زنجیره تأمین شیمیایی در سال 1404 عبارت است از:

پایدار، مبتنی بر دانش، بهره ور و رقابتپذیر
متوازن در مبادلات خارجی

مقاصد (اهداف کمی قابل سنجش و ارزیابی) زنجیره، در راستای این چشمانداز باید طراحی شوند.

متغیرهای اصلی که باید حالت مطلوب آنها به عنوان اهداف اصلی زنجیره تعیین شوند عبارتند از: تولید، قیمت، کیفیت، تجارت خارجی (صادرات، واردات و اشتغال. علاوه بر این متغیرها، به متغیرهای جانبی مانند کیفیت زندگی کاری، توزیع درآمد، بهرهوری، پایداری و ... که در راستای خط‌مشیهای ورودی مطرح میشوند نیز باید پرداخته شوند. اهداف جانبی زنجیرهها عمومی بوده در برنامههای افقی بررسی میشوند. اهداف اصلی زنجیره تأمین شیمیایی در جدول زیر بیان شدهاند.

جدول 1: اهداف اصلی زنجیره تأمین صنایع شیمیایی

متغیر		واحد	1389	1394	1404
تولید	ارزشافزوده (به قیمت ثابت سال 89)	میلیارد ریال
	متوسط نرخ رشد ارزشافزوده	درصد
	نسبت ارزشافزوده به صنایع شیمایی (به قیمت ثابت سال 89)	درصد
	نسبت ارزشافزوده به بخش صنعت، معدن و تجارت (به قیمت ثابت سال 89)	درصد
اشتغال	اشتغال مستقیم	هزار نفر
اشتغال	نسبت اشتغال زنجیره به اشتغال بخش صنعت، معدن و تجارت	درصد
کیفیت	اجرای استانداردها	درصد
قیمت	سطح قیمت
صادرات	ارزش صادرات	میلیارد دلار
واردات	نسبت صادرات به واردات	درصد

ترکیب تولید شیمیایی برای افزایش دقت اهداف تولید در جدول 2 ارائه شده است. ترکیب تولید محصولات آثار زیادی در کاهش هزینهها (هزینههای سرمایهگذاری و یا بهرهبرداری) و تأمین محصولات متناسب با نیاز جامعه مورد دارد. برخی از مسائل زنجیرهی تأمین شیمیایی ناشی از ترکیب فعلی محصولات در این زنجیره است.

جدول 2: اهداف ترکیب تولید صنایع شیمیایی

ردیف	محصولات		1389	1394	1404	توضیح
1	پلیمرهای معمولی	پلیمرهای زیست تخریب پذیر		98%	90%	تجمع حجم عظیمی از ضایعات پلاستیکی غیر قابل تجزیه باعث شده است که مشکلات زیست محیطی بسیاری را سبب شود.
2	فولاد	کامپوزیتهای پلیمری		2%	10%	افزایش مقاومت لوله و اتصالات در برابر خوردگی و همچنین کاهش اصطکاک
3	چوب	کامپوزیتهای پلیمری				حساسیت بسیار کم به رطوبت

ردیف	محصول متعارف	1389	1394	1404	دلایل (اجمالی)
1	پلیمرهای معمولی	100%	98%	90%	تجمع حجم عظیمی از ضایعات پلاستیکی غیر قابل تجزیه باعث شده است که مشکلات زیست محیطی بسیاری را سبب شود.
1	پلیمرهای زیست تخریب پذیر	0%	2%	10%
2	فولاد	100%			افزایش مقاومت لوله و اتصالات در برابر خوردگی و همچنین کاهش اصطکاک
2	کامپوزیتهای پلیمری	0%
3	چوب				حساسیت بسیار کم به رطوبت
3	کامپوزیتهای پلیمری				حساسیت بسیار کم به رطوبت

اهداف پیشبینی شده برای صادرات و واردات محصولات این زنجیره به تفکیک محصولات در جدولهای زیر ارائه شدهاند. بر اساس اولویتهای تولید در سال 1404، بیشتر محصولات زنجیره شیمیایی در گروه اول صادرات قرار دارند.

جدول 3: اولویتهای صادرات در زنجیره تأمین صنایع شیمیایی

ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	1389			1394		1404
ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	سهم از صادرات جهانی (درصد)	ارزش صادرات (میلیارد دلار)	مزیت رقابتی آشکار متقارن (SRCA)	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار)	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار)
1
2
3
4
5
6
7
8
	جمع

برآورد مقادیر معادل با رتبه ایران در 1404 با فرض ثابت ماندن مقادیر سایر کشورها و تنها برای ملموس شدن اهداف کمی انجام شده است. بدیهی است با توجه به تغییر وضعیت کشورها، به ویژه برای مواردی مانند تجارت جهانی، مقادیر اهداف برای باقی ماندن در رتبه مورد نظر باید بازنگری شوند. تعیین اولویتهای صادراتی به معنای صرف نظر کردن از سایر محصولات برای صادرات نیست؛ بلکه بیان کننده تمرکز در صادرات است.

صادرات علاوه بر این که درآمد ارزی برای کشور در پی دارد، می‌تواند نقش اقتصادی و قدرت نرم کشور را در راستای دستیابی به جایگاه مطلوب بینالمللی، افزایش دهد. واردات نیز علاوه بر تأمین نیازهای داخل بر نقش اقتصادی کشور در جهان اثر میگذارد. برای اولویتبندی صادرات و واردات، می‌توان با رویکرد بالا به پایین (بر اساس وضع مطلوب) و پایین به بالا (بر اساس وضع موجود) محصولات را گروه بندی کرد. گروههای صادراتی عبارتند از:

گروه اول: در راستای اهداف هستند اما ممکن است کشور در وضع موجود منابع بالفعل و یا سهم بالایی در صادرات این گروه محصولات نداشته باشد و صادرات آنها باید مورد حمایت باشند.
گروه دوم: محصولاتی که در وضع موجود صادرات خوبی دارند یا با استفاده از منابع مازاد (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) می‌توانند تولید و صادر شوند. اگر قید منابع، صادرات این گروه از محصولات را محدود نکند، باید از صادرات آنها حمایت کرد.
گروه سوم: سایر محصولات

محصولاتی که در گروه اول قرار می‌گیرند نیز مانند گروه دوم برای کشور درآمد دارند، اما ویژگی افزایش قدرت جهانی در صادرات آنها پر رنگتر است. محصولات گروه سوم ممکن در آینده، در گروه اول یا دوم قرار گیرند.

جدول 4: اولویتهای واردات در زنجیره تأمین صنایع شیمیایی

ردیف	محصول	گروه واردات	1389		1394		1404		دلایل
ردیف	محصول	گروه واردات	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	دلایل
1
2
3
4
5
	جمع

گروههای وارداتی بر اساس ضرورت واردات عبارتند از:

گروه اول: بخش عمده و یا همه تقاضای داخلی آنها با واردات تأمین میشود. واردات این محصولات بیشتر به دلیل کمبود منابع (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) و یا عدم صرفه مقیاس تولید، انجام میشود.
گروه دوم: به اندازه تقاضای داخلی (مصارف داخلی و تولید محصولات صادراتی) می‌توانند تولید شوند، اما تأمین بخشی از تقاضای داخلی از طریق واردات، برای تنظیم بازار داخلی (قیمت، مقدار و کیفیت) انجام میشود. محصولاتی که وابستگی به واردات آنها، پایداری اقتصاد کشور را کاهش میدهند، باید در داخل کشور تولید شود و در این گروه قرار می‌گیرند.
گروه سوم: سایر محصولات

تأمین منابع، اجرای خط‌مشیها و راهبردهایی که خارج محدوه این برنامه بوده و برای دستیابی به اهداف این زنجیره باید در سایر برنامهها مورد توجه قرار گیرند عبارتند از:

راهبردها، حالت‌های مطلوبی هستند که برای دستیابی به اهداف طراحی میشوند. هر چه راهبردها بهتر طراحی شوند، مقاصد بهتری در راستای چشمانداز قابل دستیابی خواهند بود. هرچند راهبردها برای دستیابی به اهداف، طراحی می‌شوند؛ اما در طراحی راهبردها، به «منابع» و «خط‌مشیها» باید توجه داشت. اگر راهبردها قید منابع را رعایت نکنند، اهداف انتخاب شده امکانپذیر نخواهند بود و اگر قید خط‌مشیها را رعایت نکنند، آثار جانبی نامطلوبی پدید خواهند آمد.

راهبردها، به دو دسته میانی و نهایی تقسیم میشوند؛ راهبردهای نهایی، اقدامات حاکمیت (به عنوان مدیر بخش صنعت، معدن و تجارت) هستند که بیشتر متمرکز بر فعالسازی عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی و اهداف هستند. در این بخش، ابتدا هر یک از راهبردها مطرح شده و ارتباط آنها با سایر راهبردها و یا اهداف بیان میشود؛ سپس ارتباط زنجیره‌ای بین راهبردها بررسی میشود. علاوه بر بررسی کفایت منابع و کارایی و اثربخشی راهبردها، باید مناسب بودن محیط کسب و کار برای عوامل به گونهای که فعالیتها مطلوب را انجام دهند نیز بررسی شود؛ در آخرین قسمت این بخش، محیط کسب و کار بررسی میشود تا از مناسب بودن شرایط برای عوامل اطمینان حاصل شود.

«مسیرهای راهبردی» و «محیط کسب و کار» مانند شاقولهایی هستند که یکپارچگی و دقت برنامه را از زوایای مختلف نشان میدهند. در هنگام تحلیل مسیرهای راهبردی و بررسی محیط کسب و کار، ناهماهنگی بین تصمیمات شناسایی شده و اصلاحات لازم اعمال میشود.

راهبردهای میانی (مقدار مطلوب متغیرهای راهبردی) رویکرد حل مسائل و دستیابی به اهداف را مشخص میکنند. تحقق راهبردهای میانی بیشتر به عهده عوامل (بنگاههای اقتصادی و خانوارها) است. حاکمیت باید با استفاده از راهبردهای نهایی، آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گرفته و به صورتی غیرمتمرکز اما یکپارچه، فعالیتهای لازم برای دستیابی به اهداف انجام گیرد. راهبردهای نهایی از مسیر راهبردهای میانی، اهداف را محقق میکنند، به عبارت دیگر راهبردهای میانی، رویکرد دستیابی به اهداف هستند.

مهمترین راهبردهای میانی برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین صنایع شیمیایی عبارتند از:

اصلاح مصارف
ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
ذخیرهسازی
بهبود روش تأمین مالی
گسترش همکاری بین بنگاهها
تغییر اندازه بنگاهها
تقویت نمانامها

سایر راهبردهای میانی مانند افزایش تطابق شغل و شاغل، ارتقا توانمندی بنگاهها و ... برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین صنایع شیمیایی مؤثر هستند. اجرای این راهبردها برای دستیابی به اهداف این زنجیره دارای ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک راهبرد عمومی تلقی شده و در اینجا تشریح نشدهاند. همچنین زیرساختهای نرم مرتبط با آنها نیز به عنوان یک زیرساخت عمومی در قسمت راهبردهای نهایی معرفی شدهاند.

اگر اجرای راهبردهای میانی را به عهده عوامل غیر حاکمیتی گذاشته شود، باید عوامل برای اجرای آنها فعال شوند. برای فعالسازی عوامل باید راهبردهای سطح پایینتری (راهبردهای نهایی) طراحی و اجرا شوند که اجرای این راهبردها به عهده حاکمیت (به عنوان مدیر جامعه) است. حاکمیت باید آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گیرد. البته هر یک از عوامل دارای اختیار بوده و معمولا به طور کامل در راستای مورد نظر حرکت نمیکنند اما تحت تاثیر دلایل و علّتها بوده و با عقلانیت محدود بر اساس دلایل، تصمیمگیری کرده و فعالیتهایی برای دستیابی به نتایج مورد نظرشان انجام میدهند. راهبردهای نهایی باید به گونهای طراحی شوند که اثرگذاری لازم بر عوامل برای اجرای راهبردهای میانی را داشته باشند. البته در مواردی ممکن است حاکمیت با مداخله مستقیم برخی از راهبردهای میانی را اجرا نماید.

راهبردهای نهایی برای دستیابی به اهداف این زنجیره تأمین (از مسیر راهبردهای میانی) عبارتند از:

ترکیب اطلاعات و فرایند‌ها و یکپارچهسازی آنها که در بردارنده قواعد و شرایط فعالیت هستند، یک زیرساخت نرم برای فعالیت عوامل محسوب میشود. زیرساختهای نرم، آگاهی عوامل و امکانپذیری فعالیتها برای آنها را فراهم میکنند. هر کدام از زیرساختها، سازو کاری را ایجاد میکنند که رفتار عوامل را در راستای دستیابی به مقادیر مطلوب یک یا چند متغیر راهبردی جهت میدهد.

زیرساختهای نرم، راهبردهای مستقلی نبوده و تنها ترکیبی از راهبردهای میانی، نهایی و سازماندهی عوامل و حاکمیت در یک موضوع است. البته از منظر زیرساخت‌های نرم، اصلاحات لازم در راهبردها و سازماندهی برای افزایش یکپارچگی شناسایی میشود که در طراحی آنها اعمال میشود. از این منظر، زیرساخت‌های نرم به گونهای باید باشند که علاوه بر تولید اطلاعات (برای عوامل و حاکمیت) و امکانپذیری نمودن فعالیتهای مجاز، اهرمهای کافی برای مداخله هوشمندانه حاکمیت را نیز فراهم کنند.

مهمترین زیرساختهای نرم برای فعالیت عوامل در این زنجیره عبارتند از:

رتبهبندی بنگاهها
رتبهبندی خدمات
سامانه فناوری
سامانه مشاغل
سامانه مبادلات
بورس کالا
پایگاه اطلاعات صنعت، معدن و تجارت
سامانه تجارت خارجی

اهداف، راهبردهای میانی و نهایی در یک سامانه علت و معلولی با هم ارتباط دارند. ارتباط بین راهبردهای نهایی و اهداف ممکن است از چند مسیر حاصل شود که به آنها مسیرهای راهبردی میگوییم. با توجه به ارتباط اهداف با یکدیگر و همچنین ارتباط بین راهبردها، معمولاً چند مسیر برای دستیابی به هر هدف وجود دارد. همراستایی راهبردهای نهایی و میانی با اهداف، در این قسمت توضیح داده میشود.

برخی از مسائل این زنجیره عبارتند از:

حل برخی از این مسائل به عنوان اهداف زنجیره انتخاب شده و حل یا جبران برخی دیگر از آنها با راهبردهای پیشبینی شده انجام میشود.

با توجه به ارتباط بین اهداف، مقادیر یک هدف بر سایر اهداف نیز اثر میگذارد (به عبارت دیگر برای سایر اهداف نقش راهبرد دارد) به عنوان مثال هدف افزایش تولید، می‌تواند باعث کاهش قیمت و افزایش کیفیت شود.

برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین صنایع شیمیایی، 9 راهبرد میانی و 4 راهبرد نهایی انتخاب شده است با توجه به اینکه برخی از راهبردهای میانی چند راهبرد نهایی داشته و همچنین هر هدف نیز با چند راهبرد میانی پیگیری میشود. ارتباط بین راهبردها و اهداف در شکل زیر نمایش داده شده است.

نمودار 5: ارتباط بین راهبردها و اهداف

با توجه به نقش عوامل در اجرای راهبردهای میانی باید مناسب بودن شرایط برای عوامل به گونهای که رفتارهای مطلوب را انجام دهند بررسی شود. بنابراین باید همه راهبردهای میانی و نهایی یک بار نیز از منظر عوامل مورد تحلیل قرار گرفته و این اطمینان حاصل شود که این راهبردها بازدارندگی و پیش برندگی کافی برای دستیابی به اهداف را داشته و عوامل را در شرایط مناسبی قرار میدهند. اگر راهبردها انگیزه کافی برای عوامل فراهم نکند، آنها را در شرایط نامتعادلی قرار دهند و یا اطلاعات مورد نیاز آنها را فراهم نسازند، عوامل نه تنها عملکرد مورد انتظار را بروز نمیدهند بلکه ممکن است آنها را دچار مسائلی خارجی از حوزه مدیریت آنها نماید. بنابراین نه تنها اهداف حاصل نخواهند شد بلکه مسائل جدیدی نیز ایجاد میشوند.

مهمترین عوامل این زنجیره عبارتند از:

اثرگذاری راهبردها بر عوامل در ماتریس زیر نمایش داده شده است.

جدول 5: اثرگذاری راهبردها بر عوامل در زنجیره تأمین صنایع شیمیایی

مهمترین آثار راهبردها (میانی و نهایی) به تفکیک هر یک از عوامل در جداول زیر بیان شده است. با توجه به ارتباط بین راهبردها، در این جداول آثار مستقیم یک راهبرد بر عامل ذکر شده و آثار غیر مستقیم (با واسطه سایر راهبردها) بیان نشده است، زیرا در جای دیگری به عنوان آثار مستقیم بیان شده است.

نمودار 6: میزان سرمایهگذاری پروانههای بهرهبرداری صادره(میلیارد ریال)

منبع: آمار وزارت صنعت، معدن و تجارت

نمودار 7: نسبت سرمایهگذاری به اشتغال پروانه بهرهبرداری (میلیارد ریال به نفر)

نمودار 8: سهم ارزشافزوده صنایع مختلف در جهان

منبع: گزارش توسعه صنعتی، سازمان توسعه صنعتی ملل متحد 2011

نمودار 9: ارزش ده محصول اول از لحاظ صادرات،11-2007

منبع: سایت مرکز تجارت بینالملل

زنجیره پتروشیمی از هیدروکربن های موجود در نفت خام، میعانات گازی و یا گاز طبیعی آغاز شده و پس از فرآورش در فرایندهای شیمیایی و پتروشیمیایی به فراورده های جدید شیمیایی تبدیل می شوند.

زنجیرهی تأمین محصولات پتروشیمی حاصل از خوراک گاز طبیعی و نفت خام در شکل زیر نمایش داده شده است.

نمودار 10: زنجیرهی تأمین محصولات پتروشیمی حاصل از خوراک گاز طبیعی و نفت خام

بنگاههای صنایع پتروشیمی را می توان به بخشهای زیر تقسیم کرد:

واحدهای بالادست¹
تهیه مواد اولیه مانند گاز سنتز، پروپان، اتان، متان و ... به عنوان خوراک واحدهای بنیادی جهت تهیه مواد پایه مانند اتیلن، پروپیلن، متانول از اهم وظایف واحدهای بالادست محسوب می شود. در این واحدها هیدروکربن های سبک خطی- حلقوی اشباع و یا غیر اشباع موجود در نفت خام یا گاز طبیعی جدا می شوند. این واحدها مانند پالایشگاهها، واحدهای کراگینگ، کارخانجات تفکیک گاز از نفت خام و کارخانجات جداسازی مایعات سبک نفتی از گازهای طبیعی ممکن است در مجاورت یا دور از سایر واحدهای پتروشیمی‌ساخته شوند.
واحدهای بنیادی²
واحدهای بنیادی مانند اوره و امونیاک، آروماتیک، کلر آلکالی و گوگرد سازی، واحدهایی هستند که در آنها مواد اولیه به مواد پایه مانند متانول، گاز سنتز، الفین ها، دیالفین ها و ... تبدیل می شوند. این واحدها اولین واحدهایی هستند که در صنایع پتروشیمی دیده میشوند و بر حسب اینکه مجتمع‌های پتروشیمی تا چه حد پیچیده و محصولات آنها تا چه حد متنوع باشد، ممکن است یک یا چند واحد بنیادی در یک مجتمع ساخته شود. عموما در صنعت پتروشیمی ایران به دو واحد فوق واحدهای بالادستی پتروشیمی گفته میشود. لذا در متن حاضر منظور از واحد بالادستی پتروشیمی واحدهایی است که در تعاریف فوق جای می‌گیرند.
واحدهای واسطه ای³
این واحدها بر حسب ضرورت بین واحدهای بنیادی و نهایی قرار میگیرند و با توجه به محصولات نهایی ممکن است یک یا چند واحد واسطهای در یک خط تولید در نظر گرفته شوند. به عنوان نمونه برای تهیه استوفنول (حلال، مواد اولیه برای صنایع عطر، دارو و رنگسازی) فقط نیاز به یک واحد واسطه ای جهت تهیه اتیلن است، در صورتیکه برای تهیه پی وی سی (پلاستیک) از اتیلن، نیاز به دو واحد واسطه ای، یکی جهت ساختن دی کلرو اتیلن و دیگری جهت تهیه کلرور وینیل از آن می باشد. انواع پلیمرها و به ویژه پلی الفینها از جمله مواد تولید شده در واحدهای واسطهای می‌باشند.
واحدهای نهایی⁴
تهیه محصولات نهایی به عنوان مواد قابل عرضه به بازار به عهده این واحدهاست. این محصولات به طور مستقیم توسط عامه مردم مورد استفاده قرار نمیگیرند و بعضاً اسامی پیچیده ای دارند اما بسیاری از محصولاتی که به طور روزمره با آن در ارتباط هستیم از همین محصولات نهایی ساخته میشوند. بعنوان مثال واحد تولید پلی بوتادین که در تهیه انواع لاستیک مصنوعی مورد استفاده قرار می گیرد از واحدهای نهایی صنعت پتروشیمی محسوب می شوند یا اتوکسیلات ها که از انواع پلاستیک ها، رزینها و الیاف ساخته میشود، از جمله این واحدها میباشد.
واحدهای پایین دست⁵

تبدیل فراورده های نهایی به محصولات کالایی و مصرفی که عامه مردم در تماس مستقیم با آنها هستند به عهده این واحدها می باشد. کارخانجات تولید الیاف مصنوعی و نساجی، روغنهای صنعتی، رنگها و پوشش های حفاظتی، سموم، دفع آفات، شویندههای بهداشتی و کودهای شیمیایی، ظروف پلاستیکی، قطعات لاستیکی، وسایل ورزشی، اسباب بازیها و انواع لباس ها از چنین واحدهایی محسوب می شوند. این واحدها گاهی در کنار صنایع پتروشیمی و اکثراً در شهرهای دور و نزدیک از واحدهای نهایی در کنار بازار مصرف ساخته می شوند. در زنجیرهی محصولات پتروشیمی، محصولات نهایی به عنوان خوراک ورودی این واحدها عمل می کنند.

محصولات پتروشیمی بر اساس نوع فناوری، پیچیدگی فرآوری تولید و نزدیکی ماده تولیدی به مرحله نهایی بازار مصرفی به دو دسته مواد پایهای بالادستی که مواد حد واسط و خوراک واحدهای پایین دستی را تشکیل میدهند و محصولات پایین دستی، تقسیم میشوند. تغییرات نرخ بازار معاملات محصـولات فوق نمـایانگر آن است که محصولات پـایین دسـتی که به بـازار نزدیکتر می‌باشند همواره از ارزشافزوده بالاتری نسبت به محصولات پایین دستی برخوردار بودهاند. نمونه این محصولات، پلیمرهای مهندسی است که به دلیل شکل خاص تولید و کاربرد ویژه آنها، ضمن داشتن قیمت گران از ارزشافزوده بالاتری نسبت به دیگر مواد پلیمری برخوردار میباشد.

مطابق با نمودار 1 می توان محصولات صنایع پتروشیمی را به پنج دسته به شرح زیر دسته بندی نمود:

1. محصولات پلیمری شامل پلی اتیلن ها، پلی پروپیلن، PVC(پی وی سی)، پلی استایرن، لاستیک مصنوعی و محصولات پلیمری تخصصی و پیشرفته

2. محصولات آروماتیکی: شامل بنزن، تولوئن، زایلینها و سایر ترکیبات حلقوی

3. سوخت و مواد جانبی: از قبیل پروپان، بوتان، بنزین پیرولیز و CFO (نفت کوره)

4. مواد شیمیایی و پایه: از قبیل متانول، الفینها و اتیلن گلایکول ها

5. کود و سموم و مواد وابسته: مثل اوره، آمونیاک و نیترات آمونیوم

عمده خوراکهای مورد استفاده در بخش بالادستی پتروشیمی شامل گاز طبیعی، نفتا و میعانات گازی می باشند که در واحدهای بالادست و بنیادی پتروشیمی جهت تولید مواد پایه پتروشیمی فرآورش می شوند. خوراک واحدهای بالادستی صنایع پتروشیمی معمولاً در پالایشگاههای نفت خام و گاز طبیعی بعنوان محصولات اصلی یا جانبی این واحدها استخراج می گردند. در این واحدهای بنیادی که ممکن است ترکیبی از چندین واحد پیچیده و با خوراکهای متفاوت باشند طیف وسیعی از محصولات پایه اصلی و جانبی صنایع پایین دستی پتروشیمی تولید می شود. بخشی از خوراکهای مورد نیاز مجتمعهای پتروشیمی توسط دیگر واحدهای پتروشیمی تأمین می گردد تا در جهت تولید محصولات در واحدهای پایین دستی مورد استفاده قرار گیرد.

کدهای آیسیک 2411 و 2413=============

(1) Upstream Units
(2) Basic/core Units
(3) Intermediate Units
(4) End Units
(5) Downstream Units

برای توصیف وضعیت این زنجیره، در اولین قسمت شاخصهای عمومی و جایگاه این زنجیره در اقتصاد بیان میشود. در قسمتهای بعدی اطلاعات مربوط به محصولات و موضوعات افقی و عوامل ارائه شده است. در آخرین قسمت، تاریخچه زنجیره که تغییرات مهم در وضعیت آن را در دورههای گذشته بیان میکند، ارائه میشود.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) میتوان بیان کرد. به عبارت دیگر میتوان به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و ... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و ... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام این این روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین از ترکیب هر دو روش استفاده شده، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات بیان شده و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان میشوند. هر چند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباطها بهتر مشخص میشوند.

انتخاب اهداف و طراحی راهبردها با توجه به مسائل (تفاوت بین وضعیت موجود و مطلوب) و منابع (علتهای بالقوه؛ چیزهایی که میتوانند برای دستیابی به اهداف به کار گرفته شوند) انجام میشود، اما مسائل و منابع با تغییر اهداف، خط‌ مشیها و راهبردها تغییر میکنند. یک وضعیت ممکن است از یک رویکرد مسئله محسوب شود اما با سایر رویکردها مسئله نبوده و یا با حل سایر مسائل، منتفی شود. به عبارت دیگر مسائل و منابع در طراحی اهداف و راهبردها مورد توجه هستند، اما در تدوین به صورت یک بخش مستقل ارائه نمیشوند و در بخشهای وضعیت، اهداف، راهبردها و بیشتر در صفحات پشتیبان به آنها اشاره میشود.

برای توصیف وضعیت، مقادیر فعلی متغیرها بیان میشود. برای تحلیل وضعیت میتوان، علتها و دلایل وضع موجود و پیشبینی وضعیتهای آتی را بیان کرد. البته وضعیتهای مطلوب و اقداماتی که برای بهبود وضعیت باید انجام شود در بخش اهداف و راهبردها ذکر میشوند.

ابتدای قرن بیستم مصادف با پیشرفت علم و فناوری در جهت تولید صنعتی جدید از دل مهندسی و ساخت مواد جدید بود که به زودی با بهرهگیری از نفت خام و گاز تبدیل به صنعت پتروشیمی یا جادوی پر سوی علم شیمی گردید.

بررسی شاخصهای اقتصادی مرتبط با صنعت پتروشیمی در کشور نشان میدهد که صنعت پتروشیمی بیش از 32 واحد فعال، 15 درصد اشتغال، بیش از 43 درصد ارزشافزوده و 31.3 درصد از صادرات غیر نفتی را در چند سال اخیر شامل میشوند.

شاخصهای عمومی صنعت پتروشیمی در سال 1389 در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 6: شاخصهای عمومی صنعت پتروشیمی، 1389

	واحد سنجش	سال1389	متوسط نرخ رشد
میزان تولید	میلیون تن	40.2	0.38
سرمایهگذاری	میلیارد دلار	46.7	0.49
اشتغال	نفر	19100	26
ارزشافزوده	میلیون دلار	3317.6	0.43
ارزشافزوده کل صنعت	میلیون دلار	5529.3	0.27
نسبت ارزشافزوده زنجیره به کل صنعت		0.6	0.31

میزان کل تولید در سال 1389 برابر 40.2 میلیون تن بوده است که با توجه به آن شاهد رشد 0.38 درصدی میباشیم. همچنین در این سال اشتغال مستقیم صنعت پتروشیمی به رقم 19100 نفر رسیده است که پیشبینی میشود در سالهای آتی این رقم به بهرهبرداری از طرحهای در دست اجرا افزایش قابل توجهی داشته باشد.

با توجه به واگذاری واحدهای پتروشیمی به بخشهای غیر دولتی، برای بررسی میزان فروش داخلی و همچنین صادرات محصولات تولید شده، نیازمند تفکیک این واحدها به دو گروه شرکتهای وابسته و شرکتهای واگذار شده جهت مقایسه و عملکرد شفافتر آنها میباشیم. لازم به ذکر است که تا پایان سال 1389 تعداد 19 واحد از کل واحدهای موجود به بخش غیردولتیواگذار شده است.

وضعیت فروش داخل مجتمعهای پتروشیمی کشور در سال 1388 در جدول زیر مشخص شده است:

جدول 7: وضعیت فروش داخلی مجتمع های تولیدکننده

وضعیت فروش	واحد	عملکرد سال 1388
مقدار فروش داخلی	هزار تن	7865
ارزش فروش داخلی	میلیون دلار	46766.1

همنگونه که در جدول فوق ملاحظه میشود سهم فروش خارجی به مراتب بالاتر از میزان فروش داخلی میباشد. از جمله دلایل آن میتوان به عدم قدرت جذب این محصولات در داخل کشور اشاره کرد. زیرا عمده توسعه صنعت پتروشیمی در بخش بالادستی سبب شده است و زنجیره ارزش محصولات توسعه و یا ایجاد نشده است.

محصولات صنایع پتروشیمی را میتوان به پنج دسته به شرح زیر دسته بندی نمود:

محصولات پلیمری
محصولات آروماتیکی
سوخت و مواد جانبی
مواد شیمیایی و پایه
کود و سموم و مواد وابسته

بشر با تلاش برای دستیابی به مواد جدید, با استفاده از مواد آلی (عمدتاً هیدروکربنها) موجود در طبیعت به تولید مواد مصنوعی نایل شد. این مواد عمدتا شامل عنصر کربن، هیدروژن، اکسیژن، نیتروژن و گوگرد بوده و به نام مواد پلیمری معروف هستند. مواد پلیمری یا مصنوعی کاربردهای وسیعی، از جمله در ساخت وسایل خانگی، اسباب بازیها, بستهبندیها، کیف و چمدان، کفش، میز و صندلی، شلنگها و لولههای انتقال آب، مواد پوششی به عنوان رنگها برای حفاظت از خوردگی و زینتی، لاستیکهای اتومبیل و بالاخره به عنوان پلیمرهای مهندسی با استحکام بالا حتی در دماهای نسبتاً بالا در ساخت اجزایی از ماشین ألات، دارند.

پلیمرها خواص فیزیکی و مکانیکی نسبتا خوب و مفیدی دارند. آنها دارای وزن مخصوص پاییین و پایداری خوب در مقابل مواد شیمیایی هستند. بعضی از آنها شفاف بوده و میتوانند جایگزین شیشهها شوند. اغلب پلیمرها عایق الکتریکی هستند. اما پلیمرهای خاصی نیز وجود دارند که تا حدودی قابلیت هدایت الکتریکی دارند. عایق بودن پلیمرها به پیوند کووالانسی موجود بین اتمها در زنجیرهای مولکولی ارتباط دارد. اما تحقیقات انجام شده در سالهای اخیر نشان داد که امکان ایجاد خاصیت هدایت الکتریکی در امتداد محور مولکولها وجود دارد. این نوع پلیمرها اساساً از پلی استیلن تشکیل شدهاند. با نفوذ دادن عناصری مانند فلزات قلیایی یا هالوژنها (فرایند دوپینگ) به زنجیرهای مولکولی پلی استیلن به ترتیب نیمههادیهای پلیمری از نوع N و P به دست میآیند. افزودن عناصر یا دوپینگ سبب میشود که الکترونها بتوانند در امتدا د اتمهای کربن در زنجیر حرکت کنند. تفلون از مواد پلیمری است که به دلیل ضریب اصطکاک پایینی که دارد به عنوان پوشش برای جلوگیری از چسبیدن مواد غذایی در وسایل پخت و پز استفاده میشود.

همانگونه که بیان شد محصولات بر پایه اتیلن و پروپیلن در این گروه قرار می‌گیرند که در سال 1389 میزان تولید اتیلن، پلی اتیلنها و سایر محصولات بر پایه اتیلن به شرح جدول زیر میباشد.

جدول 8: میزان تولید اتیلن، پلی اتیلن و سایر محصولات پلی اتیلن، 1389

	اتیلن (واحد: میلیون تن)	پلی اتیلن ها(واحد:میلیون تن)	سایر محصولات بر پایه اتیلن (میلیون تن)	جمع
تولید	5.9	3.2	0.4
واردات	0	1.1	0.12
صادرات	0.5	0.9	0.05
مصرف داخلی	5.4	3.2	0.47
موجودی انبار	0	0.2	0

با توجه به ظرفیتهای ایجاد شده در سالهای اخیر، علاوه بر تقاضای داخلی بخشی از تقاضای خارجی در بخش محصولات پتروشیمی تأمین شده است.

همچنین میزان ظرفیت، تولید، واردات و صادرات پلی اتیلن در دنیا طی سالهای 2009-2004 به صورت زیر میباشد:

نمودار 11: عرضه و تقاضای پلی اتیلن در جهان، 09-2004، (واحد: هزار تن در سال)

میزان تولید پروپیلن و مشتقات آن به منظور تولید محصولات پلیمری نیز در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 9: میزان تولید پروپیلن، پلی پروپیلن

و سایر محصولات پلی پروپیلن، 1389

	پروپیلن (واحد: میلیون تن )	پلی پروپیلن (واحد: میلیون تن)	سایر محصولات برپایه پروپیلن (واحد: میلیون تن)
تولید	0.8	0.7	0.2
واردات	0.2	2.2	0.7
صادرات	0	0.1	0.04
مصرف داخلی	1	2.8	0.86
موجودی انبار	0	0	0

با توجه به جدول فوق میزان تولید پروپیلن در سال 1389 به رقم 0.8 میلیون تن رسیده است که از این میزان در واحدهای پتروشیمی، 0.7 میلیون تن به پلی پروپیلن تبدیل شده است. این محصول در کشور تقاضای بالایی در صنایع پایین دستی دارد و از این رو نیازمن آن میباشیم برای تأمین نیاز داخل و از سویی دیگر صادرات آنها، ظرفیتها و تولیدات آن را افزایش دهیم.

محصولات آروماتیکی همانند گروه مواد شیمیایی شامل طیف وسیعی از محصولات هستند، محصولاتی مانند: بنزن، تولوئن، اورتوزایلن، پارازیلن و آروماتیکهای سنگین و غیره. با وجود تنوع زیاد محصولات این گروه و اهمیت زیاد آنها در فرایند تولید، میزان مصرف برخی از محصولات این گروه در مقایسه مقداری با محصولات سایر گروهها ناچیز به نظر می‌رسد. این محصولات ارزشافزوده زیادی ایجاد نمیکنند، به همین دلیل در اکثر کشورها تولید این مواد تنها در مقیاس تولید بسیار زیاد، دارای توجیه اقتصادی میباشد. ضمن اینکه از صادرات آن نیز صرفه اقتصادی قابل ملاحظهای حاصل میشود، به همین دلیل اکثر تولیدکنندگان این محصولات، شرکتهای بسیار بزرگ هستند.

کاربرد برخی از محصولات آروماتیکی عبارتند از:

1. بنزن:

به عنوان یک حلال: بنزن به عنوان یک حلال برای صمغها، روغنها،پلاستیکها، رنگها، چربی هاو لاستیک استفاده شده است. سازندگان تایرها و لاستیکها از بنزن به عنوان یک حلال در مراحل مختلف تولید استفاده میکنند. همچنین جوهری که در صنایع چاپ استفاده میشود، دارای بنزن است و تجهیزات چاپ به وسیلهی فراوردههای دارای بنزن پاک و نگهداری میشوند. صنایع رنگ همچنین برای حفظ رنگها و افشانهها در مایعات در انتهای کاربردهای نهایی، بنزن اضافه میکنند.
به عنوان یک واسطه: یکی از کابردهای عمده بنزن در تولید سایر ترکیبات شیمیایی مانند نایلون، رزین، پلاستیکها، الیاف سنتزی، رنگینهها، لاستیکها، آفت کشها، شویندهها، داروها ولیزانهها با استفاده از آن برای تولید استایرنها (پلاستیک)، کومن (رزین) و سیکلوهگزان (نایلونها والیاف سنتزی) میباشد. بنابر این بنزن در تمام انواع پلاستیکهایی که روزانه با آنها سر و کار داریم وجود دارد.
به عنوان سوخت: چندین تولیدکننده اروپایی از بنزن به دلیل عدد اکتان بالایش به عنوان سوخت افزودنی استفاده کردهاند. از این رو کارایی موتورها میتواند افزایش یابد و کیفیتهای اولیه بهبود پیدا کند. علاوه بر افزودن آن به بنزین، بنزن همچنین به طور طبیعی در بنزین وجود دارد.

2. تولوئن: به عنوان حلال در صنایع مختلفی چون رنگ و رزین کاربرد دارد.

سوخت و مواد جانبی این زنجیره شامل پروپان، بوتان، بنزین پیرولیز و CFO (نفت کوره) میشود.

	پروپان	بوتان	CFO	بنزین پیرولیز
تولید (واحد: هزار تن)	1676	1276	58.3	466.4
واردات	-	-	-	-
صادرات (واحد: هزار تن)	*2397		-	249.2
مصرف داخلی (واحد: هزار تن)	*555		50.9	217.2

*آمار منتشره در باره میزان صادرات و مصرف داخلی پروپان و بوتان به صورت تلفیقی میباشد.

همانگونه در جدول فوق مشاهده میشود تولید پروپان، بوتان، نفت کوره و بنزین پیرولیز به ترتیب برابر 1676، 1276، 58.3 و 466.4 میلیون تن بوده است.

مواد شیمیایی و پایه در این زنجیره شامل متانول، الفینها و اتیلن گلایکولها میشوند.

از مهمترین محصولات زنجیره متان میتوان به متانول اشاره کرد که میزان قابل توجهی از آن جهت مصرف در واحدهای اوره و آمونیاک استفاده میشود.

جدول 10: میزان تولید متانول، 1389

	متانول (واحد: میلیون تن)
تولید	3.1
واردات	0
صادرات	2.9
مصرف داخلی	0.3
موجودی انبار	0

همانگونه که در جدول فوق مشاهده میشود میزان تولی متانول در سال 1389 برابر 3.1 میلیون تن بوده است که با توجه به عدم توسعه زنجیره‌این محصول، عمده متانول تولیدی به خارج از کشور صادر میگردد.

کود و سموم وابسته شامل اوره، آمونیاک و نیترات آمونیم میشود.

در جدول زیر میزان تولید اوره و آمونیاک در واحهای پتروشیمی کشور به عنوان یکی از محصولات زنجیره متان به صورت زیر میباشد.

جدول 11: میزان تولید اوره و آمونیاک، 1389

	اوره و آمونیاک (واحد: میلیون تن)
تولید	2.9
واردات	0
صادرات	1.5
مصرف داخلی	1.4
موجودی انبار	0

با توجه به جدول فوق، میزان تولید اوره و آمونیاک در سال 1389 برابر 2.9 میلیون تن میباشد که با توجه به عمده مصرف این نوع محصول برای مصارف کشاورزی، با این وجود حدود نیمی از آنها به خارج صادر میشود.

ظرفیت جهانی آمونیاک در دنیا به صورت زیر میباشد:

نمودار 12: عرضه و تقاضای آمونیاک در جهان، 16-2001(واحد: هزار تن در سال)

ظرفیت جهانی اوره در دنیا به صورت زیر میباشد:

نمودار 13: عرضه و تقاضای اوره در جهان، 16-2001(واحد: هزار تن در سال)

عمده خوراکهای مورد استفاده در بخش بالادستی پتروشیمی عبارتند از: گاز طبیعی، نفت، میعانات گازی که در واحدهای بالادست و بنیادی پتروشیمی جهت تولید مواد پایه پتروشیمی فرآورش می شوند. خوراک واحدهای بالادستی صنایع پتروشیمی معمولاً در پالایشگاه های نفت خام و گازطبیعی به عنوان محصولات اصلی یا جانبی این واحدها استخراج می گردند. در این واحدهای بنیادی که ممکن است ترکیبی از چندین واحد پیچیده و با خوراکهای متفاوت باشند طیف وسیعی از محصولات پایه اصلی و جانبی صنایع پایین دستی پتروشیمی تولید می شود. بخشی از خوراکهای مورد نیاز مجتمعهای پتروشیمی توسط دیگر واحدهای پتروشیمی تأمین می گردد تا در جهت تولید محصولات در واحدهای پایین دستی مورد استفاده قرار گیرد.

به طور کلی زنجیره ارزش پتروشیمی طیف وسیعی از مواد را در بر می‌گیرد که به قولی شامل حدود 3000 ماده متفاوت است که حدود 1200 ماده آن در کشور کاربرد داشته و برای بیش از 400 ماده این زنجیره به شرط تأمین فناوری میتوان بازار صادراتی یافت. مجموع بازار زنجیره ارزش صنعت پتروشمی در جهان به طور سالانه بالغ بر 1850 میلیارد دلار میباشد. که برآورد مربوط به فناوریهای ان نیز در حدود 400 میلیارد دلار میگردد که در قالب فروش لیسانس، دستگاهها و تجهیزات و خدمات مرتبط با آن بوده و آخرین امار مربوط به آن در سال 2010 گزارش شده است.

ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی که در ابتدای برنامه سوم توسعه معادل 14.2 میلیون تن بوده است، با سرمایه گذاری و توسعه تولید به 43 میلیون تن در سال 87 رسیده که نشان از 2 برابر شدن ظرفیت اسمی تولید طی 9 سال گذشته است. با بهره برداری از طرحهای در دست اجرا و پیشبینی شده برنامه های چهارم و پنجم توسعه، ظرفیت اسمی تولیدات صنعت پتروشیمی کشور تا پایان سال 1393 به حدود 99 میلیون تن یعنی بیش از 2 برابر سال 87 خواهد رسید.

با نگاهی اجمالی به طرح های دردست اجرا، پیش بینی شده و آتی شرکت ملی صنایع پتروشیمی به منظور دستیابی به افزایش ظرفیت اسمی تا مرز 100 میلیون تن در پایان برنامه پنجم توسعه مشخص است که اکثر افزایش ظرفیت و به عبارت بهتر تمام افزایش ظرفیت اسمی تولید بر روی محصولات پایه و اصلی پتروشیمی از جمله:

اتیلن و پروپیلن
متانول
اوره و آمونیاک
آروماتیک ها
و مشتقات اولی های همچون پلی الفین ها، انواع پلیمرها و مواد واسطه

معطوف گشته است. باید در نظر داشت سودآوری محصولات پتروشیمی با توجه به قیمت خوراک ورودی واحدهای پتروشیمی که ارتباط مستقیم با قیمت نفت و گاز دارد، وضعیت بازار از لحاظ عرضه و تقاضا و همچنین وجود مازاد تولید در برخی از محصولات پتروشیمی در سطح جهانی و درنتیجه اشباع بازار، در دوره های زمانی مختلف متفاوت است، بنابراین مجموعه صنعت پتروشیمی زمانی می تواند از سودآوری و ارزشافزودهی مناسب برخوردار باشد که سبد تولیدات خویش را متنوع، همراستا و هم جهت نیازها و پتانسیل های آتی بازارهای جهانی نماید.

با بررسی وضعیت بنگاهها، اندازه، ارتباطات و مالکیت آنها در بخش قبل در این بخش به بررسی پراکندگی جغرافیایی، واحدهای مهم تولیدی و طرحهای در حال اجرا پرداخته شده است. در این زنجیره در بخش بالا دست 36 واحد تولیدی فعال و .0 واحد تولیدی غیر فعال تا تاریخ 1390/6/22 وجود دارد. پراکندگی جغرافیایی صنعت¹ در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 12: واحدهای پتروشیمی کشور به تفکیک استان تا پایان سال 1390

نام استان	تعداد واحد	ظرفیت (هزار تن)
خوزستان	18	21620
بوشهر	8	14000
آذربایجان شرقی و غربی	3	900
مرکزی	1	1000
اصفهان	1	600
کرمانشاه	2	1050
خراسان رضوی	1	850
فارس	1	1730
جمع کل	36	42000

از میان کل طرحهای در حال اجرا تعداد 29 طرح مربوط به واحدهای بالادستی و 34 طرح مربوط به واحدهای میانی صنعت پتروشیمی میباشد.

بزرگترین واحدهای پتروشیمی در جدول زیر آورده شده است.

جدول 13: برخی از واحدهای تولیدی صنعت پتروشیمی کشور

ردیف	نام واحد	ظرفیت تولید (میلیون تن)	محصولات بالادستی	محصولات میاندستی	مالکیت	مجموع سرمایهگذاری ثابت میلیارد دلار	اشتغال	سهم از اشتغال صنعت مربوطه (درصد)
1	پتروشیمی بندر امام خمینی	6.8	7	15	30% سهام عدالت/ 70 % هولدینگ خلیج فارس	4.5	3700	8.5
2	پتروشیمی مارون	4.5	5	2	100% سهامداران خصوصی	2.2	1980	4.9
3	پتروشیمی جم	3	5	5	100% سهامداران خصوصی	1.8	1890	4.8
4	پتروشیمی اراک	1	5	13	100% بانک ملی و سهامداران خصوصی	0.9	1600	4
5	پتروشیمی تبریز	0.8	4	10	30% سهام عدالت، 70% هولدینگ خلیج فارس	1.2	1700	4.6
6	پتروشیمی برزویه	3.8	4	2	100% هولدینگ خلیج فارس	1.9	1390	3.6
7	پتروشیمی پارس	4.5	3	3	100% هولدینگ خلیج فارس	1.7	1680	4.1
8	پتروشیمی زاگرس	3.3	3	-	100% سهامداران خصوصی	1.4
9	پتروشیمی خوزستان	0.03	-	3	30% سهام عدالت، 70% هولدینگ خلیج فارس	2.4
10	پتروشیمی شهید تندگویان	1.3	-	7	75% صنایع پتروشیمی خلیج فارس، 15% صندوق بازنشستگی نفت و 10% سهام عدالت	1.3

در جدول زیر آخرین وضعیتهای مهمترین طرحهای در حال اجرا در زنجیره تأمین صنعت تا شهریور ماه 1391 نشان داده شده است.

جدول 14: وضعیت طرحهای در دست اجرا

ردیف	نام طرح	ظرفیت تولید (هزار تن)	مجموع سرمایهگذاری ثابت (میلیون دلار )	اشتغال	پیشرفت (تا شهریور 1391)
1	اتیلن فیروز آباد	1000	760	900	%8
2	متانول (کیمیای پارس خاورمیانه)	1650	500	790	%16
3	اوره و امونیاک گلستان	1755	739	1100	%35
4	اوره و امونیاک زنجان	1755	739	1100	%29
5	الفین دوازدهم(خلیج فارس)	5760	1656	3890	%2
6	مروارید	500	429	521	%39
7	اوره و امونیاک لردگان	1150	550	670	%20
8	اوره و امونیاک دشتستان	758	320	150	-
9	متانول سبلان	1650	500	790	%12
10	پی وی سی همدان	43	300	370	%80

نحوه استفاده از تجهیزات حمل و نقل محصولات پتروشیمی، به خواص شیمیائی محمولات شامل وزن حجمی، درجه اشتعال، میزان خورندگی، فشار، دما و... بستگی دارد که با توجه به موارد ذکر شده شامل موارد زیر می‌باشند:

تانکرهای گاز: این گروه از تجهیزات برای حمل مایعات تحت فشار (گاز ) شامل گاز ال – پی – جی، بوتان، پروپان، پروپیلن، پنتان، c4cut و c3 مورد استفاده قرار می‌گیرد. هم اکنون 54 دستگاه از این تجهیزات در ایران وجود دارد که در مسیرهای مختلف فعالیت مینمایند. تجهیزات اندازهگیری نصب شده بر روی این گروه از تانکرها مثل دماسنج و فشارسنج و سوپاپهای اطمینان میزان ایمنی تجهیزات را در شرایط مختلف آب و هوایی کنترل مینماید. تجهیزات اندازهگیری نصب شده بر روی این گروه از تانکرها در دورههای مختلف کالیبره شده و تحت کنترل شرکتهای بازرسی می‌باشد.

تانکرهای ویژه حمل گاز آمونیاک: با توجه به حساسیت و خطر ناشی از حمل گاز آمونیاک و لزوم رعایت نکات ایمنی در سطح بالا، شرکت اقدام به خرید تانکرهای ویژه حمل گاز آمونیاک از کشور روسیه نموده و نمونه ساخت داخل آن نیز توسط شرکت ماشینسازی اراک ساخته شده است. رانندگانی که به منظور حمل این گروه از محمولات اقدام مینمایند، دورههای آموزش حمل محمولات خطر ناک را پشت سر گذاشتهاند.

تانکرهای چهار مواد: تانکرهای چهار مواد به منظور حمل محصولات مایع پتروشیمی، نفت و گاز مورد استفاده قرار می‌گیرد. تعداد تجهیزات این گروه در حال حاضر 42 دستگاه میباشد. عمده محمولاتی که توسط این گروه از تجهیزات حمل میشود عبارتند از: بنزن، پارازایلین، اورتوزایلین، تولوئن، متانول، مخلوط زایلین، بنزین، هگزانول، استایرین منومر، ونیل استات و... می‌باشد.

تانکرهای سود و اسید: این گروه از تانکرها به دلیل خواص ویژه به منظور حمل انواع اسید و سود مایع استفاده میشود.

تانکرهای استیل: حساسیت، اهمیت و ماندگاری خواص بعضی از محمولات در مسیر حمل، سبب میشود که این نوع تانکرها استفاده شود. به طور کلی این قبیل تانکرها جهت حمل محصولاتی از جمله منواتیلن گلایکول و دی اتیلن گلایکول مورد استفاده قرار می‌گیرد.

همچنین به منظور صادرات محصولات پتروشیمی نیازمند احداث اسکلههای ویژه جهت بارگیری آنها میباشیم.

ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻳﻜـﻲ ﺍﺯ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻫﺎﻱ ﺑﺰﺭگ ﺟﻬﺎﻥ ﺑـﻮﺩﻩ ﻭ ﺩﻭﺭ ﻧﻤﺎﻱ ﺁﻥ ﺣﺘﻲ ﺗﺎ ﺳـﺎﻝ 2050 ﺩﺍﺭﺍﻱ ﺟﺬﺍﺑﻴـﺖ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﺍﺳـﺖ ﻭ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﻧﻈـﺮ ﺩﺭ ﻛﻨﺎﺭ ﻛﺸـﻮﺭﻫﺎﻳﻲ ﻣﺜـﻞ ﺍﻳﺘﺎﻟﻴـﺎ ﻭ ﻛﺮﻩ ﺟﻨﻮﺑـﻲ ﻭ ﺣﺘﻲ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﺍﺯ ﻛﺸـﻮﺭ ﻋﺮﺑﺴـﺘﺎﻥ ﺳـﻌﻮﺩﻱ ﻗﺮﺍﺭ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﮔﺮﻓـﺖ. ﺗﻮﺟﻪ ﻭﺍﻓـﺮ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ ﺣﺎﺋﺰ ﺍﻫﻤﻴﺖ ﺍﺳـﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺸـﺮﻓﺖ ﻫﺎﻱ ﺷـﮕﺮﻑ ﺩﺭ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﻣﻠﻲ، ﻣﺴﺘﻠﺰﻡ ﻧـﮕﺎﻩ ﻋﻤﻴـﻖ ﻭ ﺟﺪﻳﺪ ﺑـﻪ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻧﺮژﻱ ﺍﺳـﺖ ﻭ ﺑﺨﺶ ﺍﻧـﺮژﻱ ﺩﺭ ﺟﺎﻳـﮕﺎﻩ ﻛﺸـﻮﺭﻣﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﺟﻬـﺎﻥ ﺩﺍﺭﺍﻱ ﻧﻘـﺶ ﻛﻠﻴﺪﻱ ﺍﺳـﺖ ﻭ ﻫـﻢ ﺍﻛﻨﻮﻥ ﺍﻧﮋﺭﻱ ﺑـﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺑﺨﺶ ﭘﻴﺸـﺮﺍﻥ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻭ ﺑﻮﻳﮋﻩ ﮔﺎﺯ ﺑﻌﻨﻮﺍﻥ ﭘﻴﺸـﺮﺍﻥ ﺻﻨﺎﻳﻊ ﺍﻧﺮژﻱ، ﺟﺎﻳﮕﺎﻩ ﺳـﺮﻣﺎﻳﻪ ﮔﺬﺍﺭﻱ ﻣﻨﺎﺳـﺐ ﻭ ﻣﺸـﺨﺼﻲ ﺩﺍﺭﺩ.ﺣﺎﻝ ﻛﻪ ﻣﻨﺸـﺎ ﺍﺭﺯﺁﻭﺭﻱ ﻛﺸﻮﺭ ﺭﻳﺸﻪ ﺩﺭ ﺻﻨﻌﺖ ﻧﻔـﺖ ﻭ ﮔﺎﺯ ﺩﺍﺭﺩ ﻭ ﺳﺮﻧﻮﺷـﺖ ﺍﻗﺘﺼـﺎﺩ ﻛﺸـﻮﺭ ﺑﺎ ﺍﻳـﻦ ﺻﻨﺎﻳﻊ ﮔﺮﻩ ﺧﻮﺭﺩﻩ ﺍﺳـﺖ، ﺳـﺆﺍﻝ ﺍﺳﺎﺳـﻲ ﺍﻳﻨﺠﺎﺳـﺖ ﻛﻪ ﺟﻬـﺶ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻣﻄﺎﺑـﻖ ﺑﺎ ﺍﻧﺘﻈﺎﺭ ﻣﺴـﺌﻮﻻﻥ ﻛﺸـﻮﺭ ﺑﺎ ﭼـﻪ ﺭﻭﻳﻜﺮﺩﻫـﺎﻱ ﺟﺪﻳﺪﻱ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﭘﺬﻳـﺮ ﺧﻮﺍﻫـﺪ ﺑـﻮﺩ؟

ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨـﻲ ﺣـﺪﻭﺩ 150 ﻣﻴﻠﻴـﺎﺭﺩ ﺩﻻﺭ ﺳـﺮﻣﺎﻳﻪ ﮔﺬﺍﺭﻱ ﺩﺭ ﺑﺨﺶ ﺍﻧﺮژﻱ ﻃﻲ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻳـﻚ ﺳﻴﺴـﺘﻢ ﺑﺎﻧﻜـﻲ ﻭ ﻣﺎﻟـﻲ ﭘﻮﻳﺎ ﻳﺎ ﻣﻬﻨﺪﺳـﻲ ﻣﺎﻟـﻲ ﻭ ﭘﻮﻟﻲ ﻣﺪﺭﻥ ﺭﺍ ﻣﻲ ﻃﻠﺒـﺪ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺍﻳﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺭﺍ ﻣﺪﻳﺮﻳـﺖ ﻭ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻛﻨﺪ ﻭ ﺍﻟﺒﺘﻪ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﻳﻜـﺮﺩ ﻣﺴـﺘﻠﺰﻡ ﺭﻓﻊ ﻣﻮﺍﻧـﻊ ﻗﺎﻧﻮﻧـﻲ ﻭ ﺍﺻﻼﺡ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻫﺎ ﻣﻲ ﺑﺎﺷـﺪ.ﻧﻜﺘـﻪ ﺣﺎﺋـﺰ ﺍﻫﻤﻴـﺖ ﺩﻳﮕـﺮ ﺁﻧﻜﻪ ﺑﺮﺧـﻲ ﺻﺎﺣﺐ ﻧﻈﺮﺍﻥ ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﺳـﻬﻮﻟﺖ ﺳـﺮﻣﺎﻳﻪ ﮔﺬﺍﺭﻱ ﺩﺍﺧﻠﻲ ﺩﺭ ﺑﺨـﺶ ﻧﻔﺖ ﻭ ﮔﺎﺯ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺗﻜﻴﻪ ﺑﺮ ﻗﻄﺐ ﺑﻨﺪﻱ ﻫﺎﻱ ﺟﺪﻳﺪ ﻭ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺸﺎﺭﻛﺖ ﺑﺨﺶ ﺧﺼﻮﺻـﻲ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﭘﺬﻳﺮ ﻣﻲ ﺩﺍﻧﻨـﺪ. ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺍﻧﺘﺸـﺎﺭ ﺍﻭﺭﺍﻕ ﻣﺸـﺎﺭﻛﺖ ﺩﺍﺧﻠـﻲ ﻭ ﺧﺎﺭﺟـﻲ ﺑـﺎ ﺳﻴﺴـﺘﻢ ﻫﺎﻱ ﺍﺳـﺘﺎﻧﺪﺍﺭﺩ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠـﻲ، ﺍﻧﺘﺨـﺎﺏ ﺭﻭﺵ ﻫـﺎﻱ ﻣﺘﺪﺍﻭﻝ ﺍﻧﻀﺒﺎﻁ ﻣﺎﻟﻲ ﺩﺭ ﺷـﺮﻛﺖ ﻫﺎﻱ ﺯﻳـﺮ ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ ﻧﻔﺖ ﺩﺭ ﻫﻤـﻜﺎﺭﻱ ﺑـﺎ ﻛﻤﭙﺎﻧﻲ ﻫﺎﻱ ﺑـﺰﺭگ ﺟﻬـﺎﻥ ﺍﺯ ﺗﺎﺯﻩ ﺗﺮﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻳﻲ ﺍﺳـﺖ ﻛﻪ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺍﺯ ﮔﺰﻳﻨﻪ ﻫﺎﻱ ﻣﻄﺮﺡ ﺑﺎﺷـﺪ.

ﺑـﺮﺍﻱ ﺗﺄﻣﻴـﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﻲ ﻣـﻮﺭﺩ ﻧﻴﺎﺯ ﻃﺮﺡ ﻫـﺎ، ﺭﻭﺵ ﻫـﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﻫﻤﭽﻮﻥ ﭘﻴﺶ ﻓـﺮﻭﺵ ﻣﺤﺼـﻮﻻﺕ، ﺩﺭﻳﺎﻓﺖ ﻫـﺎﻱ ﻧﺎﺷـﻲ ﺍﺯ ﺻـﺎﺩﺭﺍﺕ ﻣﻴﻌﺎﻧـﺎﺕ ﮔﺎﺯﻱ، ﭘﻮﺷـﺶ ﺍﻋﺘﺒـﺎﺭﻱ ﻣﺆﺳﺴـﻪ ﻫﺎﻱ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠـﻲ ﺻـﺎﺩﺭ ﻛﻨﻨـﺪﻩ ﺍﻋﺘﺒﺎﺭ، ﺍﻧﺘﺸـﺎﺭ ﺍﻭﺭﺍﻕ ﻣﺸـﺎﺭﻛﺖ ﻭ ﻗﺮﺿـﻪ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠـﻲ، ﭘﺬﻳﺮﻩ ﻧﻮﻳﺴﻲ ﺩﺭ ﺑﺎﺯﺍﺭﻫﺎﻱ ﺍﻭﻟﻴﻪ ﻭ ﺛﺎﻧﻮﻳﻪ ﻭ ﺗﺄﻣﻴﻦ ﻣﺎﻟﻲ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺑﺎﺯﮔﺮﺩﺍﻧﺪﻥ ﺳـﺮﻣﺎﻳﻪ ﻫﺎﻱ ﺣﺎﺻﻞ ﺍﺯ ﻭﺍﮔﺬﺍﺭﻱ ﻫـﺎ ﻭﺟـﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ. میزان سرمایهگذاری در سالهای مختلف به شرح زیر میباشد.

جدول 15: میزان سرمایهگذاری انجام شده، 89-1385

	سال 85	سال 86	سال 87	سال 88	سال 89	متوسط نرخ رشد (درصد)
سرمایه ثابت، میلیارد دلار	23	25	27	30	32	18
سرمایه در گردش، میلیارد دلار	4.4	4.8	5.2	5.7	5.9	23
درصد نسبت به سال قبل	3	8	7.4	10	6.25	65

نرخ بازگشت سرمایه صنعت پتروشیمی بسته به واحدهای مختلف از 14 تا 27 درصد تغییر میکند و از جمله سرمایهگذاریهای قابل اطمینان و سودآور به شمار میرود.

براساس اطلاعات موجود و بدون درنظر گرفتن ظرفیت اسمی طرحهای واقع در مسیر خط اتیلن شرق و برخی طرحهای پراکنده در سراسر کشور، میزان کل محصولات تولیدی صنعت پتروشیمی با احتساب مجتمعها و طرحهای آتی کشور 85423 هزار تن است که از این میزان 42952 هزارتن به مجتمعهای تولیدی 42471 هزار تن به طرحهای آتی کشور اختصاص دارد. در جدول 10 مندرج در پیوست، میزان ظرفیت مجتمعهای تولیدی و طرحهای آتی صنعت پتروشیمی کشور براساس ظرفیت اسمی واحدها و صاحبان لیسانس ذکر شده است. البته باید در نظر داشت طبق آخرین برنامهریزی صورت پذیرفته در سال 1394 ظرفیت تولید صنعت پتروشیمی به 100 میلیون تن خواهد رسید. همانطور که مشخص است، اکثر فناوریهای مورد استفاده در صنعت پتروشیمی، دارای منشاء آمریکایی و اروپایی می باشند.

میزان تولید کنونی محصولات پتروشیمی در مجتمعهای تولیدی کشور در حدود 42952 هزار تن است که از این میزان 15033 هزار تن تحت لیسانس کشور آلمان می باشد. کشور آلمان در واقع با سهم 35 درصدی در تولید محصولات پتروشیمی مجتمعهای تولیدی کشور بیشترین سهم را در این حوزه دارد. پس از آلمان، انگلیس با 18 درصد، فرانسه با 12 درصد و هلند با 11 درصد در رتبه های بعدی قرار دارند.

نمودار 14: میزان وابستگی واحدهای پتروشیمی کشور به فناوری خارجی

میزان ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی در طرحهای آتی کشور در حدود 42471 هزار تن است که از این میزان 6370 هزار تن تحت لیسانس کشور آلمان است. کشور آلمان در واقع با سهم 15 درصدی در تولید محصولات پتروشیمی طرح های آتی کشور بیشترین سهم را در این حوزه دارد. پس از آلمان، هلند با 9 درصد و سوییس با 9 درصد در رتبه بعدی قرار دارد. در این حوزه 44 درصد از طرح های آتی تولید محصولات پتروشیمی در مرحله انتخاب لیسانسور هستند.

نمودار 15: میزان وابستگی واحدهای آتی پتروشیمی کشور به فناوری خارجی

در مجموع ظرفیتهای کنونی و آتی تولید محصولات پتروشیمی در مجتمعها، کشور آلمان با سهم 25 درصدی بیشترین سهم را در این حوزه دارد. پس از آلمان، انگلیس و هلند هرکدام با 10 درصد و فرانسه با 9 درصد در رده های بعدی قرار دارند.

نمودار 16: میزان وابستگی واحدهای فعلی و آتی پتروشیمی کشور به فناوری خارجی

با توجه به بررسیهای انجام شده در این بخش مشخص است که حوزه فناوری در صنعت پتروشیمی به طور کامل به کشورهای خارجی وابسته است. در این بخش میزان وابستگی به کشورهایی چون آلمان، انگلیس، هلند و فرانسه بیشتر از سایر کشورها می باشد. به طوریکه بیش از نیمی از محصولات تولیدی کشور تا سال 1393 به این 4 کشور وابسته است البته این آمار به جز طرحهایی هستند که در حال انتخاب لیسانسور می باشند که قاعدتاً با توجه به پیشرو بودن این کشورها در این حوزه، فناوری مابقی تولیدات این صنعت در سالهای آتی نیز که در حدود 22 درصد است توسط همین کشورها تأمین خواهد شد. لذا برنامه ریزی جهت وارد شدن کشور در این حوزه امری لازم و ضروری است که متأسفانه از شروع احداث واحدهای پتروشیمی در کشور، این امر نادیده گرفته شده است. در حوزه واحدهای در حال احداث فناوریهای اخذ شده از کشور دانمارک برای متانول، هلند و عربستان (Sab Tech) و برخی فناوریهای چینی در حوزه تأمین سودمندی² میباشد.

وضعیت خدمات فناوری به زنجیره: در این بخش تعداد و عملکرد واحدهای تحقیق و توسعه، مراکز رشد، پارک علم و فناوری، دانشگاهها، مراکز پایش فناوری، مراکز انتقال فناوری، و خدمات مهندسی، مرتبط با زنجیره مورد بررسی قرار می‌گیرد. همچنین باید توجه داشت در حوزه پایین دست که عمدتاً وابسته به دستگاهها و ماشینآلات میباشد، کشورهای آلمان و ایتالیا و در مرحله بعد چین و تایون از عمده تأمین کنندگان فناوری و دانش فنی می‌باشند.

جایگاه فناوریهای نوین: جایگاه صنایع با فناوری بالا در این زنجیره و نقش نانو فناوری در ارتقای مواد اولیه و محصولات این زنجیره در این قسمت بیان میشود. باید توجه داشت فناوری نانو در بخش افزودنیهای مورد مصرف در مواد پتروشیمیایی، مواد نهایی بر پایه پلیمرها (کامپاندها) و همچنین انواع کاتالیستهای فرایند تولید این مواد دارای کاربرد میباشد. این دسته از افزودنیها و کاتالیستها به طور روزافزونی در صنعت پتروشیمی به کارگرفته شده و ضمن نشان دادن ضربب تبدیل بالاتر از ضایعات محصول نیز به نحو قابل توجهی میکاهند. از سوی دیگر فناوری غشاءهای بر پایه فناوری نانو نیز در مراحل مختلف تسویه پسابهای صنعتی به طور روز افزونی در صنعت پتروشیمی کاربرد مییابد.

بر اساس برنامه ریزهای صورت پذیرفته برای توسعه صنعت پتروشیمی تا افق 1404 و تا سال 1393 فناوریهای زیر مورد نیاز است که برنامهریزی برای توسعه و تجاریسازی بومی برخی از آنها در دست جریان میباشد.

متانول، اوره
آمونیاک
الفین
DME
P.D.H
MEG
GTL
ایزوسیانت ها
پلی اتیلن ها
پلی پروپیلن
پلی استایرن
آروماتیک ها
T.P.O ها
پلیمرهای هوشمند

دستگاهها و تجهیزات دوار
کاتالیستهای همگن و ناهمگن
افزودنیهای پلیمری
مخازن و راکتورهای تحت فشار
مبدلهای ترکیبی
راکتورهای Electro polishing
انواع لوله ها
انواع پمپ ها

و بسیاری از دانش فنیها و فناوریها که باید بر اساس درخت فناوری زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی مورد بررسی و برنامهریزی قرار گیرند.

کمتر از 4 درصد از سهم متوسط قیمتتمامشده محصولات این زنجیره مربوطه به منابع انسانی میباشد. در این بخش به بررسی وضعیت منابع انسانی و ارزیابی بهرهوری آنها پرداخته میشود.

جدول 16: مهارتهای نیروی انسانی صنعت پتروشیمی در بخش بالا دست، 1389

تعداد	تعداد کل	مدرک لیسانس و بالاتر	تولیدی					غیر تولیدی
	تعداد کل	مدرک لیسانس و بالاتر	کارگر ساده	کارگر ماهر	تکنسین	مهندس	جمع تولیدی	غیر تولیدی
	19100	11%	3611	3980	3300	2789	13680	5420
درصد از کل زنجیره صنعت پتروشیمی	8	-	-	-	-	-	-	-
درصد از کل صنعت	2.5	-	-	-	-	-	-	-

در ادامه روند تغییرات در اشتغال صنعت پتروشیمی کشور طی سالهای اخیر نشان داده شده است.

جدول 17: روند تغییرات اشتغال در صنعت در 5 سال اخیر

اشتغال	1385	1386	1387	1388	1389	متوسط نرخ رشد
اشتغال	14580	15740	16547	17250	19100	904
تغییرات نسبت به سال قبل	3%	8%	5%	2/4%	10%	6%
اشتغال کل زنجیره ارزشافزوده پتروشیمی	157000	163850	171050	189006	215000	11600
نسبت اشتغال این رشته به اشتغال کل صنعت	8%	1.8%	4.8%	7.8%	9.4%	0.28

صنعت پتروشیمی از جمله صنایع انرژی بر میباشد که همواره جهت تولید محصولات خود، بخشی از خوراک دریافتی را به عنوان سوخت مصرف میکند. در جدول زیر میزان مصرف انرژی در سال 1389 نشان داده شده است.

جدول 18: مصرف انرژی صنعت در سال 89

انرژی	میزان مصرف	میزان مصرف کل صنعت	درصد از مصرف کل صنعت (مقداری)	متوسط مصرف بر هزار تن
مصرف برق (هزار کیلو وات ساعت)	1200
مصرف گاز طبیعی (میلیون متر مکعب در روز)	42
مصرف گازوئیل(هزار لیتر)
مصرف گاز مایع(هزار کیلوگرم)	425
مصرف نفت سیاه و نفت کوره (هزار لیتر)	587
بنزین(هزار لیتر)	70000
مصرف نفت سفید(هزار لیتر)
جمع کل

تحلیل مصرف انرژی:

شدت مصرف انرژی در صنعت پتروشیمی به طور متوسط 20% بیشتر از شدت مصرف انرژی صنایع پتروشیمی جهان بوده و نسبت به متوسط شدت مصرف انرژی صنعت در جهان نیز حدود 23 درصد بیشتر است و باید در این رابطه برنامهریزی دقیق انجام شده و فعالیتهای جدی برای کاهش مصرف انرژی در این صنعت که به تبع آن کاهش هزینه تمام شده و افزایش قدرت رقابت جهانی را به دنبال داشته است.

در ارتباط با میزان مصرف انرژی و فراورده های نفتی در زیر بخشهای مختلف صنعت پتروشیمی، لازم است به این نکته توجه شود که شرکت ملی صنایع پتروشیمی به منظور تولید محصولات مختلف براساس طراحی واحدهای موجود اقدام به دریافت خوراک از شرکت ملی پالایش و پخش و شرکت ملی گاز و جهت مصرف سرویسهای جانبی شامل برق، بخار، آب خالص، هوای ابزاردقیق و ... در مجتمعهای تولیدی، اقدام به دریافت گازطبیعی به عنوان سوخت از شرکت ملی گاز مینماید که در واحدهای تولیدکننده برق و بخار متعلق به خود تولید و مصرف میکند. مصرف حامل های هیدروکربوری صنایع پتروشیمی به تفکیک خوراک و سوخت در سال 1387 در جدول زیر مشاهده می شود.

جدول 19: مصرف حاملهای هیدروکربوری صنایع پتروشیمی به تفکیک خوراک و سوخت، 87-1386(واحد: میلیون بشکه معادل نفت خام)

	نوع سوخت / خوراک	1386	1387	درصد تغییرات سال 87 به 86
سوخت	سوخت مایع	0.62	0.59	3.46-
	سوخت گاز	45.24	40.52	10.43-
	جمع	45.3	40.58	10.42-
خوراک	خوراک فراورده های نفتی	15.22	15.8	1.74
	خوراک گاز	42.26	60.55	43.28
	خوراک مایعات و میعانات گازی	40.78	47.17	15.68
	جمع	98.26	123.2	25.39
جمع کل		143.56	163.78	14.09

در سال 1388 همگام با سال «اصلاح الگوی مصرف» و تأکید بر کاهش مصرف انرژی، شرکت ملی صنایع پتروشیمی راهکارهایی اجرایی و کوتاه مدت (21 محور) را تا پایان سال 1388 و راهکارهای اجرایی بلندمدت (15 محور) تا پایان سال 1390 را تصویب و به صورت ابلاغیهای به مدیران و رؤسای سادی و کلیه مدیران عامل شرکت های تولیدی و خدماتی ابلاغ نمود.

به منظور کمی کردن محورهای ابلاغ شده اقدام به تدوین و تعریف شاخصهای اندازه گیری برای محورهای کوتاه مدت (21 محور) گردید، تا با توجه به اندازه گیری شاخص ها و تعیین وضع موجود، برنامه عملیاتی رسیدن به وضع مطلوب (هدف) تا پایان سال 1388 توسط هریک از شرکتها و در موضوعهای مختلف طراحی و اجرا گردد.

در نمودار زیر سهم انواع حاملها در تأمین خوراک صنایع پتروشیمی ملاحظه میشود:

نمودار 17: سبد خوراک صنایع پتروشیمی کشور، 1388

با در نظرگرفتن سیرصعودی قیمت نفت و گازطبیعی در بازارهای جهانی و نادیده گرفتن نوسانات کاهشی و شکسته شدن رکورد قیمتی اواسط سال 2008، متوسط قیمت نفت در سال 2008 میلادی بیشتر از 100 دلار بوده است. این رشد قیمت نفت، بسیاری از صنایع را تحت تأثیر قرار میدهد، در حالی که صنعت پتروشیمی را بسیار بیشتر از دیگر صنایع متأثر و دچار آسیب میکند، زیرا صنایع دیگر به نفت به عنوان یک منبع انرژی نگاه میکنند و از این حیث میتوانند آن را با منابع دیگر جایگزین کند، درحالی که برای صنعت پتروشیمی نفت ماده اولیه تولید است که در بسیاری از کشورها و مناطق از جمله اروپا و آمریکای شمالی نه تنها قابل جایگزین شدن با گاز طبیعی نیست، بلکه بدون آن این صنعت امکان ادامه حیات و کار را ندارد. درنتیجه هرگونه افزایش بها در قیمت نفت و به تبع آن قیمت نفتا به عنوان خوراک اولیه واحدهای پتروشیمی، سبب افزایش هزینههای تولید محصولات پتروشیمی در این مناطق می شود که از سودآوری محصولات و اقتصادی بودن فعالیت این واحدها می کاهد. اختلاف قیمت فاحش در خوراک اولیه واحدهای پتروشیمی میان گاز طبیعی و نفتا، تغییرات و نوسانات قیمت نفت خام که قیمت محصولات و فراوردههای پتروشیمی ارتباطی تنگاتنگ و مستقیم متأثر از آن دارد، سبب ترسیم یک سناریو و نقشهی راه جهانی برای توسعه آیندهی صنعت پتروشیمی‌شده است. توسعه شتابان صنعت پتروشیمی در منطقه خاورمیانه به اجرای این نقشه راه صنعت پتروشیمی نسبت داده میشود. شکل زیر نقشه راه ترسیم شده برای توسعه آتی این صنعت را نشان میدهد.

نمودار 18: نقشه راه ترسیم شده برای توسعه آتی صنعت پتروشیمی

در این سناریو تولید محصولات پتروشیمی به خصوص محصولات پایه و اصلی پتروشیمی که اولین محصولات تولیدی حلقه و زنجیره ارزشی محصولات پتروشیمی می‌باشند، در منطقهی خاورمیانه (ME) و در کشورهایی همچون عربستان سعودی و به خصوص کشورهای بهره مند از خوراک گازی (مانند قطر، منطقه شمال آفریقا (NA)، و همچنین روسیه و کشورهای مستقل مشترک المنافع (CIS)) متمرکز شده است. مزیت نسبی خوراک گازی و دسترسی به ذخایر عظیم نفتی به منظور کاهش هزینههای تولید جهانی این بخش از محصولات پتروشیمی، سبب اتخاذ این تدبیر شده است.

در عین حال تکمیل حلقه انتهایی و زنجیره محصولات پتروشیمی و تولید محصولات نهایی و پایین دستی، به عهده کشورهای تقاضا محوری همچون چین و هند گذاشته شده است. نیروی کار ارزان و شرایط و امکانات مساعد تولید، در این کشورها نیز از جمله دیگر دلایل این امر است. در نهایت صدور محصولات نهایی از کشورهای چین و هند به کشورهای اروپا و شمال آمریکا جهت پاسخگویی به نیاز بازار این بخش از جهان ترسیم شده است، در مقابل کشورهای صنعتی و صاحبان دانش فنی ولیسانس واحدهای پتروشیمی با حذف خویش از صحنه تولید محصولات پتروشیمی، به صادرات تکنولوژی، خدمات فنی و مهندسی، تجهیزات و قطعات مورد نیاز واحدهای پتروشیمی مبادرت خواهند ورزید که ارزشافزوده بهتر، بهای بیشتر و سود مطمئنتری نسبت به تولید محصولات پتروشیمی دارد. دراین سناریو، کشورهای توسعهیافته (مانند ژاپن و کره جنوبی) در نقش کمک دهنده خدمات اجرای پروژهها و طرحهای احداث واحدهای پتروشیمی به کشورهای خاورمیانه، شمال آفریقا (MENA) و کشور روسیه و کشورهای مستقل مشترک المنافع (CIS) ظاهر خواهند شد.

بنابراین همان طور که ملاحظه میشود دهه آینده، دهه توسعه صنعت پتروشیمی در منطقه خاورمیانه خواهد بود که برای سالها این وضعیت ادامه خواهد داشت. مزیت بی نظیر این منطقه در کاهش بهای تمام شده تولید و تمایل دولتهای حاکم برای ایجاد تنوع در اقتصادهای مبتنی بر نفت، ظن اجرای نقشه راه ترسیم شده را تقویت کرده است. هم اکنون با گذشت 20 سال از آغاز سرمایهگذاریهای صورت گرفته در منطقه خاورمیانه، 10 درصد از تولید اتیلن جهان در این منطقه تمرکز یافته است. اگرچه وابستگی به خاورمیانه برای اروپا و ایالات متحده آمریکا در کوتاه مدت یک تهدید قلمداد میشود، اما در دراز مدت، سودآوری و وابستگی تکنولوژیک این منطقه به آمریکا و اروپای غربی به نفع آنها خواهد بود. به علاوه خاورمیانه میتواند مکان مناسبی برای سرمایهگذاریهای مطمئن و سودآور آتی و بازار تضمین شده ای برای ارسال فناوری و دانش فنی ساخت تجهیزات و قطعات صنایع پتروشیمی برای آنها باشد.

مطابق با همین سناریو هم اینک در منطقه خاورمیانه سرمایهگذاریهای زیادی در صنعت پتروشیمی صورت گرفته است. آمارها نشان میدهد افزایش سرمایهگذاریها در این منطقه سبب رشد 30 درصدی این صنعت در فاصله سالهای 2002 تا 2007 میلادی شده است. همچنین پیشبینی می شود تداوم روند کنونی سرمایهگذاری تا سال 2011 میلادی علیرغم بحران اقتصادی حاکم برجهان، سبب تمرکز بیش از 40 درصد ظرفیت پتروشیمی جهان در خاورمیانه خواهد شد. در صورت تحقق این پیشبینی خاورمیانه به قطبی قدرتمند در صنعت پتروشیمی مبدل میشود که اقتصاد جهان را از جنبهای دیگر به خود وابسته خواهد کرد و هر تحول کوچکی در این منطقه، سبب تغییرات بزرگ در اقتصاد و قیمتهای جهانی خواهد شد.

صنعت پتروشیمی کشور به لحاظ ایجاد بستر توسعه و نقش آن در تأمین مواد اولیه صنایع دیگر از اهمیت زیادی برخوردار است. در قوانین کشور از جمله قانون برنامه چهارم توسعه و سند چشمانداز 20 ساله کشور، نیز این نکته مورد توجه قرار گرفته و بر لزوم تقویت و توسعه این صنعت و زنجیره های پایین دستی آن تأکید شده است. در همین راستا اقدامات مثبت و سرمایه گذاریهای عظیمی انجام شده و طرحهای بسیاری به بهره برداری رسیده است. بهره برداری از طرحهای پتروشیمی و استفاده از محصولات تولیدی آنها در صنایع پایین دست و صادرات محصولات مازاد بر نیاز داخل در قطع وابستگی کشور به درآمدهای نفتی، نقش به سزایی دارد. در سالهای اخیر، سهم صادرات پتروشیمی در صادرات غیرنفتی کشور 32.34 درصد و در بخش صنعت به طور متوسط 40.98 درصد بوده است³.

نکته حائز اهمیت اینکه، تولید محصولات با ارزش، کارآفرینی و ایجاد شغلهای پایدار و در نهایت کسب حداکثر ارزشافزوده از مواد خام پتروشیمی در گرو توسعه همه جانبه صنعت پتروشیمی و تعامل صنایع بالادستی، میان دستی، نهایی و جانبی پتروشیمی است. در صورت ایجاد زیرساخت ها و سرمایه گذاری های لازم برای تعامل بخش های مختلف صنعت پتروشیمی کشور می توان شاهد دستاوردهای قابل ملاحظه تری از این صنعت بود.

با توجه به اینکه یکی از مهمترین رویکردهای مورد توجه در صنعت پتروشیمی، کسب سهم بیشتر از بازارهای جهانی می‌باشد لذا همواره صادرات یکی از محوریترین برنامههای شرکت ملی صنایع پتروشیمی میباشد.

جدول 20: وضعیت صادرات مجتمعهای پتروشیمی کشور، 1388

		واحد	عملکرد سال 1388
صادرات	مقدار صادرات	هزارتن	14038.5
صادرات	ارزش صادرات	میلیون دلار	9146.6

سهم ایران از ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی جهان و خاورمیانه:

همچنانکه اقتصاد کشورها به طور فزآیندهای در حال جهانی شدن است، تطبیق و سازگار نمودن آن با جامعه، صنعت و شرکتهای ما یک ضرورت می باشد. فروش فراوردههای پتروشیمیایی و شیمیایی همواره به صورت یک زنجیره در تجارت جهانی مطرح بوده اند، هرگاه در یک یا چند جزء این زنجیره تغییری ایجاد شود، اثر آن در سایر اجزاء کاملاً محسوس میباشد و در مواقعی موجب تحول فراوان میگردد. پس از رکود اقتصادی کشورهای آسیایی که در نیمه دوم سالهای دهه نود میلادی شروع گردید، توسعه اقتصادی این کشورها را بعد از آن شاهد بودیم که با افزایش قیمت مواد خام همراه بوده است.

اتفاقات و حوادث گذشته، تغییر در عرضه و تقاضای فراورده های پتروشیمی را موجب گردید. شگرفترین اثر، کاهش سود حاصل از فروش فراوردههای پتروشیمی در جهان را در پی داشت. که این روند بدلیل قیمت بالای مواد خام، در حال حاضر همچنان ادامه دارد. ولی کاهش سود حاصل از فروش محصولات پتروشیمی و نرخ رشد اقتصادی پایین در کشورهای آسیایی و خاورمیانه علیرغم وفور مواد اولیه ارزان در کشورهای خاورمیانه بدلیل ساختار اقتصادی ضعیف این کشورها بوده است.

بررسی های انجام شده، شواهد و قراین موجود نشان میدهد که شرکتهای بزرگ دنیا در جستجوی موقعیت و مناطقی هستند که با هزینه های سرمایه گذاری اولیه کمتر، سود مطمئن و بلندمدت داشته باشند. برای صنعت پتروشیمی، منطقه خاورمیانه به دلایلی که در ادامه به آنها پرداخته خواهد شد، مناسبترین مکان بمنظور انجام سرمایه گذاریهای جدید است.

منطقه خاورمیانه یک منطقه استراتژیک برای تولید فراوردههای پتروشیمی میباشد. از یک طرف به بازارهای روبه رشد مصرف آسیای مرکزی و جنوبی و اقیانوسیه و آفریقا نزدیک است و از سوی دیگر به بازارهای پرمصرف اروپای غربی و بازار اروپای شرقی دسترسی دارد و همچنین می بایست جوابگوی توسعه اقتصادی داخلی خود باشد. بنابراین با این همه مزایا، منطقه خلیج فارس موقعیت ممتازی را در تولید و سهم فروش جهانی خواهد داشت.

در سال 1984 کشورهای ایالات متحده آمریکا، اروپا و ژاپن بیش 75 درصد از ظرفیت جهانی متانول و اتیلن را در اختیار داشتند و تنها کمتر از 10 درصد محصولات مزبور در کشورهای حوزه خلیج فارس تولید می شد. بین سالهای 1984 تا 2004 یعنی ظرف 20 سال با ایجاد واحدهای جدید در مناطق در حال توسعه، به ظرفیتهای جدید اتیلن در جهان و 80 درصد به ظرفیت جدید جهانی متانول اضافه شد. پیش بینی می شود با راه اندازی واحدهای کوچک و بزرگ به ظرفیت اسمی 12 میلیون در آسیا، شاهد 42 میلیون تن انواع پلی اتیلن ها تا سال 2015 خواهیم بود. از آنجایی که در آسیا و منطقه خاورمیانه از جمله کشورهای پیشرو در زمینه صنعت پتروشیمی، ایران و عربستان سعودی میباشند، انتظار میرود بیشترین ظرفیت های ایجادی در حوزه پتروشیمی نیز مربوط به این دو کشور باشد. قابل ذکر است که از جمله دلایل این توسعه علاوه بر پیشرو بودن، دسترسی به خوراک و نزدیکی به بازارهای پرمصرفی از قبیل چین و هند می باشد. در جدول زیر سهم یران از ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی از میزان آن در خاورمیانه و جهان بیان شده است.

جدول 21: ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی از میزان آن در خاورمیانه و جهان، 89-1384

	1384	1385	1386	1387	1388	1389
ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی ایران (میلیون تن)	20.4	29.2	38	43.7	48	51
درصد سهم ایران از ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی خاورمیانه	16.2	18.5	24.6	25.3	25.85	27
درصد سهم ایران از ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی جهان	1.08	1.31	1.51	2.14	2.4	2.5

همانطور که ملاحظه می شود، سهم ایران از ظرفیت تولید محصولات عمده پتروشیمی خاورمیانه در سال 1388 به 25.8 درصد رسیده است. با نصب و راه اندازی ظرفیت اسمی معادل 48 میلیون تن از انواع محصولات پتروشیمی در سال 1388، ارزشافزودهای نزدیک به 19،799 میلیارد ریال نصیب صنعت پتروشیمی کشور شده است که پیش بینی میشود با افزایش ظرفیت محصولات پتروشیمی تا 100 میلیون تن تا پایان برنامه پنجم توسعه، این رقم به 92،382 میلیارد ریال افزایش یابد⁴.

به این ترتیب تا پایان سال 1388، سهم ایران از ظرفیت تولید محصولات عمده پتروشیمی خاورمیانه و جهان به ترتیب 25.8 درصد و 2.4 درصد بوده است؛ این ارقام در سال 1387 که ظرفیت نصب شده تولید محصولات بیش از 43 میلیون تن بوده در سطح جهان 2.1 درصد و در سطح خاورمیانه 25.3 درصد برآورد شده است.

با نگاهی به جدول مشخص میشود که در سال 1389 با رشد صنعت پتروشیمی ایران، سهم کشور از ظرفیت تولید در منطقه به 27 و در جهان به 2.5 دردصد افزایش یافته است.

میزان صادرات محصولات پتروشیمی کشورهای عمده از لحاظ ارزش به صورت زیر میباشد:

نمودار 19: میزان صادرات محصولات پتروشیمی برخی کشورها، (واحد: هزار دلار)

میزان واردات محصولات پتروشیمی کشورهای عمده از لحاظ ارزش به صورت زیر میباشد:

نمودار 20: میزان واردات محصولات پتروشیمی کشورهای دنیا، (واحد: هزار دلار)

صنعت پتروشیمی به عنوان یکی از صنایع پیشرو در سالهای اخیر، توانسته است سهم بالایی از حجم صادرات غیرنفتی را به خود اختصاص دهد. علاوه بر این با توجه به مزیتهایی از قبیل در دسترس بودن خوراک و همچنین میزان آب مورد نیاز، توانسته است بخش قابل توجهی از اهداف تعیین شده را محقق نماید. در جدول زیر مهمترین شاخصهای این صنعت نشان داده شده است.

جدول 22: مهمترین شاخصهای

صنعت پتروشیمی

	واحد سنجش	سال1385	سال1386	سال1387	سال1388	سال1389	متوسط نرخ رشد (درصد)
میزان تولید	میلیون تن	21	25	30.4	34	40.2	0.38
سرمایهگذاری	میلیارد دلار	19	29.1	32.5	38	46.7	0.49
نسبت تولید به سرمایهگذاری	تن/میلیارد دلار	1.1	0.85	0.93	0.895	0.861
اشتغال	نفر	14580	15740	16547	17250	19100	26
نسبت تولید به اشتغال	تن/نفر	1440	1588	1837	1971	2105	29.4
ارزشافزوده زنجیره	میلیون دلار	1512.2	1726.2	2170.5	2501	3317.6	0.43
ارزشافزوده کل صنعت	میلیون دلار	3979.2	4110	4229.6	4718.9	5529.3	0.27
نسبت ارزشافزوده زنجیره به کل صنعت		0.38	0.42	0.49	0.53	0.6	0.31
نسبت ارزش کل صادرات زنجیره به واردات کل کشور		0.1	0.11	0.124	0.129	0.1445	0.28

21 درصد سهم تولیدات این زنجیره مربوطه به بنگاههای تولیدی بزرگ و 79 درصد مربوط به واحدهای متوسط و کوچک می‌باشند. در ادامه در این بخش به بررسی وضعیت بنگاههای تولیدی در زنجیره تأمین و روابط بین آنها پرداخته شده است.

جدول 23: اندازه بنگاههای زنجیره تولید محصولات پتروشیمی

ردیف	اندازه*	تعداد واحد	مالکیت			سهم از ظرفیت تولید (درصد)	سهم از اشتغال(درصد)	سهم از بازار(درصد)
ردیف	اندازه*	تعداد واحد	دولتی	خصوصی	عمومی	سهم از ظرفیت تولید (درصد)	سهم از اشتغال(درصد)	سهم از بازار(درصد)
1	کوچک	4300	23	4100	277	38	61	45
2	متوسط	547	27	435	85	32	28	32
3	بزرگ	36	12	11	13	30	11	23

*بنگاههای بالای 100 نفر شاغل بزرگ، بنگاهای با 50 تا 100 نفر متوسط و بنگاههای با کمتر از 50 نفر شاغل کوچک محسوب میشوند.

شرکت ملی صنایع پتروشیمی در راستای اجرای سیاستهای کلی اصل 44 قانون اساسی، برنامه و نحوه واگذاری شرکتهای تابعه خود را در قالب واگذاری برخی از شرکتها و کلیه طرحهای پتروشیمی به صورت مزایده، بورس و واگذاری سهام تعدادی از شرکتهای تابعه به صورت هلدینگ مشخص نموده است. تاکنون، شرکت ملی صنایع پتروشیمی درصد زیادی از سهام شرکتهای خود را به موجب قانون به سازمان های عمومی چون، تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی و ... بابت بدهی دولت، انتقال داده است.

جدول 24: مالکیت واحدهای پتروشیمی کشور

عنوان شاخص		تحلیل تغییرات در سالهای اخیر
درصد مالکیت دولتی	39	تا پایان سال تقریبا به صفر خواهد رسید.
درصد مالکیت خصوصی	24	طی چند سال اخیر رشد شتابانی داشته است و طی دو سال اینده به حدود 60 دردصد بالغ خواهد شد.
درصد مالکیت عمومی (نهادهای غیردولتینظیر شستا و تعاونی ها)	37	طی چند سال اخیر عمده خصوصی سازیها را متوجه خود کرده است که به تدریج با رقابتی شدن صنعت پتروشیمی از سهم ان کاسته شده و بخش خصوصی تقویت خواهد شد.
جمع کل	100
تعداد بنگاههای بورسی	7

باید در نظر داشت، تعیین برنامه واگذاری واحدهای پتروشیمی و اعمال آن فقط بخشی از قانون سیاستهای کلی اصل 44 می باشد که نیاز است در کنار آن، همزمان اقداماتی برای توانمندسازی بخش خصوصی، اصلاح ساختار واحدهای زیانده و موارد دیگر انجام پذیرد. متأسفانه از جمله ملاحظاتی که در واگذاری واحدهای پتروشیمی نادیده گرفته میشود، توجه به پایداری خدمات به مجتمعهای پتروشیمی پس از واگذاری و حفظ سرمایه های معنوی نظیر اعتبار شرکت ملی صنایع پتروشیمی (NPC brand) در سطح بازارهای منطقهای و بینالمللی پس از خصوصیسازی است که غفلت از آنها، سبب وارد نمودن آسیب های جدی به صنعت و اقتصاد کشور خواهد شد.

تحلیل وضعیت واگذاری سهام شرکتهای تابعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی طی سالهای برنامه چهارم توسعه حاکی از آن است که حدود 52 درصد از شرکتهای تابعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی بیش از 50 درصد سهام شان و حدود 48 درصد آنها کمتر از 50 درصد سهام شان واگذار شده است.

در جدول 11، آخرین وضعیت مورد تفاهم نحوه ی واگذاری شرکت ملی صنایع پتروشیمی و شرکتهای زیرمجموعه در قالب سبد سرمایه گذاریهای شرکت ملی صنایع پتروشیمی (سازمان توسعهای) و هولدینگ پتروشیمی خلیج فارس نشان داده شده است. این ساختار به موجب مصوبه شماره 104460 مورخ 1388/5/24 کمیسیون موضع اصل 38 قانون اساسی، در سال 1388 می باشد که تداوم فعالیت شرکت ملی صنایع پتروشیمی در قالب سازمان توسعهای موضوع تبصره (3) بند (الف) ماده (3) قانون اصلاحیه اجرای سیاستهای اصل 44، به تصویب رسانده است.

از جمله دلایل تشکیل هولدینگ، حفظ یکپارچگی مجمتعهای پتروشیمی با توجه به پیوستگی صنعت پتروشیمی و توجه به زنجیره‌این صنعت در فرایند خصوصی سازی، حفظ و استفاده از برند تجاری NPC برای حضور مؤثر در بازارهای بین المللی، بهره گیری از امتیاز مقیاس در استفاده از بازخوردهای تحقیق و توسعه، استفاده بهتر از تأسیسات عمومی و صرفه جویی در هزینهها بوده است که تنها با قرار دادن 12 مجتمع از مجتمعهای پتروشیمی سراسر کشور در قالب آن موافقت شده است. در یکصد و چهل و چهارمین جلسه هیئت واگذاری مورخ 1388/8/9 و براساس تصویب نامه شماره 148871 مورخ 1388/9/4 شرکت هولدینگ پتروشیمی خلیج فارس و 12 شرکت زیر مجموعهی آنکه اسامی آنها در جدول مذکور عنوان شده، تشکیل گردیده است.

همچنین براساس قانون خصوصیسازی مقرر گردید، سهم شرکت ملی صنایع پتروشیمی در واحدهای پتروشیمی حداکثر بیش از 20% نباشد، لذا در برنامه های توسعه چهارم و پنجم کشور بغیر از هولدینگ پتروشیمی خلیج فارس که متشکل از دوازده شرکت از واحدهای تولیدی، واحدهای خدماتی و خدمات فنی می باشد، مابقی واحدها از طریق بورس و مزایده در حال واگذاری میباشند.

در صنایع پتروشیمی و پالایشگاهی، بر اساس نوع مواد مصرفی و تولیدی و همچنین مرحله فرایندها، نوع و میزان آلایندگیهای این صنایع متفاوت است. بدین معنی که در فرایندهای مختلف، امکان آلودگی در سه مرحله "جمعآوری مواد اولیه،" "تولید و تبدیل مواد واسطه" و "جمعآوری و انبار مواد تولید شده،" محتمل میباشد.

نمونههای زیر را برای هر سه مرحله فوق بر میشمارد: نشت فرمالدهید ناشی از تهیه و انتقال متانول مورد نیاز برای واحدهای تولید اسید استیک و MTBE، ورود پسابهای مجتمع‌های پتروشیمی بندر امام، رازی و خارک به خورموسی و خلیج فارس، نشت مواد آروماتیکی نظیر بنزن در پتروشیمی اصفهان و پراکنده شدن گوگرد در فضای اطراف مجتمع‌هایی نظیر پتروشیمی رازی به دلیل انبار شدن در فضای باز؛ چنانکه ملاحظه شد این نمونهها از هر سه مرحله "جمع اوری مواد اولیه"، "تولید" و "انبارسازی" ذکر شدند.

همچنین یکی دیگر از کارشناسان، نمونههایی از اثرات مختلف زیست محیطی این آلودگیها را بر میشمرد: تخریب مرجانهای طبیعی در عسلویه و خلیج نایبند به منظور احداث واحدهای جدید، تخریب اکوسیستم خلیج فارس و تبدیل شدن خورموسی به مرداب به دلیل رعایت نکردن اصول صحیح جایگیری مجتمع‌های پتروشیمی، از بین رفتن صدفهای مرواریدساز خلیج فارس بدلیل آلوده شدن آبها به مواد شیمیایی مختلف و مضر غیرقابل تجزیه، هیدرولیز شدن تخم موجودات آبزی، بارورنشدن و ازبین رفتن آبزیان در مرحله نوزادی و از بین رفتن امنیت شغلی صیادان و در نتیجه تلاش برای صید در نقاط عمیق و دوردست.

لایه جدید...

(1) ارقام ذکر شده مربوط به سال 1389 میباشد.
(2) Utility
(3) اعداد مذکور متوسط ارقام مربوطه سالهای 1384- 1389 می باشد.
(4) براساس نرخ تسعیر ارز 8900 ریال که باید بر اساس 11000 در تحلیلها به روز شود.

اهداف بالادستی بخش صنعت، معدن و تجارت (امکان زندگی مطلوب و جایگاه بینالمللی) و ارزشهای عمومی (بهرهوری، پایداری، خودسازماندهی و ...) به طور مستقیم و یا از طریق سایر موضوعات (سلامت، امنیت، فرهنگ، سایر زنجیرههای تأمین و ...) ارزشهایی را برای این زنجیره مشخص میکنند. مهمترین ارزشهای ورودی این زنجیره در راستای اهداف بالا دستی، ارزشهای عمومی و با لحاظ اسناد بالادستی عبارتند از:

ایجاد فرصتهای برابر برای افراد جامعه
توازن منطقهای در استقرار فعالیتها و جمعیت (ورودی از آمایش سرزمین)
پدافند غیر عامل (ورودی از امنیت)
حفظ استقلال و اقتدار کشور (ورودی از روابط بینالملل)

چشمانداز زنجیره تأمین پتروشیمی در راستای ارزشهای بالا دستی و بر اساس منابع در دسترس، مشخص میشود. چشمانداز زنجیره تأمین پتروشیمی در سال 1404 عبارت است از:

پایدار، مبتنی بر دانش، بهره ور و رقابتپذیر
حضور اثرگذار در تجارت جهانی
دارای جایگاه جهانی در تولید محصولات پتروشیمی از لحاظ ارزش

مقاصد (اهداف کمی قابل سنجش و ارزیابی) زنجیره، در راستای این چشمانداز باید طراحی شوند.

متغیرهای اصلی که باید حالت مطلوب آنها به عنوان اهداف اصلی زنجیره تعیین شوند عبارتند از: تولید، قیمت، کیفیت، تجارت خارجی (صادرات، واردات و اشتغال. علاوه بر این متغیرها، به متغیرهای جانبی مانند کیفیت زندگی کاری، توزیع درآمد، بهرهوری، پایداری و ... که در راستای خط‌مشیهای ورودی مطرح میشوند نیز باید پرداخته شوند. اهداف جانبی زنجیرهها عمومی بوده در برنامههای افقی بررسی میشوند. اهداف اصلی زنجیره تأمین پتروشیمی در جدول زیر بیان شدهاند. مقادیر ریالی برای سال 1394 و 1404 با قیمت ثابت سال 1389 برآورد شدهاند.

جدول 25: اهداف اصلی زنجیره تأمین پتروشیمی

متغیر		واحد	1389	1394	1404
تولید	تولید محصولات پتروشیمی (بالادستی و میاندستی)	میلیون تن	38	100	120
	ارزشافزوده (به قیمت ثابت سال 89)	میلیارد ریال	61967	161520	450000
	متوسط نرخ رشد ارزشافزوده	درصد		21%
	نسبت ارزشافزوده به کل اقتصاد (به قیمت ثابت سال 89)	درصد	1.3	2.2	2.5
	نسبت ارزشافزوده به بخش صنعت، معدن و تجارت(به قیمت ثابت سال 89)	درصد	4.9	7.5	5.2
اشتغال	اشتغال مستقیم	نفر	10228	30400	48000
اشتغال	نسبت اشتغال زنجیره به اشتغال بخش صنعت، معدن و تجارت	درصد	0.15	7.21	22
کیفیت	اجرای استانداردها	درصد		100	100
قیمت	سطح قیمت		قیمت‌های جهانی+4% تعرفه	قیمت‌های جهانی+4% تعرفه	قیمت‌های جهانی+4% تعرفه
صادرات	ارزش صادرات	هزار میلیارد ریال	145	200	380
واردات	نسبت صادرات به واردات	درصد	348

محصولات بالادستی شامل متانول، آمونیاک، اتیلن، پروپیلن و بنزن بوده که سرمایهگذاری بالا و اشتغال پایینی دارند. هرچند نسبت سرمایه به اشتغال برای تولید این محصولات بالا است، برای استفاده از ذخایر عظیم گاز طبیعی کشور باید به تولید این محصولات بپردازیم اما این محصولات بالادستی باید برای تولید محصولات میاندستی و پایین دستی استفاده شده و از صادرات آنها (که تا حدی خام فروشی است) جلوگیری نمود. لازم به ذکر است ارزشافزوده محصولات میاندستی و پایین دستی پتروشیبمی بسیار بالا بوده و همچنین نسبت سرمایهگذاری به اشتغال برای آنها کمتر است. مصارف پایین دستی محصولات پتروشیمی (با در نظر گرفتن مصارف داخلی و صادرات پیشبینی شده در زنجیرههای الکتریکی و الکترونیکی، تجهیزات حمل و نقل، تجهیزات و محتوای آموزشی و سرگرمی) کمتر از میزان تولید در بالادست و میان دست پتروشیمی هستند. بنابراین میتوان برخی از محصولات میاندستی که نسبت ارزشافزوده به سرمایهگذاری آنها بالا بوده و تقاضای جهانی نیز برای آنها وجود دارد برای صادرات تولید نمود. محصولات میاندستی شامل مواردی مانند پلی پروپیلن، پلی اتیلن، اتیلن اکساید و ... میشوند که بخشی از آنها برای صادرات بخشی دیگر برای برای تولید پایین دستی (مانند پلاستیک، رنگ و رزین، شوینده و ... ) استفاده خواهد شد.

بخشی از محصولات بالادستی در واحدی که تولید شدهاند برای تولید محصولات میاندستی استفاده میشوند و بخشی نیز به سایر واحدهای میاندستی تحویل شده و یا صادر میشوند. در سال 1389 در مجموع تولید محصولات بالادستی 21.633 بوده که از این میزان ==== میلیون تن صادر شده است. ارزش تولیدات محصولات پتروشیمی (بالادستی و میاندستی) در این سال 204606 میلیارد ریال بوده که 30 درصد این مبلغ ارزشافزوده محصولات پتروشیمی میباشد.

اهداف تولید محصولات پتروشیمی در سال 1394 بر اساس پروژههای سرمایهگذاری در حال اجرا تعیین شده است. ارزشافزوده سال 1394 با توجه به میزا تولید محصولات در این سال و در نظر گرفتن 30 درصد از ارزش تولیدات به عنوان ارزشافزوده محاسبه شده است، بدین ترتیب از سال 1389 تا سال 1394 رشد ارزشافزوده پتروشیمی سالیانه 21 درصد بدست میآید. لازم به ذکر است تمامی ارقام با قیمت ثابت سال 1389 محاسبه میشوند.

اهداف تولید محصولات بالادستی در سال 1404 با توجه به تخصیص 18% از گاز طبیعی به تولید محصولات پتروشیمی و برآورد تولید گاز در سال 1404 و میزان تولید محصولات میاندستی با رویکرد عدم صادرات محصولات بالادستی و تبدیل آن به محصولات میاندستی تعیین شده است.

ذخایر قطعی گاز کشور 29.6 تریلیون متر مکعب بوده که 15.8% از ذخایر کل دنیا است. مصارف گاز طبیعی که عبارتند از:

سوخت (مستقیم یا به صورت گار مایع و گاز فشرده)
تزریق به مخازن نفت
تولید محصولات پتروشیمی
صادرات گاز طبیعی (با خط لوله، گاز مایع)

علاوه بر صادرات گاز به طور مستقیم، با صادرات محصولات انرژی بر (مانند سیمان)، برق و محصولات پتروشیمی، در واقع گاز طبیعی هم صادر میشود.

%8 گاز طبیعی اتان، پروپان و برشهای سنگینتر هستند که با توجه به ارزش حرارتی بسیار بالایی که دارند بهتر است به طور کامل برای تولید محصولات پتروشیمی اختصاص یابند. علاوه بر این با توجه به ارزشافزوده و میزان سرمایهگذاری برای تولید محصولات پتروشیمی، معادل 10% از متان گاز طبیعی نیز به تولید این محصولات باید اختصاص یابد.

هزینه گاز طبیعی به عنوان خوراک واحدهای پتروشیمی نسبت به فراوردههای نفتی (نفتا، نفت سفید و ...) پایینتر است، بنابراین تولید محصولات پتروشیمی بر اساس خوراک گاز طبیعی پیشبینی شده است. البته هم اکنون حدود 20 واحد پتروشیمی در کشور از فراوردههای نفتی استفاده میکنند.

ضریب تبدبل محصولات بالادستی به محصولات میاندستی به طور متوسط 80% بوده و 20 درصد باقیمانده شامل ضایعات و محصولات جانبی (مانند گوگرد) میباشد.

ترکیب تولید پتروشیمی در جدول زیر ارائه شده است. ترکیب تولید محصولات آثار زیادی در کاهش هزینهها (هزینههای سرمایهگذاری و یا بهرهبرداری) و تأمین محصولات متناسب با نیاز جامعه مورد دارد.

جدول 26: اهداف ترکیب تولید پتروشیمی

ردیف	محصولات		1389	1394	1404	توضیح
1	پلیمرهای میاندستی	پلیمرهای زیست تخریب پذیر	0%	2%	10%	تجمع حجم عظیمی از ضایعات پلاستیکی غیر قابل تجزیه باعث شده است که مشکلات زیست محیطی بسیاری را سبب شود.
2	پلیمرهای میاندستی	پلیمرهای معمولی	100%	98%	90%

با توجه به اینکه محصولات پتروشیمی ماده اولیه برای بسیاری از محصولات هستند، برای افزایش رقابتپذیری تولید محصولات پایین دستی قیمت‌های محصولات پتروشیمی در سطح قیمت‌های جهانی تعیین شدهاند.

اهداف پیشبینی شده برای صادرات و واردات محصولات این زنجیره به تفکیک محصولات در جدولهای زیر ارائه شدهاند. بر اساس اولویتهای تولید در سال 1404، بیشتر محصولات زنجیره پتروشیمی در گروه اول صادرات قرار دارند.

جدول 27: اولویتهای صادرات در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	1389			1394		1404
ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	سهم از صادرات جهانی (درصد)	ارزش صادرات (میلیارد دلار)	مزیت رقابتی آشکار متقارن (SRCA)	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار )	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار )
1	محصولات زنجیره متانول	1		0.42
2	محصولات زنجیره استایرن	1		0
3	محصولات زنجیره بنزن	1		0.394
4	محصولات زنجیره پروپیلن	1		0.058
5	محصولات زنجیره آمونیاک	1		0.432
1	پلی اتیلن	2	%0.16	1.56	0.83	%0.82
2	متانول	2	%0.03	1.03	0.94	%0.07
3	آمونیاک	2	%0.03	0.361	0.84	%0.05
4	پارازایلن	2	%0.06	0.359	0.73	%0.04
5	پلی اتیلن ترفتالات	2	%0.07	0.317	0.68	%0.09
6	اتیلن	2	%0.03	0.301	0.8	%0.52
7	اوره	2	%0.07	0.256	0.6	%0.13
8	سایر محصولات	3

مقدار شاخص مزیت نسبی آشکار متقارن بین یک و منهای یک است. هر چه مقدار این شاخص برای یک محصول بیشتر باشد نشان دهنده مزیت صادراتی در آن محصول است.همچنان که مشاهده میشود در اکثر محصولات بالادستی پتروشیمی مزیت رقابتی اشکار متقارن نزدیک به یک بوده و یا مقدار قابل توجهی دارد که نشان دهنده مزیت صادراتی کشور در این محصولات است.

صادرات علاوه بر این که درآمد ارزی برای کشور در پی دارد، میتواند نقش اقتصادی و قدرت نرم کشور را در راستای دستیابی به جایگاه مطلوب بینالمللی، افزایش دهد. واردات نیز علاوه بر تأمین نیازهای داخل بر نقش اقتصادی کشور در جهان اثر میگذارد. برای اولویتبندی صادرات و واردات، میتوان با رویکرد بالا به پایین (بر اساس وضع مطلوب) و پایین به بالا (بر اساس وضع موجود) محصولات را گروه بندی کرد. گروههای صادراتی عبارتند از:

گروه اول: در راستای اهداف هستند اما ممکن است کشور در وضع موجود منابع بالفعل و یا سهم بالایی در صادرات این گروه محصولات نداشته باشد و صادرات آنها باید مورد حمایت باشند.
گروه دوم: محصولاتی که در وضع موجود صادرات خوبی دارند یا با استفاده از منابع مازاد (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) میتوانند تولید و صادر شوند. اگر قید منابع، صادرات این گروه از محصولات را محدود نکند، باید از صادرات آنها حمایت کرد.
گروه سوم: سایر محصولات

جدول 28: اولویتهای واردات در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	محصول	گروه واردات	1389		1394		1404		دلایل
ردیف	محصول	گروه واردات	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	دلایل
1	کاتالیست	1			20%				صرفه مقیاس
2	محصولات پتروشیمی (بالادستی و میاندستی)	2			5%		5%		تنظیم بازار

گروههای وارداتی بر اساس ضرورت واردات عبارتند از:

گروه اول: بخش عمده و یا همه تقاضای داخلی آنها با واردات تأمین میشود. واردات این محصولات بیشتر به دلیل کمبود منابع (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) و یا عدم صرفه مقیاس تولید، انجام میشود.
گروه دوم: به اندازه تقاضای داخلی (مصارف داخلی و تولید محصولات صادراتی) میتوانند تولید شوند، اما تأمین بخشی از تقاضای داخلی از طریق واردات، برای تنظیم بازار داخلی (قیمت، مقدار و کیفیت) انجام میشود. محصولاتی که وابستگی به واردات آنها، پایداری اقتصاد کشور را کاهش میدهند، باید در داخل کشور تولید شود و در این گروه قرار می‌گیرند.
گروه سوم: سایر محصولات

مهمترین راهبردهای میانی برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین پتروشیمی عبارتند از:

ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
تأمین مالی
گسترش همکاری بین بنگاهها
تغییر اندازه بنگاهها
ارتقاء فناوری

سایر راهبردهای میانی مانند افزایش تطابق شغل و شاغل، ارتقا توانمندی بنگاهها و ... برای دستیابی به اهداف این زنجیره مؤثر هستند. اجرای این راهبردها برای دستیابی به اهداف این زنجیره دارای ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک راهبرد عمومی تلقی شده و در اینجا تشریح نشدهاند. همچنین زیرساختهای نرم مرتبط با آنها نیز به عنوان یک زیرساخت عمومی در قسمت راهبردهای نهایی معرفی شدهاند.

بهبود مصارف خانوار نسبت درآمد به هزینه را بهبود میدهد که این متغیر بر فراهم شدن امکان زندگی مطلوب اثر میگذارد. علاوه بر این مصارف خانوار به طور مستقیم نیز بر فراهم شدن امکان زندگی مطلوب اثر دارد. این متغیر راهبردی بر سایر اهداف نیز (واردات، صادرات و قیمت محصولات) اثرگذار است. راهبرد اصلاح مصارف خانوار بر برخی از راهبردهای میانی (اصلاح ترکیب محصولات، اصلاح نسبت سود و مخاطره و ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید) موثر بوده و بهبود مباد

اولویتهای اصلاح مصارف خانوار در جدول زیر معرفی شدهاند. استدلالهای انتخاب این اولویتها در زیر برنامههای مربوطه بیان شده است. این اولویتها در راستای تغییر ترکیب محصولات (برای مواردی که تقاضای خانوار بر آنها موثر است)، دستیابی به سرانههای مطلوب مصرف و تولید خانگی تعیین شدهاند.

برای دستیابی به اهداف تولید در این زنجیره، لازم است ظرفیتهای تولیدی لازم ایجاد شده و یا کارگاه‌های موجود بازسازی و تکمیل شوند. البته در مواردی که ظرفیتهای کافی ایجاد شدهاند، ایجاد ظرفیتهای جدید باعث افزایش قیمتتمامشده و کاهش بهرهوری میشود. با توجه به محدودیت منابع (مالی، نیروی انسانی، تجهیزات و غیره) لازم است ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید متناسب با اهداف تولید، اولویتبندی شده و تخصیص منابع و مشوقها بر اساس اولویتها انجام شود.

موضوعات سرمایهگذاری دارای اولویت (اولویت الف) و بدون اولویت (اولویت ب) این زنجیره در جدول زیر معرفی شدهاند. با توجه به تواناییهای بنگاههای این زنجیره، بازسازی خطوط تولید آنها نیاز به حمایت ویژه ندارد.

جدول 29: اولویتهای ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید در زنجیره پتروشیمی

ردیف	موضوع سرمایهگذاری	اولویت			شرایط احراز اولویت
ردیف	موضوع سرمایهگذاری	الف	ب		حداقل ظرفیت واحد (هزار تن در سال)	شهرستان محل استقرار	سایر شرایط
1	زنجیره متیل متاکریلات	*			90	بوشهر-خوزستان- لرستان	تکمیل زنجیره (شامل پلی متیل متاکریلات)
2	زنجیره متیل کلراید	*				بوشهر- خوزستان	تکمیل زنجیره شامل سیلیکون
3	فرمالدهید	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل پلی استال و پنتااریتریتول	50	خوزستان- بوشهر-لرستان
4	اسید استیک	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل وینیل استات- اتیل وینیل استات و خانواده استات ها	200	خوزستان- بوشهر-لرستان
5	نیترو بنزن	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل آنیلین- MDI		خوزستان- بوشهر
6	بنزن	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل سیکلو هگزان		خوزستان- بوشهر
7	اتیلن اکساید	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل اتیلن گلایکول	70	خوزستان- بوشهر
8	اتیلن پروپیلن دین مونومر (EPDM) و اتیلن پروپیلن رابر (EPR)	*			90	خوزستان- بوشهر
9	کیومن	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل فنول و استون	270	خوزستان- بوشهر- کرمانشاه
10	ایزو پروپیل الکل	*			25	خوزستان- بوشهر- کرمانشاه
11	بوتیرالدهید	*			100	خوزستان- بوشهر- کرمانشاه
12	اکریلونیتریل	*			90	لرستان- هرمزگان-سیستان و بلوچستان
13	اکسید پروپیلن	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل پلی ال	42 (فرایندهای کلروهیدرین ) 39 (فرایندهای هیدروپراکسیداسیون )	لرستان- هرمزگان-سیستان و بلوچستان
14	اکرولئین	*		با لحاظ ادامه زنجیره شامل متیونین		لرستان- هرمزگان-سیستان و بلوچستان
15	اکریلیک اسید	*			120
16	اسید سولفوریک	*			400
17	آمونیوم پلی فسفات	*			35	لرستان- هرمزگان-سیستان و بلوچستان
18	اسید نیتریک	*			170
19	نیترات آمونیوم	*			160	خوزستان-بوشهر
20	آمونیوم سولفات	*			70	خوزستان-بوشهر
21	دی آمونیوم فسفات	*			35	خوزستان-بوشهر
22	مونو آمونیوم فسفات	*			35	خوزستان-بوشهر
23	اتیلن آمین ها	*				خوزستان-بوشهر
24	آلفا الفین (به جز بوتن 1)	*			50
25	کاتالیست	*
	اتیلن	*					پس از تکمیل زنجیرههای پایین دستی برای ظرفیتهای ایجاد شده
26	سایر محصولات		*

بالادستی تا زمانی میاندستی - ایجاد =======

سایر محصولات مانند ======= اصلا

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید اثر دارند، عبارتند از:

تولید اطلاعات: برای سرمایهگذاران
تأمین مالی: برای اولویتهای الف

در بررسی یک زنجیره تأمین ارتباط میان بنگاهها در طول و عرض زنجیره، از جمله اساسی‌ترین موضوعات است. همکاری بین بنگاهها از مهمترین عوامل تنظیم کننده اهداف زنجیره مانند قیمت، کیفیت، پایداری و ... به شمار میرود. در صورتی که ارتباط مناسبی بین بنگاهها در زنجیره تأمین ایجاد نشود، عملیات تأمین و توزیع دچار خلل شده و باعث نوسان در تولید و قیمت، عدم اطمینان به کیفیت، عدم شفافیت و کاهش انگیزه برای سرمایهگذاری میگردد. همچنین برای تحقق برخی راهبردهای میانی مانند ارتقای فناوری نیز همکاری بن بنگاهها میتواند یک راهبرد مناسب به حساب آید. به طور کلی روشهای همکاری بین بنگاهها عبارتند از:

پیمانکاری فرعی
شرکت مشترک
کنسرسیوم
قرارداد بلند مدت تأمین مواد اولیه
خوشه

اولویتهای گسترش همکاری بین بنگاهها در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 30: اولویتهای گسترش همکاری بین بنگاهها

ردیف	موضوع	راهبرد	توضیح
1	بین تولیدکنندگان محصولات بالادستی و میاندستی و همچنین تولیدکنندگان محصولات میاندستی و پایین دستی پتروشیمی	قرارداد بلند مدت تأمین مواد اولیه
2	خدمات بازرگانی، مالی و انرژی	شرکت مشترک
3	برای تأمین محصولات میاندستی برای تولیدکنندگان زنجیرههای پایین دست پتروشیمی.تولیدکنندگان پایین دستی با ایجاد شرکتهای مشترک میتوانند با افزایش حجم خرید قیمت مواد اولیه را کاهش داده و علاوه براین وابستگی به تولیدکنندگان داخلی را کاهش دهند، بدین ترتیب با ایجاد امکان واردات مواد اولیه قیمت‌ها در بازارهای داخلی رقابتی خواهد شد.	شرکت مشترک

ردیف	روش همکاری	موارد دارای اولویت
1	قرارداد بلند مدت تأمین مواد اولیه	بین تولیدکنندگان محصولات بالادستی و میاندستی و همچنین تولیدکنندگان محصولات میاندستی و پایین دستی پتروشیمی
2	شرکت مشترک	خدمات بازرگانی، مالی و انرژی
3	شرکت مشترک	برای تأمین محصولات میاندستی برای تولیدکنندگان زنجیرههای پایین دست پتروشیمی.تولیدکنندگان پایین دستی با ایجاد شرکتهای مشترک میتوانند با افزایش حجم خرید قیمت مواد اولیه را کاهش داده و علاوه براین وابستگی به تولیدکنندگان داخلی را کاهش دهند، بدین ترتیب با ایجاد امکان واردات مواد اولیه قیمت‌ها در بازارهای داخلی رقابتی خواهد شد.

قرارداد بلند مدت تأمین مواد اولیه:

تأمین خوراک و امنیت عرضه آن یکی از مهمترین عوامل جهت ایجاد و توسعه واحدهای تولیدکننده محصولات پتروشیمیایی میباشد. این تأمین خوراک نه تنها برای واحدهای بالادستی تولیدکننده محصولات پتروشیمی از اهمیت بالایی برخوردار است، بلکه برای واحدهای میاندستی و پایین دستی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. از سویی تأمین خوراک واحدهای مختلف به ویژه واحدهای خصوصی شده پس از اجرای بند ج سیاستهای کلی اصل 44 از اهمیت مضاعفی برخوردار گردید. به گونهای که تا قبل از اجرای این قانون با توجه به اینکه به جز تعداد معدودی از واحدهای پتروشیمی، ما بقی آنها تحت مدیریت شرکت ملی صنایع پتروشیمی قرار داشتند. لذا در هنگام بروز برخی مشکلات در زمینه فروش خوراک برای واحدهای مختلف، این شرکت از قدرت قانونی خود استفاده کرده و مشکلات مربوطه را مرتفع میکرد. اما در شرایط کنونی که بیش از نیمی از واحدهای پتروشیمی خصوصی شدهاند دیگر شرکت ملی صنایع پتروشیمی به جز در موارد حاکمیتی، امکان مداخله در بسیاری موارد از آن سلب گردیده است. لذا در شرایط فعلی در برخی مواقع عدم ارائه خوراک به واحدهای میان و پایین دستی باعث بروز مشکلاتی شده است و با توجه به خصوصی شده پتروشیمیها، صادرات محصولات و کسب مزایای ناشی از صادرات محصولات غیر نفتی باعث شده است که انگیزه کافی برای عرضه محصولات به واحدهای میاندستی و پایین دستی وجود نداشته باشد. لذا در شرایط حاضر جهت کاهش ریسک تأمین خوراک، انعقاد قراردادهای دو و یا چند جانبه میان واحدهای تولیدکننده و مصرفکننده تا حدود زیادی میتواند نگرانیهای ناشی از عدم تأمین خوراک مرتفع کند و باعث شود که سرمایهگذاران با رغبت بیشتری در این عرصه ورود نمایند.

شرکت مشترک:

هم اکنون الگویی که در کشورهای مختلف در زمینه توسعه صنعت پتروشیمی در حال اجرا است، احداث شهرک‌های تخصصی پتروشیمی میباشد. در این شهرک‌ها معمولا واحدهای بالادستی در کنار واحدهای میان و پایین دستی قرار دارند. در این مجموعهها برای کاهش هزینهها و همچنین ارتقا بهرهوری و همچنین سطح فناوری، مراکزی احداث گردیدهاند که به طور مشترک برخی از نیازهای واحدهای مختلف را تأمین میکنند. از جمله مراکزی که در این شهرک‌ها احداث گردیده است، شرکتهای مشترکی می‌باشند که از جمله وظایف اصلی آنها تأمین آب، برق و بخار است. همچنین برخی دیگر از این شرکتهای موجود در زمینه تحقیق و توسعه فعالیت کرده و برخی دیگر نیز در زمینه بازاریابی برای محصولات نهایی و همچنین محصولات واسطهای که توانایی جذب کامل آنها از طریق واحدهای موجود در شهرک وجود ندارد، اقدام میکنند. بنابر این فعالیت این شرکتها باعث کاهش هزینهها از طریق سهیم شدن تمامی و یا اکثر واحدها میشود.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر گسترش همکاری بین بنگاهها اثر دارند، عبارتند از:

تأمین مالی: تأمین سرمایه در گردش برای موارد همکاری دارای اولویت

افزایش حجم تولید یک بنگاه میتواند باعث کاهش قیمت، افزایش کیفیت و در نتیجه بهبود رقابتپذیری شود. بنابراین در بخشهایی از زنجیره فولاد که کاهش قیمت و یا صادرات مورد توجه میباشد، افزایش اندازه بنگاهها توجیه پذیر خواهد بود. افزایش اندازه بنگاه به دلایل مذکور در صنایع فولاد قابل بررسی است. افزایش اندازه در طول زنجیره تأمین علاوه بر کاهش قیمت پایداری زنجیره را نیز افزایش خواهد داد. انواع روشهای تغییر اندازه بنگاهها عبارتند از:

یکپارچگی در طول زنجیره تأمین: خرید یا ادغام یک بنگاه با تأمین کنندگان یا مشتریانش
یکپارچگی در عرض زنجیره تأمین: افزایش حجم تولید یک بنگاه

اولویت افزایش اندازه بنگاهها در جدول زیر معرفی شده است.

جدول 31: اولویتهای تغییراندازه بنگاهها در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	موضوع	راهبرد	توضیح
1	توسعه در طول زنجیرههای متانول، آمونیاک، بنزن، اتیلن، پروپیلن, اوره تا تولید محصولا پایین دستی

با توجه اهداف تعیین شده برای توزیع درآمد، لازم است حمایت از افزایش اندازه بنگاهها، برای بنگاههای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار (شامل فرابورس) با میزان سهام شناور مناسب صورت پذیرد.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر تغییر اندازه بنگاهها اثر دارند، عبارتند از:

تأمین مالی: اولویت در تأمین منابع مالی برای خرید بنگاهها

فراوردههای شیمیایی یکی از اولویت‌های گروه اول صادراتی هستند. ارتقا فناوری در زنجیره فراوردههای شیمیایی به ویژه پتروشیمی، علاوه بر بهبود فرایند‌های تولید میتواند برای صادرات خدمات مهندسی و ماشینآلات و تجهیزات صنعتی را نیز افزایش دهد. گستردگی صنایع شیمیایی در کشور بازار گستردهای برای خدمات مهندسی، دستیابی به حق امتیاز (لیسانس) و تولید تجهیزات صنعتی فراهم میکند، بنابراین ارتقا فناوری در این زنجیره نه تنها رقابتپذیری و امکان تولید محصولات در داخل کشور را افزایش میدهد بلکه میتواند اهداف صادراتی را نیز (علاوه بر صادرات فراوردههای شیمیایی) محقق نماید. درآمد اصلی شرکتهای دارنده حق امتیاز (لیسانس) از فروش تجهیزات و ماشینآلات بوده و از مبلغ نسبتاً کمی از شرکتهای تولیدکننده فراوردههای شیمیایی دریافت میکنند، بنابراین خرید حق امتیاز به ظاهر ارزانتر تمام میشود اما خوداتکایی در فناوری را از بین برده و این موضوع یکی از ضعفهای عمده صنعت پتروشیمی کشور است. اولویتهای ارتقا فناوری در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 32: اولویتهای پژوهش در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	موضوع	توضیح
1	تبدیل متانول به پروپیلن (MTP)
2	تبدیل پروپیلن به پلی پروپیلن (PDH)
3	مالئک انیدرید
4	اکریلونیتریل
5	اتیل ونیل استات
6	پلی استال
7	اتیلن اکساید
8	پلی استایرن

ردیف	موضوع	راهبرد	توضیح
1	تبدیل متانول به پروپیلن (MTP)	تجاری سازی	در سطح پایلوت در یکی از واحدهای پتروشیمی ایجاد شده است
2	تبدیل پروپیلن به پلی پروپیلن (PDH)	انتقال فناوری
3	مالئک انیدرید	انتقال فناوری
4	اکریلونیتریل	انتقال فناوری
5	اتیل ونیل استات	انتقال فناوری
6	پلی استال	انتقال فناوری
7	اتیلن اکساید	انتقال فناوری
8	پلی استایرن	انتقال فناوری
9	پلی ونیل کلراید	انتقال فناوری
10	کاتالیست ها	پژوهش و تجاری سازی

اولویتهای مطرح شده در جدول بالا فهرستی اولیه و کلی میباشد. اطلاعات بیشتر درباره اولویت پژوهشی در پایگاه اطلاعات اولویت‌های پژوهشی (بخش فناوری در درگاه بهین یاب) ارائه شده است.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر گسترش پژوهش در زنجیره تأمین پتروشیمی اثر دارند، عبارتند از:

تأمین مالی: اولویت در پرداخت تسهیلات بانکی به وِیژه برای موارد تجاریسازی و تشویق بانکها با سازوکار رتبهبندی آنها
تأمین منابع: پرداخت بخشی از تسهیلات بانکی از محل منابع صندوق شکوفایی و نوآوری
تنظیم مالیات و یارانه: پرداخت کمک بلاعوض برای اجرای پروژههای پژوهشی
گسترش همکاری بین بنگاهها: ایجاد شرکتهای مشترک یا کنسرسیومهای پژوهشی
تغییر اندازه بنگاهها: با افزایش اندازه بنگاهها امکان و ضرورت پژوهش افزایش مییابد.
تنظیم اطلاعات: اطلاعرسانی درباره اولویت‌های پژوهشی و مشوقها به واحدهای تولیدی، پژوهشگران

در خصوص این راهبرد احداث 5 شهرک صنایع پایین دستی پتروشیمی پیشنهاد داده شده است.

تمام مناطق کشور بر اساس شاخصهای مکانیابی بررسی شده و توزیع جغرافیایی مناسب برای استقرار شهرک‌های صنایع پتروشیمی بدست آمده است. براین اساس برای پنج استان دارای اولویت (هرمزگان، بوشهر(عسلویه)، خوزستان(دزفول و ماهشهر)، سیستان و بلوچستان، کرمانشاه) برای استقرار شهرک‌های پایین دستی پتروشیمی انتخاب شدهاند. پروژههای تعریف شده در این مکانها عبارتند از:

جدول 33: مجتمع‌های تخصصی صنایع پتروشیمی

ردیف	محل استقرار	موضوعات سرمایهگذاری	توضیح
1	دزفول	پلی اتیلن سبک(با 88 مورد مصرف و کاربرد) و پلی اتیلن سنگین (با 144 مورد مصرف و کاربرد)	نزدیکی به منابع خوراک، دسترسی به آبهای آزاد، نزدیکی به مبادی صادراتی
2	عسلویه	محصولات پایین دستی استایرن از قبیل SBR و PBR	در دسترس بودن خوراک و همچنین امکان صادرات آن به بازارهای هدف
3	چابهار	متانول و زنجیره تکمیلی آن، اوره و آمونیاک	دسترسی به آبهای آزاد، نزدیکی به مبادی صادراتی
4	هرمزگان (جاسک و قشم)		دسترسی به آبهای آزاد، نزدیکی به مبادی صادراتی
5	کرمانشاه		نزدیکی به منابع خوراک، نزدیکی به مبادی صادراتی
6	ماهشهر	طرحهای زنجیرههای پروپیلن (از قبیل استن، فنل، بیس فنل، اپوکسی رزین، پلی پروپیلن)، بنزن(از قبیل سیکلو هگزان و کاپرولاکتام)، متانول(از قبیل متیل متاکریلات و اسید استیک)، پروپان و بوتان	نزدیکی به منابع خوراک، دسترسی به آبهای آزاد، نزدیکی به مبادی صادراتی

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر ایجاد مجتمع‌های تخصصی اثر دارند، عبارتند از:

تأمین مالی: تأمین سرمایه ثابت برای احداث مجتمع‌ها
تولید اطلاعات: اطلاعرسانی گسترده به ویژه در سطوح بینالمللی

تأمین منابع مالی برای سرمایه ثابت، سرمایهگذاری برای ایجاد ظرفیتهای جدید و بازسازی و تکمیل ظرفیتهای موجود را افزایش میدهد. تأمین منابع مالی برای سرمایه در گردش نیز استفاده از ظرفیتهای ایجاد شده را افزایش داده و دستیابی به اهداف تولید را تسهیل میکند. البته بخشی از منابع مالی (سرمایه ثابت و در گردش) باید از محل منابع داخلی بنگاه تأمین شود. با توجه به اهمیت منابع مالی در سرمایهگذاری و تداوم تولید، بهبود روشهای تأمین مالی میتواند هزینههای مشهود و نامشهود بنگاهها را کاهش داده که به کاهش قیمتتمامشده می‌انجامد.

تأمین مالی مناسب علاوه بر بهبود عملکرد بنگاهها، میتواند بر اقتصاد نیز آثار مضاعفی داشته باشد، با اولویتبندی تقاضاهای تأمین مالی و تزریق مناسب نقدینگی در بخشی از حلقههای یک زنجیره، امکان اجرای سایر راهبردهای میانی نیز افزایش خواهد یافت.

تجارب اخیر در روند شکلگیری و نحوه انجام پروژهها در کشور نشان میدهد که چالشهای کم و بیش یکسانی با تأثیرهای متفاوت بر پروژهها حاکم بوده است که یکی از شایعترین آنها بحث تأمین مالی اینگونه پروژهها می‌باشد. از آنجائیکه پروژههای پتروشیمی به لحاظ راهبردی از جمله پروژههای با اهمیت بالا در کشور، محسوب میشوند و دارای ابعاد گستردهای هستند و با توجه به اینکه عدم النفع ناشی از تاخیر در اتمام به موقع، در کنار هزینههای بوجود آمده بواسطه عقب افتادن از برنامه زمانبندی در این گونه پروژهها رقم قابل توجهی است، از این رو تأمین به موقع منابع مالی میتواند گامی مهم در بهرهبرداری سریعتر آنها و جلوگیری از ضررهای ناشی از تاخیر باشد.

اولویتهای تأمین مالی در زنجیره پتروشیمی در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 34: اولویتهای تأمین مالی در زنجیره پتروشیمی

ردیف	موضوع	راهبرد	اولویت		توضیح
ردیف	موضوع	راهبرد	الف	ب	توضیح
1	خرید مواد میاندستی	تسهیلات بانکی اعتبار خریدار	*		برای افزایش تولید محصولات پایین دستی و همچنین افزایش رقابتپذیری تولیدکنندگان پایین دستی لازم است سرمایه در گردش مناسب در اختیار انها قرار داده شود.
2	صادرات محصولات بالادستی و میاندستی			*
3	اجرای پروژههای پژوهشی و تجاریسازی دستاوردها	تسهیلات بانکی	*		این تسهیلات میتوانند به طور مستقیم توسط صندوق‌های مخاطرهپذیر و یا از طریق بانکها با استفاده از منابع صندوق‌های حمایتی پرداخت شود.
4	سرمایهگذاری برای ایجاد واحدهای بالادستی و میاندستی	اوراق مشارکت و صکوک و افزایش سرمایه از طریق پذیره نویسی و یا کاهش تقسیم سود	*		با توجه به اعتبار و اندازه بنگاههای پتروشیمی امکان فروش اوراق مشارکت و صکوک برای این بنگاهها فراهم میباشد.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر بهبود روشهای تأمین مالی اثر دارند، عبارتند از:

تأمین منابع: استفاده از منابع صندوق توسعه مالی و منابع داخلی بانکها (برای سرمایه در گردش)
تنظیم شرایط: اعمال سیاستهای تشویقی برای بانکهایی که اولویتهای اشاره شده را از طریق سازوکار رتبهبندی رعایت میکنند.

اگر اجرای راهبردهای میانی را به عهده عوامل غیر حاکمیتی گذاشته شود، باید عوامل برای اجرای آنها فعال شوند. برای فعالسازی عوامل باید راهبردهای سطح پایینتری (راهبردهای نهایی) طراحی و اجرا شوند که اجرای این راهبردها به عهده حاکمیت (به عنوان مدیر جامعه) است. حاکمیت باید آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گیرد. البته هر یک از عوامل دارای اختیار بوده و معمولاً به طور کامل در راستای مورد نظر حرکت نمیکنند اما تحت تاثیر دلایل و علّتها بوده و با عقلانیت محدود بر اساس دلایل، تصمیمگیری کرده و فعالیتهایی برای دستیابی به نتایج مورد نظرشان انجام میدهند. راهبردهای نهایی باید به گونهای طراحی شوند که اثرگذاری لازم بر عوامل برای اجرای راهبردهای میانی را داشته باشند. البته در مواردی ممکن است حاکمیت با مداخله مستقیم برخی از راهبردهای میانی را اجرا نماید.

راهبردهای نهایی برای دستیابی به اهداف این زنجیره تأمین (از مسیر راهبردهای میانی) عبارتند از:

تولید اطلاعات: درج نوع پلیمر استفاده شده در محصولات پلاستیکی
تأمین منابع مالی: از محل منابع صندوق توسعه ملی
تدوین و اجرای استانداردهای محصولات و فرایند‌ها
عرضه محصولات میاندستی پتروشیمی در بورس کالا و کشف قیمت در بورس
متناسب شدن قیمت گاز طبیعی با قیمت سبد منتخب محصولات میاندستی پتروشیمی در بورس کالا
دریافت عوارض صادراتی و تعرفههای وارداتی

یهای عوامل با استفاده از اطلاعات مورد نیاز کاملتر و دقیق‌تر انجام میشود. اطلاعات مورد نیاز هر عامل برای هر فعالیت باید تولید شده و در دسترس قرار گیرد. معمولا تولید و انتشار اطلاعات هزینههایی دارد که یا توسط بخش خصوصی قابل تأمین نیست و یا با کارایی و اثربخشی مناسبی انجام نمیشود. بنابراین حاکمیت باید به طور مستقیم یا غیر مستقیم، جریان اطلاعات را تنظیم نماید تا اطلاعات مورد نیاز عوامل به صورت بههنگام، صحیح و کامل تأمین شود.

در جدول زیر اطلاعات لازم به تفکیک راهبردهای میانی بیان شدهاند.

جدول 35: تنظیم اطلاعات در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	مخاطب	محتوا	توضیح
1		اولویت‌ها و مشوقهای سرمایهگذاری	اطلاعرسانی از طریق وبگاه سامانه سرمایهگذاری در درگاه بهین یاب، انتشار کتاب اطلاعات و خدمات سرمایهگذاری

هر نوع دخالت مالی دولت در فرایند بازار آزاد به شکل ممنوعیت یا اجبار نباشد، مالیات نامیده میشود. با تعریف فوق محدوده مالیات را میتوان تمامی نهادها، فرایندها و قوانینی دانست که در وضع و اجرای یک مالیات صحیح موثرند. پرداخت یارانه نیز نوعی مالیات منفی محسوب میشود. در مقولهی مالیات، مهمترین موضوع، استقرار مکانیزمهای تشخیص و اخذ مالیات است. دریافت مالیات با هدف کسب درآمد برای حاکمیت و نهادهای عمومی (مانند شهرداری ها)، تنظیم اقتصاد و یا تولید اطلاعات انجام میشود. هر یک مالیاتها بسته به شرایط، یک یا چند کارکرد دارند.

در جدولهای زیر دریافت مالیات و پرداخت یارانه در راستای اجرای راهبردهای میانی ارائه شدهاند.

جدول 36: دریافت مالیات و پرداخت یارانه در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	موضوع	میزان مالیات یا یارانه	توضیح
1	پروژههای پژوهشی با سطح آمادگی فناوری 4 و کمتر	کمک بلاعوض تا 50% هزینه پروژه
2	درآمد شرکتهای عضو بورس	15% (تخفیف مالیاتی 10 واحد درصد در مالیات بر درآمد نسبت به سایر بنگاهها)	با این روش میتوان برای ورود شرکتهای بزرگ به ساختار بورس در جهت شفاف شدن فعالیتها و تأمین بخشی از منابع مالی مورد نیاز از این روش ایجاد انگیزه نمود.
3	ارزشافزوده محصولات میاندستی صادراتی	0% (بازگردانی مالیات بر ارزشافزوده محصولات صادر شده)	با توجه به نرخ مالیات بر ارزشافزوده، بازگردانی این مالیات میتواند به عنوان یارانه صادراتی که یک نوع تشویق است محسوب شود. با توجه به لزوم استفاده از ارزشافزوده زنجیره پتروشیمی، محصولات بالادستی مشمول این تخفیف نمیباشد.

با توجه به اصلاح نرخ ارز و افزایش تدریجی مالیات بر ارزشافزوده و بازگرداندن آن در صورت صادرات و همچنین تسهیلات بانکی اعتبار خریدار برای صادرات و یارانه برای محصولات صادراتی (بر اساس ارزش کالا، هزینه حمل و ..) پیشبینی نشده است.

جدول 37: عوارض صادراتی و تعرفههای وارداتی در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	شماره تعرفه (کد HS)	کالا	1389		1394		1404		توضیح
ردیف	شماره تعرفه (کد HS)	کالا	تعرفه واردات	عوارض صادرات	تعرفه واردات	عوارض صادرات	تعرفه واردات	عوارض صادرات	توضیح
1		پلی پروپیلن	4%		4%
2		پلی استایرن	4%		4%
3		استایرن بوتادین رابر	4%		4%
4		پارازایلن	4%		4%
5		اکریلونیتریل بوتادین استایرن	4%		4%
6		پلی بوتادین رابر	4%		4%
7		وینیل استات	4%		4%
8		کریستال ملامین	4%		4%
9		انواع پلی وینیل کلراید	4%		4%
10		آلکیل بنزن خطی	4%		4%
11		اتانول آمین ها	4%		4%

با توجه به اینکه خوراک واحدهای پتروشیمی یا به صورت نفتا و یا به صورت گاز میباشد، و از طرفی در اینجا هدف یافتن راهی برای تعیین قیمت گاز طبیعی محصولات پتروشیمی بر اساس گاز طبیعی میباشد، لذا در انتخاب سبد مناسب جهت قیمتگذاری گاز طبیعی از محصولات تولیدی از خوراک نفتا صرف نظر شده است. لازم به ذکر است که محصولات تولیدی از واحدهای با خوراک گاز بیشتر به صورت پلیمر میباشد. همچنیناین سبد با توجه به سهم بالای قیمت گاز طبیعی در تولید آنها و همچنین مصرف گسترده این محصولات بعنوان ماده اولیه انتخاب شده است. قیمت گاز معادل 30 درصد قیمت وزنی این محصولات در نظر گرفته میشود.

سبد منتخب برای قیمتگذاری گاز طبیعی شامل موارد زیر میشود.

پلی اتیلن سبک فیلم
پلی اتیلن سبک خطی
پلی اتیلن سنگین
پی وی سی
اکریلونیتریل بوتادین استایرین ABS
لاستیک مصنوعی روشن
پلی استایرن معمولی و مقاوم
پلی استایرن انبساطی
پلی اتیلن ترفتالات (گرید بطری)
پلی اتیلن ترفتالات (گرید الیاف)

مهمترین زیرساختهای نرم برای فعالیت عوامل در این زنجیره عبارتند از:

رتبهبندی بنگاهها
رتبهبندی خدمات
سامانه فناوری
سامانه مشاغل
سامانه محصولات
بورس کالا
پایگاه اطلاعات صنعت، معدن و تجارت
سامانه تجارت خارجی

برخی از مسائل این زنجیره عبارتند از:

با توجه به ارتباط بین اهداف، مقادیر یک هدف بر سایر اهداف نیز اثر میگذارد (به عبارت دیگر برای سایر اهداف نقش راهبرد دارد) به عنوان مثال هدف افزایش تولید، میتواند باعث کاهش قیمت و افزایش کیفیت شود.

برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین پتروشیمی، 9 راهبرد میانی و 4 راهبرد نهایی انتخاب شده است با توجه به اینکه برخی از راهبردهای میانی چند راهبرد نهایی داشته و همچنین هر هدف نیز با چند راهبرد میانی پیگیری میشود. ارتباط بین راهبردها و اهداف در شکل زیر نمایش داده شده است.

نمودار 21: ارتباط بین راهبردها و اهداف

قیمت خوراک و سوخت برای تولید محصولات پتروشیمی سهم بالایی در قیمتتمامشده دارد. با توجه به اینکه گاز طبیعی بیشترین سهم را در خوراک و سوخت واحدهای بالادستی داشته (و قیمت محصولات بالادستی نیز سهم بالایی در قیمت محصولات میاندستی دارند) و قیمت گاز نیز در بازارهای رقابتی تعیین نمیشود، تعیین قیمت گاز اهمیت ویژه‌ای در زنجیره تأمین محصوات پتروشیمی دارد. پنج راهبرد برای قیمتگذاری گاز مطرح می‌باشند که عبارتند از:

تعیین قیمت ثابت برای گاز: تعیین قیمت ثابت برای گاز طبیعی جهت کلیه مصارف اعم خانگی، تجاری، صنعتی و خوراک واحدهای پتروشیمی با توجه به اجرای قانون هدفمندسازی یارانهها دیگر امکانپذیر نمیباشد. همچنین در این مورد نمیتوان نوسانات صورت گرفته در قیمت گاز طبیعی را در قیمت ارائه شده به واحدها اعمال کرد. لذا قیمتگذاری ثابت گاز طبیعی راهکار مناسبی جهت تعیین فرمول خوراک واحدهای پتروشیمی نمیباشد.
متناسب شدن قیمت گاز با قیمت نفت: اگر چه در مجامع بینالمللی مباحث زیادی در رابطه با برقراری ارتباط میان قیمت گاز با قیمت نفت در بلندمدت وجود دارد اما کشورهای عمده تولیدکننده گاز یعنی روسیه و قطر از پذیرش این تصمیم امتنا میکنند. همچنین باید به این نکته توجه داشت که در دنیا هم اکنون رابطهای میان قیمتگذاری نفت خام و گاز طبیعی وجود ندارد چرا که بازارهای این دو حامل انرژی تفاوت‌های بسیاری با هم دارند که از جمله مهمترین آنها میتوان به عدم وجود قیمت جهانی برای گاز طبیعی اشاره کرد.
متناسب شدن قیمت گاز با قیمت خوراک صنایع پتروشیمی در کشورهای منطقه؛این روش بنا به دلایلی نمیتواند مبنای مناسبی جهت تعیین قیمت گاز تحویلی به واحدهای پتروشیمیباشد. از جمله این دلایل میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

الف- شفاف نبودن قیمتهای خلیج فارس و مبنای محاسبه آن

از طرفی، مبنای محاسبات قیمت گاز طبیعی صنایع داخلی کشورهای منطقه خلیج فارس متغیر بوده و با سیاستهای هر یک از این کشورها مرتبط میباشد و دسترسی به جزییات کافی در این زمینه خصوصا در بخش پتروشیمی امکانپذیر نمیباشد. از طرف دیگر، قیمت اعلام شده خوراک صنایع پتروشیمی در کشورهای خلیج فارس قیمت شفاف و قابل اتکایی نمیباشد و تعیین قیمت کالاها و منابع استراتژیک از جمله گاز در کشورمان که گامهای بزرگتری برای توسعه اقتصادی بر میدارد به پیروی از کشورهایی که هنوز در مراحل اولیه و ابتدایی توسعه قرار دارند امری منطقی و قابل دفاع نیست.

ب- ارزانتر بودن هزینههای تولید و تحویل گاز به پتروشیمیها در عربستان نسبت به ایران

ساختار توسعه واحدهای پتروشیمی در عربستان به عنوان قدرت برتر منطقهای در این بخش بر مبنای عرضه گاز طبیعی همراه با نفت به عنوان خوراک مجتمعهای پتروشیمی تولیدکننده محصولات پایه میباشد که هزینههای تولید آن به مراتب کمتر از گاز طبیعی میادین مستقل گازی میباشد. به طور کلی، گاز تولیدی در کشور عربستان اغلب به صورت گاز همراه با نفت خام میباشد که هزینههای عرضه آن به مراتب کمتر از گاز طبیعی میادین مستقل گازی است در صورتیکه در ایران میادین گاز طبیعی مستقل می‌باشند.

ج- تفاوت سهم بخشهای دولتی و خصوصی در صنعت پتروشیمی ایران با عربستان و قطر

در ایران سیاست خصوصیسازی باعث کاهش سهم دولت در واحدهای پتروشیمی حداکثر تا 20 درصد خواهد بود که در برخی واحدها کمتر از رقم فوق نیز میباشد. در صورتی که در سایر کشورها به ویژه عربستان و قطر، دولت سهم بسیار بالایی در این واحدها داشته که بالطبع به نسبت سهم خود از سود این واحدها هم بهرهمند خواهند شد و این بدان معناست که سیکل برگشت درآمد در این کشورها پوششی برای منتفع شدن دولت دارد. به عبارت دیگر، بخش عمدهای از سهام مجتمع‌های پتروشیمی در عربستان و قطر، متعلق به دولتهای مذکور میباشد لذا خوراک تحویلی به این صنایع بسیار پایینتر از قیمت واقعی میباشد. در مقابل بدلیل سهامدار بودن دولتها در مجتمع‌های پتروشیمی، آنها در منافع حاصل از تولیدات (ارزشافزوده) نیز شریک و ذینفع هستند. اما در ایران صنایع پتروشیمی در اختیار بخش غیردولتی است و آنچه از سهام دولت باقی مانده به تدریج براساس اصل 44 قانون اساسی واگذار خواهد شد، لذا پایین نگه داشتن قیمت خوراک صنایع بالادستی پتروشیمی و پالایش در فضای خصوصی سازی، امکان بهرهگیری بالا از رانت انرژی را برای بخشهای غیردولتی فراهم مینماید. از طرفی شرکتهای تولیدی صنایع پتروشیمی در کشورهای حاشیه خلیج فارس معمولا مالکیت بخش بالادستی نفت و گاز را با دولتها شریک هستند لذا سرمایهگذاری بخش بالادستی به نسبت مالکیت تقسیم میگردد در صورتیکه در ایران بخش بالادستی متعلق به حاکمیت نظام میباشد.

د- لزوم توجه به دیگر مولفه‌های رقابتپذیری (به غیر از قیمت خوراک)

قیمت خوراک واحدهای پتروشیمی داخلی تنها مولفه رقابتپذیری این واحدها با کشورهای منطقه خلیج فارس نمیباشد و دلائل عمده دیگری نیز وجود دارد. در نتیجه تمرکز بیش از حد بر یک مولفه، کم توجهی به سایر عوامل را که از اهمیت بسزایی نیز برخوردارند را نشان میدهد و این مولفه به تنهایی نمیتواند کمبودهایی را که در سایر مولفه‌ها وجود دارد جبران کند. به طور مثال، برخی علل عقب ماندن صنعت پتروشیمی کشورمان نسبت به کشورهای منطقه خلیج فارس و بخصوص عربستان علاوه بر فرمول نامناسب قیمتگذاری خوراک، عبارتند از:

بالاتر بودن ریسک سرمایه گذاری و هزینه بیمه فاینانس
بالاتر بودن بهره سرمایه گذاری
افزایش هزینههای تولید و نگهداری برخی از واحدهای پتروشیمی بخاطر مدیریت عملیات غیرکارامد
تاخیرات طولانی در زمان به بهرهبرداری رسیدن واحدها (تقریباً دو برابر کشورهای رقیب) و در نتیجه افزایش بهای تمام شده آن واحدها
تاخیرات چند ساله در بهره برداری کامل از ظرفیت طراحی واحدها یا خالی ماندن بخش قابل توجهی از ظرفیت های ایجاد شده در مجتمع های پتروشیمی (بنابر دلایلی مانند عدم تأمین خوراک کافی، مشکلات طراحی یا تعمیراتی)
سیاستگذاریهای نادرست انجام شده در این صنعت، مثلا انجام برخی پروژهها که محصولاتی با تقاضای اندک و قیمتی نازل تر از برآوردهای اولیه داشته اند یا ترکیب درصد نوع خوراک مورد استفاده برای واحدهای تولید اتیلن (الفین) در کشور علاوه بر این، قیمتگذاری صحیح و شفاف یکی از عوامل انگیزشی اساسی برای ورود به قابلیتهای رقابتی در یک صنعت میباشد در حالیکه فرض وجود قیمت نازل برای رقابت با کشورهای منطقه، نمی تواند صنعت را برای بلند مدت و حتی میان مدت درون فضای رقابتی نگه دارد.

4. متناسب شدن قیمت گاز با قیمت صادراتی: با توجه به اینکه برای گاز طبیعی قیمت جهانی به صورت یک رابطه قابل پذیرش برای طرفهای صادرکننده و واردکننده وجود ندارد، لذا نمیتوان قیمت صادراتی برای آن محاسبه و در تعیین قیمت خوراک واحدهای پتروشیمی لحاظ کرد. از سویی دیگر، اگر تصمیمگیران قیمت صادراتی گاز طبیعی به ترکیه را مد نظر داشته باشند باید به این نکته توجه داشت که این صادرات گاز در این حجم محدود و همچنین قیمت آن نمیتواند مبنای مناسبی برای تعیین قیمت گاز در داخل باشد. چرا که معمولا قیمت گاز به صورت دوجانبه و با لحاظ پارامترهای متعددی تعیین شده است که شاید بسیاری از این پارامترها جهت قیمتگذاری گاز در داخل کشور از توجیه مناسبی برخوردار نباشند. لذا این روش نیز نمیتواند راهکار مناسبی جهت تعیین قیمت گاز به منظور خوراک واحدهای پتروشیمیباشد.

5. متناسب شدن قیمت گاز با قیمت محصولات میاندستی پتروشیمی: با توجه به آنچه در مورد انواع روشهای قیمتگذاری گاز طبیعی جهت مصارف واحدهای پتروشیمی بیان گردید، به نظر می‌رسد در حال حاضر اجماع کاملی در مورد چگونگی قیمتگذاری خوراک واحدهای پتروشیمی وجود ندارد. از این رو یکی از گزینههای مدنظر و پیشنهادی جهت تعیین قیمت خوراک واحدهای پتروشیمی گازی، میتواند ایجاد رابطهای میان قیمت خوراک و قیمت محصولات میاندستی باشد که در بورس عرضه میشوند. در این روش نخست سبدی از محصولات میاندستی که دارای شرایط مناسب و باثباتی هم از نظر تولید و هم از نظر بازار باشند انتخاب شده و میان قیمت آنها و میزان خوراک مصرفی جهت تولید آنها رابطهای برقرار میشود. این رابطه به گونهای است که در قیمت خوراک واحد به عنوان نسبتی از قیمتتمامشده محصول باشد. از جمله مزایای این روش این است که در شرایط مختلف، قیمت خوراک تحویلی بر اساس تغییرات قیمت محصول تغییر میکند و از این رو سرمایه گذار با اطمینان بیشتری میتواند اقدام به تولید نماید.

تعیین قیمت خوراک بین واحدهای بالادستی و پایین دستی نیز با قراردادهای دوجانبه انجام شده که با توجه به قیمت محصولات میاندستی در بورس و قیمت گاز تنظیم خواهد شد و لزومی به مداخله حاکمیت نمیباشد.

برای اطمینان از تأمین مواد اولیه برای تولیدکنندگان پایین دستی به جای تعیین عوارض برای صادرات محصولات میاندستی از راهبردهای زیر انتخاب شدهاند:

تأمبن مالی دارای اولویت برای خرید مواد اولیه
افزایش همکاری بین بنگاهها (ایجاد شرکتهای مشترک برای خرید مواد اولیه) تولیدکنندگان پایین دستی با ایجاد شرکتهای مشترک میتوانند با افزایش حجم خرید قیمت مواد اولیه را کاهش داده و علاوه براین وابستگی به تولیدکنندگان داخلی را کاهش دهند، بدین ترتیب با ایجاد امکان واردات مواد اولیه قیمت‌ها در بازارهای داخلی رقابتی خواهد شد.
افزایش زنجیره در طول زنجیره تأمین

تعیین عوارض برای صادرات مواد میاندستی پتروشیمی به جز مواردی که تولید کمتر از مصارف داخلی است معقول نمیباشد.

مهمترین عوامل این زنجیره عبارتند از: تولیدکنندگان گاز و نفتا، تولیدکنندگان محصولات بالادستی، تولیدکنندگان محصولات میاندستی و تولیدکنندگان محصولات پایین دستی.

اثرگذاری راهبردها بر عوامل در ماتریس زیر نمایش داده شده است.

جدول 38: اثرگذاری راهبردها بر عوامل در زنجیره تأمین پتروشیمی

ردیف	راهبردها/ عوامل	تولیدکنندگان گاز و نفتا	تولیدکنندگان محصولات بالادستی	تولیدکنندگان محصولات میاندستی	تولیدکنندگان محصولات پایین دستی
1	اصلاح مصارف
2	ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید		*	*
3	بهبود روش تأمین مالی	*	*	*
4	گسترش همکاری بین بنگاهها			*
5	تغییر اندازه بنگاهها
6	گسترش پژوهش		*	*
7	ایجاد مجتمع‌های تخصصی		*	*
8	تنظیم مالیات و یارانه		*	*
9	قیمتگذاری گاز طبیعی		*

جدول 39: اثرگذاری راهبردها بر تولیدکنندگان گاز و نفتا

ردیف	راهبرد	آثار
1	بهبود روش تأمین مالی	بهبود روشهای مالی و متنوع کردن آنها میتواند سبب افزایش سرمایهگذاری در این بخش شده که علاوه بر مرتفع نمودن نیازهای داخلی، میتوان بخشی از بازارهای بینالمللی را نیز تصاحب کرد.

جدول 40: اثرگذاری راهبردها بر تولیدکنندگان محصولات بالادستی

ردیف	راهبرد	آثار
1	ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید	ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید، علاوه بر تأمین نیازهای داخلی میتواند سبب افزایش صادرات نیز شود.
2	بهبود روش تأمین مالی	بهبود روشهای تأمین مالی میتواند انگیزه لازم جهت سرمایهگذاریهای بیشتر در بخش بالادستی پتروشیمی را ایجاد نموده و همچنین میتواند در کاهش زمان ساخت واحدها تاثیر قابل توجهی داشته باشد.
3	گسترش پژوهش	گسترش پژوهش میتواند عاملی جهت ایجاد واحدهای با فناوریهای پیشرفته و همچنین بهبود فرایندهای موجود شود.
4	تنظیم مالیات و یارانه	تنظیم مالیات و یارانه جهت تنظیم بازار داخلی و وادار کردن شرکتها جهت در اولویت قرار دادن صنایع وابسته داخلی، همواره از نقش به سزایی برخوردار است.
5	قیمتگذاری گاز طبیعی	با توجه به اینکه قیمتتمامشده محصولات تولیدی واحدهای پتروشیمی وابستگی بالایی به قیمت خوراک آنها دارد، بنابراین برای واحدهایی که خوراک آنها گاز میباشد، تعیین قیمت خوراک میتواند قیمت محصولات آنها را تحت تاثیر قرار دهد.

جدول 41: اثرگذاری راهبردها بر تولیدکنندگان محصولات میاندستی

ردیف	راهبرد	آثار
1	ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید	افزایش تولید واحدهای میاندستی علاوه بر اینکه فرصتهای بسیاری در صنایع پایین دستی ایجاد خواهد کرد، میتواند محصولاتی با ارزشافزوده بالا نیز تولید کرد.
2	بهبود روش تأمین مالی	با توجه به اینکه حجم سرمایهگذاری در این بخش از میزان سرمایه مورد نیاز برای واحدهای بالادستی کمتر است با بهبود روشهای تأمین مالی با کاهش میزان ریسک سرمایهگذاری از طریق ایجاد روشهای جدید، میتوان انگیزههای لازم برای ورود بخش خصوصی به این بخش از صنعت پتروشیمی را ایجاد کرد.
3	گسترش همکاری بین بنگاهها	ایجاد و گسترش همکاری بین بنگاهها میتواند سبب کاهش هزینهها از طریق توافقات داخلی از قبیل ایجاد واحدهای مشترک تحقیق و توسعه و یوتیلیتی گردد.
4	ایجاد مجتمع‌های تخصصی	ایجاد مجتمع‌های تخصصی میتواند باعث کاهش هزینه و افزایش بهرهوری بنگاهها شود. در این مجتمع‌ها معمولا بسیاری از خدمات به صورت مشترک برای همه واحدهای تولید انجام میشود. از جمله مهمترین این خدمات میتوان به موارد زیر اشاره کرد: بازاریابی، حمل و نقل و تأمین آب، برق و بخار و...
5	تنظیم مالیات و یارانه	تنظیم مالیات و یارانه میتواند سبب تنظیم بازار شود که از جمله آنها میتوان به افزایش عوارض صادراتی جهت کمک به افزایش عرضه داخلی محصولات پتروشیمی اشاره کرد.

1- EIM Small Business Research and Consultancy, Dutch SMEs in European Perspective, Sep 1999

2- مأخذ: وضعیت صنایع پایین دستی پتروشیمی کشور و ارائهی راهبردهایی برای توسعه آن، دفتر مطالعات انرژی، صنایع و معادن مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

مهمترین راهبردهای میانی برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین صنایع شیمیایی عبارتند از:

اصلاح مصارف
ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
ذخیرهسازی
بهبود روش تأمین مالی
گسترش همکاری بین بنگاهها
تغییر اندازه بنگاهها
تقویت نمانامها

راهبردهای نهایی برای دستیابی به اهداف این زنجیره تأمین (از مسیر راهبردهای میانی) عبارتند از:

مهمترین زیرساختهای نرم برای فعالیت عوامل در این زنجیره عبارتند از:

رتبهبندی بنگاهها
رتبهبندی خدمات
سامانه فناوری
سامانه مشاغل
سامانه مبادلات
بورس کالا
پایگاه اطلاعات صنعت، معدن و تجارت
سامانه تجارت خارجی

برخی از مسائل این زنجیره عبارتند از:

نمودار 22: ارتباط بین راهبردها و اهداف

مهمترین عوامل این زنجیره عبارتند از:

اثرگذاری راهبردها بر عوامل در ماتریس زیر نمایش داده شده است.

جدول 42: اثرگذاری راهبردها بر عوامل در زنجیره تأمین صنایع شیمیایی

محدوده مورد بررسی

سایر تقسیم‌بندی ها
کد آیسیک	رنگها و رزینهای صنعتی و ساختمانی مربوط به کدهای ۲۴۲۲ و ۲۴۱۳
عنوان به زبان فارسی	رنگها و رزینهای صنعتی و ساختمانی
عنوان به زبان انگلیسی	Paint and Resin

رنگهایی که در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرند رنگهای تجاری هستند که با هوا خشک میشوند و در پوششهای داخلی و خارجی منازل و ساختمان ها و یا در صنایع بکار میروند.

انواع رنگهای ساختمانی و صنعتی

* به دلیل گستردگی این صنعت و و بنگاههای متعدد، در این تقسیم‌بندی رنگهای نساجی،رنگهای مربوط به صنعت چاپ، کاشی و نقاشی و ... مورد بررسی قرار نگرفته است.

انتخاب اهداف و طراحی راهبردها با توجه به مسائل (تفاوت بین وضعیت موجود و مطلوب) و منابع (علتهای بالقوه؛ چیزهایی که میتوانند برای دستیابی به اهداف به کار گرفته شوند) انجام میشود، اما مسائل و منابع با تغییر اهداف، خط‌مشیها و راهبردها تغییر میکنند. یک وضعیت ممکن است از یک رویکرد مسئله محسوب شود اما با سایر رویکردها مسئله نبوده و یا با حل سایر مسائل، منتفی شود. به عبارت دیگر مسائل و منابع در طراحی اهداف و راهبردها مورد توجه هستند، اما در تدوین به صورت یک بخش مستقل ارائه نمیشوند و در بخشهای وضعیت، اهداف، راهبردها و بیشتر در صفحات پشتیبان به آنها اشاره میشود..

جدول زیر وضعیت شاخصهای عمومی زنجیره تأمین صنعت رنگ و رزین را طی سالهای 1385 تا 1390 نشان میدهد.

جدول 43: شاخصهای عمومی زنجیره تأمین صنعت رنگ و رزین

، 90-1385

	واحد	1385	1386	1387	1388	1389	1390	متوسط نرخ رشد
میزان تولید	تن	۱۴۵۸۲۴۶	۱۶۹۰۱۴۳	۳۲۹۰۸۴۱	۷۶۷۹۹۷۵	۷۹۶۸۹۸۹	۸۳۶۸۵۴۶	۵۰.۵
سرمایهگذاری	میلیون ریال	۱۴۶۰۱۶۹	۲۰۲۳۹۱۵	۲۸۸۲۴۵۷	۴۲۰۲۶۱۳	۶۳۴۴۱۹۰	۸۴۳۳۵۰۷	۴۲.۱
نسبت تولید به سرمایهگذاری	تن به میلیون ریال	۱.۴۲۶۷	۱.۱۹۲۹	۱.۶۳۰۹	۲.۶۱۰۶	۱.۷۹۴۴	۱.۴۱۷۵	۵.۶
اشتغال مستقیم	نفر	۱۰۸۸۲	۱۲۴۰۰	۱۴۵۳۸	۱۶۶۷۷	۱۹۳۲۹	۲۲۶۳۸	۱۵.۷
نسبت تولید به اشتغال	هزار تن به نفر
اشتغال غیرمستقیم	نفر
ارزشافزوده زنجیره		۱۰۳۷۳۸۹	۱۳۹۲۴۷۸	۱۳۹۹۱۳۱	۱۷۶۴۷۸۸			۲۰.۲
ارزشافزوده کل صنعت		۴۰۰۰۶۴۳۰	۶۰۹۱۶۵۸۴	۶۸۶۴۶۶۵۰	۸۷۴۵۶۹۳۰			۳۰.۷
نسبت ارزشافزوده زنجیره به کل صنعت		۰.۰۲۵۹	۰.۰۲۲۸	۰.۰۲۰۳	۰.۰۲۰۱			۰.۰۲۲۳
نسبت ارزش کل صادرات به واردات زنجیره

رنگ یک مخلوط مکانیکی و یا دیسپرسیونی از پیگمنتها یا پودرها که حداقل برخی از آنها مات می‌باشند بایک مایع معروف به محمل¹ است. این ماده هنگام عمل باید به سطح جسم مورد نظر بچسبد و فیلم دلخواه را تشکیل دهد. رنگ همچنین باید وظیفه خود را در آنچه که بخاطر آن بکار میرود انجام دهد. این نقشها عبارتند از: محافظت، تزئینی و نقشهای خاص دیگر.

قسمت محمل رنگ معمولاً شامل قسمت غیر فرار است که به عنوان قسمتی از فیلم رنگ باقی میماند و قسمت فرار که تبخیر شده و از فیلم رنگ خارج میشود. بنابراین قسمت فیلم خشک شده رنگ شامل پیگمنت و محمل غیر فرار میباشد.

قسمت غیر فرار محمل که فیلم رنگ را ترک میکند معمولاً برای بهبود خواص کاربردی رنگ بکار میرود و از یک یا چند حلال تشکیل میشود. قسمت غیر فرار محمل معمولاً از روغنها، رزینها و یا مخلوطی از این دو تشکیل شده و نقش آن ایجاد پوششی محافظ و چسباندن ذرات پیگمنت به یکدیگر و به سطح مورد نظر میباشد.

نسبت پیگمنت به محمل غیر فرار را معمولاً نوع جلائی که فیلم خشک شده خواهد داشت تعیین میکند. اگر این نسبت کمتر از 25 درصد حجم کل غیر فرار باشد نتیجه احتمالاً فیلمی براق خواهد بود، زیرا محمل غیر فرار بیش از حد لازم وجود خواهد داشت که پیگمنت را کاملاً میپوشاند. وقتی درصد حجم پیگمنت بالا میرود جلا کاهش مییابد. در 45 درصد غلظت حجمی پیگمنت² رنگ احتمالاً نیمه براق و در 70 درصد PVC درخشندگی کدر و بی روح میشود. مواد اولیه این زنجیره در جدول زیر نشان داده شده است.

۱- محمل ها
الف- حلالهای غیر فرار	ب- حلالهای فرار
۱- پایه حلال روغنها رزین ها خشک کن ها مواد افزودنی ۲- لاک الکل ها سلولزها رزینها پلاستیسایزرها مواد افزودنی ۳- پایه آب استایرن – بوتاداین پلی وینیل استات اکریلیک سایر پلی مرها و امولسیون ها کوپلی مرها مواد افزودنی	۱- حلالهای آلیفاتیک تجارتی و در برخی موارد آروماتیک ها ۲- حلالهای صنعتی و شیمیایی شامل برخی آروماتیک ها ۳- حلالهای لاکها مانند کتنها، استرها و استاتها
۲- پیگمنت ها
الف- مات ب- عبور دهنده نور (Trans Parent) ج- انواع مخصوص

فهرست کل مواد اولیه مورد نیاز واحدهای رنگساز(رنگهای صنعتی و ساختمانی) بر حسب تن طبق آمار سال ۸۸ شرکت تعاونی تولیدکنندگان رنگ که از ۲۶۰ واحد موجود در سال ۸۸ تهیه شده است به شاره زیر می‌باشد:

مواد شیمیایی	حجم	مواد شیمیایی	حجم	مواد پلاستیک	حجم	مواد کمکی	حجم
تولوئن	۲۹۹۱۹.۲۷	خمیر آلومینیوم	۱۱۶۰.۲۲	پترو رزین ها	۱۹۶۷۵.۴۲	بنتون(ضد رسوب)	۱۲۷۷.۲۰
بوتیل گلیکول	۷۲۲۲.۴۳	سیلیکات آلومینیوم	۳۳۷۹.۰۴	سیلیکون	۵۹۳.۵۴	ضد کف	۱۸۷.۱۷
استن	۲۸۴۶۸.۴۹	کربن پلاک	۱۱۶۰.۲۲	پلی ونیل استات	۲۴۳۵۵.۸۳	کلسیم	۳۵۰۰.۶۸
متیل اتیل کتن	۲۰۶۰.۰۵	اتیل گلیکول	۲۵۹۵.۳۳	تیلوز	۵۹۰.۲۴	سرب	۳۵۰۰.۶۸
اتیل استات	۲۲۵.۲۵	کربنات کلسیم	۹۳۷.۰۰	پرل شیشه ای	۲۳۲.۰۵	کبالت	۱۷۵۰.۳۱
بوتیل استات	۳۵۴۶۶.۸۰	هاردنر	۳۳۹.۰۰	نیترو سلولز	۲۷۳۰۱.۲۳	ضد رویه	۲۷۱.۱۷
زایلن	۶۷۸۸.۶۱	نرمال بوتانل	۸۴.۷۶	رزین اپوکسی	۱۳۶۵.۰۰	بنزو اتسدیم (ضدباکتری)	۹۷۰.۹۳
الکل	۱۲۲۱۵.۹۵	آلکید رزین لانگ اویل	۷۳۲۹۷.۱۶	آمونیاک	۱.۸۳	متیل اتیل کتاکسیم
تیتان	۹۸۸۳۷.۹۴	آلکید رزین مدیوم اویل	۷۲۱۲۷.۴۸	رزین ملامین یا اوره	۳۹۳۰.۰۰	افزودنیها	۵۹۴۹.۵۴
لیتوپن		آلکید رزین شورت اویل	۵۲۴۸۵.۲۷			D.B.P	۳۵۹۸.۹۵
پیگمان	۱۶۱۷۴.۲۱					پودر تالک	۹۱.۷۰

آمار تولیدات به تفکیک نوع رنگ و بر حسب تن به شرح زیر است:

شماره	تعداد واحد	کد محصول	محصولات	۱۳۸۵	۱۳۸۶	۱۳۸۷	۱۳۸۸	۱۳۸۹	۱۳۹۰
۱	۱۸۹*	۲۴۲۲۱۱۱۰	انواع رنگ ساختمانی-روغن جلاء وپوشششهای مشابه وغیره	۹۹۵۶۱	۱۲۱۵۰۵	۱۳۷۰۹۵	۱۴۸۳۵۰	۱۶۳۳۷۰	۱۷۷۰۲۰
۲	۲۴۱	۲۴۲۲۱۱۱۱	رنگ روغنی	۹۹۶۱۱	۱۱۷۱۶۶	۱۳۳۳۵۶	۱۴۶۷۸۲	۱۶۳۱۸۲	۱۹۲۸۰۶
۳	۲۷۴	۲۴۲۲۱۱۱۲	رنگهای پلاستیک	۱۰۸۸۲۳	۱۳۰۰۵۱	۱۴۷۶۳۱	۱۶۸۷۰۰	۱۸۷۹۵۰	۲۰۰۹۶۶
۴	۱۹	۲۴۲۲۱۱۱۳	رنگهای نیمه پلاستیک	۱۴۵۰	۲۳۱۵	۵۰۱۵	۵۰۷۵	۷۴۴۵	۹۱۴۰
۵	۲۲	۲۴۲۲۱۱۱۴	رنگ نماکنیتکس ورولکس وغیره	۵۷۰۰	۶۲۷۵	۷۹۷۵	۷۹۷۵	۱۰۶۲۰	۱۶۴۸۶
۶	۸	۲۴۲۲۱۱۱۵	رنگ ساختمانی صنعتی پایه آبی	۰	۰	۰	۵۵۰۰	۵۷۰۰	۲۶۸۰۰
۷	۲۷۵*	۲۴۲۲۱۱۲۰	انواع رنگ صنعتی	۶۲۵۱۷۲	۶۵۵۳۳۹	۶۷۱۵۲۸.۷۵	۶۹۸۳۳۸.۷۵	۷۳۴۰۸۱.۷۵	۷۷۲۱۱۱.۷۵
۸	۸۹	۲۴۲۲۱۱۲۱	رنگ کوره ای	۳۱۹۸۴	۳۳۱۸۴	۵۲۵۰۸.۵	۵۲۶۶۶.۵	۵۵۳۱۶.۵	۵۶۷۱۶.۵
۹	۱۸	۲۴۲۲۱۱۲۲	رنگ چکشی	۳۳۵۵	۳۴۰۵	۳۴۰۵	۴۰۶۵	۵۰۶۵	۵۰۶۵
۱۰	۱۸	۲۴۲۲۱۱۲۳	رنگ هواخشک	۵۳۶۵	۵۳۶۵	۵۳۶۵	۵۶۶۵	۸۳۹۰	۹۲۵۲
۱۱	۲۹	۲۴۲۲۱۱۲۴	رنگ دریایی	۱۱۴۱۰	۱۲۲۱۰	۱۳۵۱۹.۵	۱۴۱۴۹.۵	۱۴۱۴۹.۵	۱۵۸۵۵.۵
۱۲	۹۵	۲۴۲۲۱۱۲۵	رنگ ترافیک	۴۳۲۳۲	۵۱۰۱۷	۱۳۳۳۰۷	۱۵۲۲۵۷	۱۸۰۷۵۷	۲۱۲۳۸۸
۱۳	۱۷	۲۴۲۲۱۱۲۶	رنگ نیترو سلولزی	۷۸۹۰	۱۰۵۷۰	۱۷۳۴۵	۱۷۳۶۵	۱۷۳۶۵	۱۸۴۸۸
۱۴	۱۰	۲۴۲۲۱۱۲۷	رنگ استخری	۲۷۱۵	۲۷۱۵	۲۷۱۵	۳۱۱۵	۳۱۱۵	۳۶۱۵
۱۵	۶۶	۲۴۲۲۱۱۲۸	انواع رنگ خودرو	۲۶۱۲۳	۳۱۷۲۳	۳۱۸۶۳	۳۲۸۳۳	۴۶۰۳۳	۶۶۹۳۳
۱۶	۴۷	۲۴۲۲۱۱۲۹	رنگهای اپوکسی	۱۱۳۹۰	۱۳۶۴۰	۱۴۸۴۷.۵	۱۵۰۴۷.۵	۱۷۳۴۷.۵	۲۲۵۲۲.۵
۱۷	۶	۲۴۲۲۱۱۳۰	رنگهای صنعتی پایه آبی	۰	۰	۰	۰	۸۵۰۰	۱۳۶۳۵
۱۸	۹	۲۴۲۲۱۱۳۱	رنگ نسوز سیلیکونی	۱۵۹۰	۱۷۹۰	۱۷۹۰	۲۳۳۰	۳۴۳۰	۳۹۳۰
۱۹	۸	۲۴۲۲۱۱۳۲	رنگ تفلون	۱۷۳۲	۲۹۸۲	۲۹۸۲	۲۹۸۲	۲۹۸۲	۲۹۸۲
۲۰	۴۱	۲۴۲۲۱۱۳۳	رنگ پودری	۱۸۶۷۶	۲۲۰۷۶	۳۱۲۱۶	۴۰۹۹۲	۶۱۷۳۲	۶۶۹۳۷
۲۱	۱۰	۲۴۲۲۱۱۴۰	انواع رنگ نساجی	۲۶۳۳	۲۶۳۳	۲۶۳۳	۲۸۸۳	۳۱۴۷	۳۱۴۷
۲۲	۵	۲۴۲۲۱۱۴۱	رنگ نساجی اسیدی	۱۹۲۰	۱۹۲۰	۱۹۲۰	۱۹۲۰	۱۹۲۰	۲۸۲۰
۲۳	۶	۲۴۲۲۱۱۴۳	رنگ نساجی راکتیو	۵۹۰۰	۸۹۰۰	۸۹۰۰	۸۹۰۰	۸۹۰۰	۸۹۰۰
۲۴	۲	۲۴۲۲۱۱۴۵	رنگ نساجی مستقیم	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۸۰۰
۲۵	۳	۲۴۲۲۱۱۴۸	رنگهای نساجی پیگمانه	۱۵۰۰	۱۵۰۰	۱۵۰۰	۶۵۰۰	۶۸۰۰	۶۸۰۰
۲۶	۱۲*	۲۴۲۲۱۱۶۰	سایررنگهاکه درجای دیگرطبقهبندی نشده است	۳۴۰۵	۳۴۰۵	۳۴۰۵	۳۵۸۹	۳۵۸۹	۴۸۳۹
۲۷	۶	۲۴۲۲۱۱۶۱	رنگ برای نقاشیهای هنری	۱۶۹	۱۷۱	۱۷۱	۲۷۱	۲۷۱	۲۷۱
۲۸	۳	۲۴۲۲۱۱۶۳	رنگ گواش	۱۴۰۰	۱۴۰۰	۱۴۰۰	۱۴۰۰	۱۴۰۰	۱۴۹۰
۲۹	۲	۲۴۲۲۱۱۶۵	آبرنگ	۹۴۸	۹۴۸	۹۴۸	۹۴۸	۹۴۸	۹۴۸
۳۰	۰	۲۴۲۲۱۱۶۶	رنگهای رویه چرم	۰	۰	۰	۰	۰	۰
۳۱	۳	۲۴۲۲۱۱۶۸	خمیررنگ	۱۷۵۰	۱۷۵۰	۱۷۵۰	۲۲۵۰	۲۵۸۰	۲۵۸۰
۳۲	۱*	۲۴۲۲۱۱۶۹	بستهبندی رنگ وموادرنگی تزئینی	؟	؟	؟
۳۳	۲۰	۲۴۲۲۱۲۱۰	استریهای رنگ وروغن جلاوپوششهای مشابه	۱۱۲۵۰	۱۲۱۵۰	۱۵۲۰۰	۱۵۲۰۰	۱۵۵۲۰	۱۸۸۱۰
۳۴	۶	۲۴۲۲۱۲۱۱	استری فوری خودرو	۸۹۰	۸۹۰	۸۹۰	۸۹۰	۸۹۰	۴۵۵۰
۳۵	۳	۲۴۲۲۱۲۱۲	استری کوره ای	۰	۰	۰	۵۰۰	۱۵۰۰	۱۷۰۰
۳۶	۴	۲۴۲۲۱۲۲۰	انواع روغنهای مورداستفاده درصنایع رنگسازی	۱۳۷۵	۱۴۲۵	۱۴۲۵	۱۴۲۵	۱۷۵۵	۱۷۵۵
۳۷	۸۹	۲۴۲۲۱۲۲۱	روغن الیف	۳۰۳۸۷	۳۲۰۹۳	۳۲۸۹۳	۳۶۳۰۳	۴۰۴۲۳	۴۴۷۵۵
۳۸	۶۷	۲۴۲۲۱۲۲۲	روغن جلاء	۱۳۹۹۴	۱۵۷۹۴	۱۵۹۹۴	۱۵۹۹۴	۱۷۱۴۴	۱۷۶۱۴
۳۹	۱	۲۴۲۲۱۲۲۳	روغن برزک	۵۰۰	۵۰۰	۵۰۰	۵۰۰	۵۰۰	۵۰۰
۴۰	۲۴۶	۲۴۲۲۱۲۳۰	انواع تینر	۱۸۵۲۲۴	۲۵۸۲۹۹	۲۷۶۱۴۴	۳۳۳۰۱۷	۴۰۳۲۳۷	۴۳۲۲۵۲
۴۱	۱۳۵	۲۴۲۲۱۲۳۱	تینر فوری	۱۱۶۰۸۳	۱۵۷۴۸۳	۱۸۲۶۷۳	۱۹۱۶۲۳	۱۹۷۴۷۳	۲۲۶۶۶۹
۴۲	۱۳۲	۲۴۲۲۱۲۳۲	تینر روغنی	۵۵۷۰۰	۸۳۸۱۰	۹۲۰۰۰	۹۷۲۵۰	۱۰۱۸۶۵	۱۴۲۸۶۵
۴۳	۳	۲۴۲۲۱۲۳۳	بستهبندی انواع حلالها	۱۸۰۰۰	۱۸۲۸۰	۱۸۲۸۰	۲۸۲۸۰	۲۸۲۸۰	۲۸۲۸۰
۴۴	۳	۲۴۲۲۱۲۳۴	تینر شستشو	۲۰۰۰	۲۰۰۰	۲۰۰۰	۲۰۰۰	۲۰۰۰	۲۵۰۰
۴۵	۳۷*	۲۴۲۲۱۲۴۰	انواع موادپوشش دهنده	۱۵۳۸۳	۱۵۷۸۳	۱۶۲۰۳	۱۶۹۰۳	۱۹۹۰۳	۲۰۵۹۸
۴۶	۶	۲۴۲۲۱۲۴۱	پوشش سطوح بتونی	۳۲۸۵	۳۲۸۵	۳۵۲۵	۲۰۰۳۵۲۵	۲۰۰۳۵۲۵	۲۱۰۳۵۲۵
۴۷	۷	۲۴۲۲۱۲۴۲	عایق زیرین اتومبیل	۵۱۵۵	۵۱۵۵	۵۱۵۵	۵۱۵۵	۵۱۵۵	۱۵۸۵۵
۴۸	۱	۲۴۲۲۱۲۴۳	پوشش چوب	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰
۴۹	۸	۲۴۲۲۱۲۴۴	پولیش فوری خودرو	۴۵۵	۵۱۵	۶۱۵	۶۱۵	۶۱۵	۲۲۸۵
۵۰	۱۰	۲۴۲۲۱۲۴۵	پوشش فلزات	۴۱۳۸۲	۴۲۶۳۲	۴۲۶۳۲	۴۲۶۳۲	۴۳۱۳۲	۴۳۱۳۲
۵۱	۵۵	۲۴۲۲۱۲۴۶	کیلروسیلر	۱۷۸۲۲	۱۸۸۱۸	۱۹۰۱۸	۲۲۵۱۸	۲۵۳۱۸	۳۰۱۰۱
۵۲	۱۲	۲۴۲۲۱۲۴۷	انواع پلاستیسول	۳۰۳۲۲۰	۳۰۳۲۲۰	۳۰۴۷۲۰	۳۰۴۸۷۰	۳۰۴۸۷۰	۳۰۵۳۷۰
۵۳	۱	۲۴۲۲۱۲۴۸	عایق ضداتش	۰	۳۷۸۰	۳۷۸۰	۳۷۸۰	۳۷۸۰	۳۷۸۰
۵۴	۱	۲۴۲۲۱۲۴۹	پوشش چاپ	۰	۰	۰	۰	۵۰۰	۵۰۰
۵۵	۱۱	۲۴۲۲۱۲۵۰	ضد زنگ	۵۰۰	۵۰۰	۷۰۰	۴۰۰۰۹۵۰	۴۰۰۱۱۰۰	۴۰۰۲۰۴۲
۵۶	۶*	۲۴۲۲۱۲۵۲	پوشش پلاستیکی سطح فلزات پودرپلی اتیلن	۱۲۴۰	۴۲۲۰	۴۲۲۰	۴۲۲۰	۴۲۲۰	۴۲۲۰
۵۷	۲	۲۴۲۲۱۲۵۴	پوشش وروکش عایق رطوبتی حرارتیبرپایه رزین اکرولیک	۰	۰	۰	۰	۴۳۰۰	۴۳۰۰
۵۸	۲۴	۲۴۲۲۱۲۷۰	انواع بازدارنده خوردگی	۶۳۸۷	۷۵۸۷	۷۵۸۷	۱۱۸۱۷	۱۳۷۱۷	۱۳۸۱۷
۵۹	۳	۲۴۲۲۱۲۷۱	ضد خوردگی وضد رسوب محلول دراب	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۳۰۰۰	۳۰۸۰	۳۰۸۰
۶۰	۳	۲۴۲۲۱۲۸۰	انواع ضدرسوب	۴۵۰۰	۴۵۶۰	۴۵۶۰	۴۵۶۰	۴۸۶۰	۴۸۶۰
۶۱	۱	۲۴۲۲۱۲۸۱	بیودیسپرسانت	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰
۶۲	۳۲	۲۴۲۲۱۳۱۰	انواع بتونه	۹۶۱۰	۱۰۰۹۴	۱۰۲۳۰	۱۰۳۳۰	۱۹۰۳۰	۲۳۶۸۵
۶۳	۱۶	۲۴۲۲۱۳۱۱	بتونه سنگی	۲۵۸۳	۲۵۸۳	۲۶۸۳	۲۶۸۳	۹۴۸۳	۱۶۶۸۳
۶۴	۷	۲۴۲۲۱۳۱۲	بتونه فوری	۱۸۱۱	۱۸۱۱	۱۸۱۱	۱۸۱۱	۳۸۱۱	۴۰۶۱
۶۵	۱۰	۲۴۲۲۱۳۲۰	انواع درزگیر	۷۹۴۲	۷۹۴۲	۷۹۴۲	۷۹۴۲	۷۹۴۲	۷۹۴۲
۶۶	۸	۲۴۲۲۱۳۲۱	درزگیرهای سیلیکونی	۱۶۶۰	۲۲۶۰	۳۲۳۵	۳۲۶۵	۳۲۶۵	۴۸۶۵
۶۷	۲	۲۴۲۲۱۳۲۳	درزگیرهای پایه پی وی سی	۱۹۰	۱۹۰	۱۹۰	۱۹۰	۱۹۰	۱۹۰
۶۸	۲	۲۴۲۲۱۳۲۴	خمیر آب بندی	۲۴۰	۲۴۰	۲۴۰	۲۷۴۰	۲۷۴۰	۲۷۴۰
۶۹	۲	۲۴۲۲۱۳۳۰	سایرفراوردههای اماده کننده سطوح	۴۵۰۰	۴۵۰۰	۴۵۰۰	۷۰۰۰	۷۰۰۰	۷۰۰۰
۷۰	۵	۲۴۲۲۱۳۳۱	مواد فسفاته کننده روی	۳۳۵۰	۳۳۵۰	۳۳۵۰	۳۳۵۰	۳۳۵۰	۳۳۵۰
۷۱	۸	۲۴۲۲۱۳۳۲	موادفسفاته کننده اهن	۳۸۲۵	۳۸۲۵	۳۸۲۵	۳۸۲۵	۳۸۲۵	۵۸۲۵
۷۲	۷۸	۲۴۲۲۱۳۳۳	انواع چربیگیرهای صنعتی	۶۲۱۰۲	۷۴۹۹۵	۸۱۱۶۰	۹۳۸۱۰	۱۱۳۴۱۰	۱۳۳۲۳۵
۷۳	۷۵	۲۴۲۲۱۳۳۴	زنگبر	۱۸۷۵۰	۲۰۳۰۳	۲۲۷۸۳	۲۴۶۳۳	۲۵۴۳۳	۲۸۵۲۳
۷۴	۲۳	۲۴۲۲۱۳۳۵	رنگبر	۶۳۱۱	۶۹۷۸	۶۹۷۸	۶۹۷۸	۷۵۰۸	۹۳۰۸
۷۵	۲	۲۴۲۲۱۳۳۶	پاک کنندههای صنعتی مایع	۰	۰	۰	۰	۱۰۰۰	۱۲۵۰
۷۶	۱	۲۴۲۲۱۳۳۷	پاک کنندههای صنعتی پودری	۰	۰	۰	۰	۲۰۰۰	۲۰۰۰
۷۷	۳۷	۲۴۲۲۱۴۱۰	انواع مرکب چاپ	۶۳۴۳۰	۷۱۷۲۸	۷۶۵۵۸	۸۶۸۸۳	۸۷۵۴۳	۹۲۹۰۱
۷۸	۳	۲۴۲۲۱۴۱۱	مرکب چاپ سیلک	۴۲۴	۴۲۴	۴۲۴	۴۲۴	۵۴۲۴	۵۴۲۴
۷۹	۲	۲۴۲۲۱۴۱۲	مرکب چاپ رنگی	۵۲۰	۵۲۰	۵۲۰	۵۲۰	۵۲۰	۵۲۰
۸۰	۶	۲۴۲۲۱۴۱۳	مرکب افست	۱۷۱۷	۱۷۱۷	۳۱۱۷	۳۲۶۷	۳۲۶۷	۳۲۶۷
۸۱	۴	۲۴۲۲۱۴۱۴	مرکب استنسیل	۲۷۰	۱۰۲۰	۱۰۲۰	۱۰۲۰	۱۰۲۰	۱۰۲۰
۸۲	۱	۲۴۲۲۱۴۱۵	مرکب چاپ ماوراءبنفش	۰	۸۰۰	۸۰۰	۸۰۰	۸۰۰	۸۰۰
۸۳	۸*	۲۴۲۲۱۴۳۰	حلال مرکب چاپ	۶۰۹۰	۸۵۲۳	۱۰۳۲۳	۱۰۴۲۳	۱۰۴۲۳	۱۰۴۲۳
۸۴	۱۰	۲۴۲۲۱۴۴۰	انواع جوهر	۳۲۲۹	۳۲۶۹	۳۲۶۹	۳۳۶۹	۳۳۶۹	۳۴۲۹
۸۵	۲۴	۲۴۲۲۱۵۱۰	انواع لاک	۲۳۱۱۹	۲۳۱۵۹	۲۵۳۵۹	۲۸۰۲۹	۲۹۰۴۴	۳۱۰۴۴
۸۶	۱	۲۴۲۲۱۵۱۱	لاک الکل	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰
۸۷	۸	۲۴۲۲۱۵۱۲	لاک پلی استری	۲۶۰۰	۲۹۹۶	۲۹۹۶	۲۹۹۶	۲۹۹۶	۲۹۹۶
۸۸	۲	۲۴۲۲۱۵۱۳	لاک چاپ ومرکب	۲۳۴	۵۲۳۴	۵۲۳۴	۵۲۳۴	۵۲۳۴	۵۲۳۴
۸۹	۹	۲۴۲۲۱۵۱۴	لاک داخل قوطی کنسرو	۱۸۵۰	۲۲۵۰	۳۲۰۰	۵۵۰۰	۵۵۰۰	۵۵۰۰
۹۰	۶	۲۴۲۲۱۵۱۵	لاک غلط گیری	۵۸۶	۵۸۶	۵۸۶	۵۸۶	۵۸۶	۵۸۶
۹۱	۳	۲۴۲۲۱۵۱۶	لاک سلولزی الکیلی	۴۲۵۰	۴۲۵۰	۴۲۵۰	۶۸۵۰	۶۸۵۰	۶۸۵۰
۹۲	۱	۲۴۲۲۱۵۱۷	رقیق کننده لاکهاوورنیهای قوطی موادغذایی	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰
۹۳	۹	۲۴۲۲۱۵۵۰	انواع وارنیش	۱۵۸۷	۲۳۳۷	۲۳۳۷	۲۳۳۷	۲۳۳۷	۲۳۳۷
۹۴	۲	۲۴۲۲۱۵۵۲	وارنیش اشعه ماوراءبنفش	۱۰۰۰	۱۰۰۰	۱۶۲۵	۱۶۲۵	۱۶۲۵	۱۶۲۵
۹۵	۴	۲۴۲۲۱۶۱۰	انواع لعاب وموادمصرفی در رنگ	۵۸۰۰	۵۸۰۰	۵۸۰۰	۶۷۰۰	۶۷۰۰	۶۷۰۰
۹۶	۱	۲۴۲۲۱۶۱۱	لعاب الوان	۱۷۰	۱۷۰	۱۷۰	۱۷۰	۱۷۰	۱۷۰
۹۷	۱	۲۴۲۲۱۶۱۲	لعاب چینی	۰	۰	۱۵۰	۱۵۰	۱۵۰	۱۵۰
۹۸	۲۹*	۲۴۲۲۱۶۱۴	لعاب فلزات	۲۰۱۹۳	۲۰۱۹۳	۲۵۳۳۳	۲۵۳۳۳	۲۵۳۳۳	۳۷۳۳۳
۹۹	۲	۲۴۲۲۱۶۱۵	لعاب ظروف خانگی	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰	۲۵۰
۱۰۰	۲۷*	۲۴۲۲۱۶۱۷	لعاب کاشی وسرامیک	۸۲۵۵۰	۸۲۵۵۰	۸۵۸۵۰	۹۹۳۵۰	۱۴۶۳۵۰	۲۰۲۶۵۰
۱۰۱	۱۷	۲۴۲۲۱۶۱۸	فریت لعاب کاشی وچینی	۲۸۱۰۰	۲۸۱۰۰	۳۵۳۰۰	۳۵۳۰۰	۶۰۱۰۰	۷۲۸۵۰
۱۰۲	۱۰	۲۴۲۲۱۶۳۰	رنگدانههاباستثناءموادرنگ کننده مصنوعی الی	۲۵۵۳	۲۵۵۳	۲۵۵۳	۳۲۲۸	۳۲۲۸	۳۲۲۸
۱۰۳	۸	۲۴۲۲۱۶۳۱	رنگدانههای معدنی	۵۱۰۱	۵۱۰۱	۵۲۲۱	۵۲۲۱	۵۲۲۱	۷۰۸۱
۱۰۴	۳	۲۴۲۲۱۶۳۲	رنگدانههای نساجی	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۲۰۰	۱۴۶۵۰	۱۴۸۰۰
۱۰۵	۷	۲۴۲۲۱۶۳۳	رنگدانههای صنعت سرامیک سازی	۴۲۳۵	۴۲۳۵	۴۲۳۵	۴۲۳۵	۴۲۳۵	۴۶۴۷.۵
۱۰۶	۳	۲۴۲۲۱۶۳۵	رنگدانههای الی	۴۷	۱۵۲۵	۱۵۲۵	۱۵۲۵	۱۵۲۵	۳۰۲۵
۱۰۷	۱	۲۴۲۲۱۶۳۶	خمیررنگدانه	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰	۱۰۰
۱۰۸	۹	۲۴۲۲۱۶۴۰	ماستیکهای صنعتی	۹۶۰	۱۵۱۱۰	۱۵۱۱۰	۱۶۶۱۰	۱۸۷۶۰	۲۵۴۱۰
۱۰۹	۱۷**	۲۴۲۲۱۶۵۰	پرکردن اسپری رنگ	۵۹۵۳	۷۴۵۳	۲۰۰۸۱۰۳	۲۰۱۱۸۹۳	۲۰۱۱۸۹۳	۲۰۱۶۰۹۸

تعداد واحدهای فعال، ظرفیت تولید، نوع مالکیت آنها و ... در زنجیره تأمین رنگ و رزین در جدول زیر نشان داده شده است.

جدول 44: وضعیت صنعت

	تعداد/ میزان	درصد از کل بخش صنعت	تعداد کل بخش صنعت
تعداد واحدهای فعال	۱۰۳۵
ظرفیت تولید (تن)	۱۱۹۵۵۰۶۶
میزان تولید (تن)	۸۳۶۸۵۴۶
مالکیت دولتی (تعداد/ درصد از تولید)
مالکیت خصوصی (تعداد/ درصد از تولید)
درصد مالکیت تعاونی (تعداد/ درصد از تولید)
تعداد بنگاههای پذیرفته شده در بورس
تعداد سهامداران کل بنگاههای پذیرفته شده در بورس
متوسط شدت مصرف انرژی صنعت در ایران
متوسط شدت مصرف انرژی صنعت در جهان
سهم انرژی در قیمت فروش
سهم نیروی انسانی در قیمت فروش
سهم توزیع در قیمت فروش
متوسط هزینههای مالی

جدول 45: مدیریت و منابع انسانی

طبق آمار موجود در صنعت رنگ و رزین تعداد ۱۳۸۵۱ نفر اشتغال دارند.

مدیریت و منابع انسانی
محصولات تولیدی (در صورت تفاوت قابل توجه بین محصولهای مختلف برای هر کدام یک ستون جداگانه پر شود.)	تکمیل منسوجات	محصول 2	محصول 3	محصول 4	محصول 5
نسبت نیروی انسانی لیسانس و بالاتر به کل نیروی انسانی شاغل در این صنعت	8 درصد
نسبت بنگاههای متقاضی طرح فاجد در این صنعت به کل کشور
سهم در جذب اعتبارات نوسازی صنایع
تعداد شهرک‌های صنعتی و تخصصی
نسبت استقرار واحدها در داخل شهرک به خارج شهرک
تعداد خوشههای شناسایی شده
تعداد خوشههای تشکیل شده

مدیریت مناسب منابع انسانی در بهبود وضعیت کلیه صنایع از جمله صنایع تکمیل منسوجات موثر به نظر می‌رسد.

ضمناً به دلیل اهمیت طراحی و مد در این رشته صنعتی، تخصص و آموزش نیروهای انسانی مشغول به کار در این رشته فعالیت از اهمیت به سزایی برخوردار است.

انرژی (سال 88)
محصولات تولیدی (در صورت تفاوت قابل توجه بین محصولهای مختلف برای هر کدام یک ستون جداگانه پر شود.)	عملیات تکمیلی پارچه	رنگرزی نخ	محصول1	محصول2	محصول3
مصرف برق (کیلووات ساعت)به ازای هرکیلو تولید	5
مصرف گاز (مترمکعب) به ازای هرکیلو تولید	5/0

به دلیل ماهیت فرایند این صنعت، میزان مصرف آب نیز نسبتاً بالا بوده و واحدهای فعال در این شاخه صنعتی، درصورت عدم تأمین آب کافی و با قیمت مناسب دچار مشکل تولید خواهند شد.

نمودار 23: روند صادرات انواع پارچههای رنگرزی، چاپ و تکمیل شده، 88-1384

(واحد: هزار تن)

نمودار 24: روند واردات انواع پارچههای رنگرزی، چاپ و تکمیل شده، 88-1384

(واحد: هزار تن)

نمودار 25: روند تولید انواع پارچههای رنگرزی، چاپ و تکمیل شده، 88-1384

به دلیل عدم امکان تفکیک نخ و الیاف وارداتی و صادراتی رنگی از غیررنگی، امکان رسم نمودارهای مربوطه نبوده است.

وضعیت بازار

بازار
محصولات تولیدی (در صورت تفاوت قابل توجه بین محصولهای مختلف برای هر کدام یک ستون جداگانه پر شود.	محصول 1	محصول 2	محصول 3	محصول 4	محصول 5
سهم عمدهفروشی در قیمت مصرفکننده	3-7درصد
سهم خردهفروشی در قیمت مصرفکننده	10-15درصد
برآورد درصد واحدهای دارای نظام توزیع مناسب فروش و توزیع (مثل نمایندگی فروش) از کل واحدها

وضعیت رقابت در بازار داخل: (انحصاری یا رقابتی بودن)

رقابتی است.

تحلیل رقابتپذیری در بازار داخل: (در قیاس با محصولات وارداتی)

به دلیل قیمتتمامشده بالا، امکان رقابت محصولات تولیدی این صنعت درمقایسه با کالاهای مشابه وارداتی به سختی وجود دارد. شایان ذکر است عمده امتیاز رقابتی واحدهای این رشته از صنعت در برابر کالاهای مشابه وارداتی، بحث انرژی میباشد که درصورت حذف یارانه انرژی احتمال مواجهه این دسته از واحدها با مشکلات افزایش قیمتتمامشده وجود خواهد داشت.

برای آشنایی با تاریخچه و سابقه صنعت رنگ کشور به سالهای ۱۳۰۰ برمی گردیم که هنوز رنگ در داخل کشور تولید نمی‌شد و استادکاران نقاش، رنگ مورد نیاز برای رنگ آمیزی کاخها و ابنیه دولتی را با استفاده از مواد گیاهی و معدنی در پای کار، به صورت دستی و با فرمولهای سنتی تولید میکردند. در سال ۱۳۱۸ اولین واحد رنگسازی به سبک امروزی به نام رنگسازی ایران اقدام به تولید و عرضه رنگ روغنی کارخانهای نمود و پس از آن شرکتهای رنگ سرو و رنگ شمس فعالیت رنگسازی خود را آغاز نمودند در آن سالها هنوز رنگ روغنی کارخانهای با استفاده از روغنهای گیاهی و پودرهای معدنی تولید می‌شد و این امر تا سال ۱۳۴۱ که اولین محصول رنگ روغنی با استفاده از رزین الکید توسط شرکت پلاسکار به بازار عرضه گردید، ادامه داشت.
رنگ پلاستیک بر پایه پلی وینیل استات برای مصارف ساختمانی نیز برای اولین بار در سال ۱۳۳۸ توسط شرکت پلاسکار تولید و عرضه شد و پس از آن شرکتهای هاویلوکس، رنگین، دیروپ، سوپررنگ از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۷ به تدریج رنگ پلاستیک خود را به بازار عرضه نمودند.
در واقع میتوان گفت که در سال ۱۳۴۴ صنعت رنگسازی کشور در ایران شکل تازهای یافت و واحدهای متعددی فعالیت خود را آغاز نمودند. شرکتهای تابا شیمی، دیروپ ایران، رنگین، سوپر رنگ و پارس پامچال از جمله شرکتهایی هستند که در آن سال پا به عرصه صنعت رنگ کشور گذاشته و محصولات جدیدی مانند لاکهای روی چوب، رنگهای هوای خشک و کورهای صنعتی و رنگهای تعمیری خودرو را تولید نمودند.

صنعت تولید رزینهای مورد مصرف در رنگسازی نیز در کشور سابقه‌ای طولانی دارد برای بررسی تاریخچه این صنعت نیز به سال ۱۳۴۴ بر میگردیم که برای اولین بار الکید به وسیله رنگسازی ایران و رزین پلی وینیل استات نیز توسط پلاسکار تولید گردید و پس از آن شرکتهای پارس سادولین، دیروپ ایران، اقدام به تولید رزین الکید و هوخست ایران به تولید رزین پلی وینیل استات همت گماردند.

رشتههای صنعتی زیرمجموعهاین موضوع (در صورت وجود)
صنعت 1
صنعت 2
صنعت 3

جدول 46: وضعیت کلی محصول (سال 88)

محصولات تولیدی (در صورت تفاوت قابل توجه بین محصولهای مختلف برای هر کدام یک ستون جداگانه پر شود	رنگرزی، چاپ و تکمیل پارچه	رنگرزی الیاف	رنگرزی نخ	محصول 4	محصول 5
مصرف داخلی	360 هزارتن	210 هزارتن	150 هزارتن
تولید داخل	300هزار تن انواع پارچه	160 هزارتن

اطلاعات مندرج در جدول فوق به دلیل عدم امکان تفکیک صادرات، واردات و تولید پارچه و نخ رنگی از غیررنگی درخصوص کلیه انواع پارچه ذکر شده است

** عدد اظهار شده جهت واردات مربوط به کل نخ‌های وارداتی میباشد که یا رنگی هستند و یا در کشور رنگرزی میشوند. لذا عدد 150 هزارتن را میتوان بعنوان مجموع واردات و تولید در نظر گرفت...

عمده مواد اولیه این صنعت را رنگهای نساجی و مواد شیمیایی و تعاونی جهت تکمیل منسوجات تشکیل میدهند. براساس اطلاعات واصله از گمرک جمهوری اسلامی ایران، بخش اعظمی از رنگهای مورد نیاز این صنعت از طریق واردات تأمین میگردد و بخشی نیز که عمدتا شامل رنگزاهای اسیدی و مستقیم است، در داخل تولید میگردد.

وضعیت اجزای قیمتتمامشده

اجزای قیمتتمامشده محصول 1 (سال ؟؟)
ردیف	شرح	مقدار در یک واحد محصول	واحد	سهم در قیمت تمام شد ه یک واحد 88 (ریال)
	ماده اولیه 1: رنگرزای نساجی
	ماده اولیه 2: مواد تعاونی و شیمیایی
	ماده اولیه 3: انواع پارچه
	ماده اولیه 4:
1	جمع کل هزینه مواد اولیه (ریال)			80
	دستمزد نیروی انسانی
2	جمع کل هزینه نیروی انسانی			1
3	جمع کل هزینه حمل ونقل مواد اولیه			1
	گاز طبیعی
	برق
	نفت گاز
	نفت کوره
	سایر سوختها
	آب
4	جمع کل هزینه انرژی			17
5	هزینه مالی
6	سایر هزینهها			1
7	جمع کل قیمتتمامشده هر متر(ریال)			30000
8	سود تولید
9	حمل و نقل محصول
10	سود بازرگانی (توزیع و دلالی)
11	مالیات
12	جمع کل قیمت مصرفکننده هرمتر(ریال)*			31000

*محصولات نساجی عمدتاً با حاشیه سود پایین (حدود سه درصد) در بازار به فروش میرسند.

(1) Vehicle
(2) Pigment Volume Concentration P.V.C

اهداف بالادستی بخش صنعت، معدن و تجارت (امکان زندگی مطلوب و جایگاه بینالمللی) و ارزشهای عمومی (بهرهوری، پایداری، خودسازماندهی و ...) به طور مستقیم و یا از طریق سایر موضوعات (سلامت، امنیت، فرهنگ، سایر زنجیرههای تأمین و ...) ارزشهایی را برای این زنجیره مشخص میکنند. مهمترین ارزشهای ورودی این زنجیره در راستای اهداف بالا دستی، ارزشهای عمومی و با لحاظ اسناد بالادستی عبارتند از:

توزیع مطلوب درآمد بین اقشار جامعه (ورودی از بخش اجتماع و فرهنگ)
ایجاد فرصتهای برابر برای همه افراد جامعه
توازن منطقهای در استقرار فعالیتها و جمعیت (ورودی از آمایش سرزمین)
حفظ و ارتقا سلامت انسان: در این راستا، حفظ محیط زیست، سلامت کارگران و مصرفکنندگان باید مورد توجه باشد. (ورودی از سلامت)
پدافند غیر عامل (ورودی از امنیت)
حفظ استقلال و اقتدار کشور (ورودی از روابط بینالملل)

چشمانداز زنجیره تأمین رنگ و رزین در راستای ارزشهای بالا دستی و بر اساس منابع در دسترس، مشخص میشود. چشمانداز زنجیره تأمین رنگ و رزین در سال 1404 عبارت است از:

پایدار، مبتنی بر دانش، بهره ور و رقابتپذیر
متوازن در مبادلات خارجی

مقاصد (اهداف کمی قابل سنجش و ارزیابی) زنجیره، در راستای این چشمانداز باید طراحی شوند.

- تنوع گوناگون محصولات تولیدی و گسترش هر چه بیشتر بازارهای صادراتی
- نقش تشکل‌های صنفی و به طور خاص دولت در جهت پشتیبانی و حمایت از تولید و صادرات و صادرکنندگان
- نقش و حضور هر چه بیشتر بخش خصوصی در اقتصاد و تصمیمگیریهای اقتصادی
- حمایت همه جانبه و بلند مدت از برنامه صادرات صنعتی کشور

اهداف اصلی زنجیره تأمین رنگ و رزین در جدول زیر بیان شدهاند.

جدول 47: اهداف اصلی زنجیره تأمین رنگ و رزین

متغیر		واحد	1390	1394	1404
تولید	ارزشافزوده (به قیمت ثابت سال 90)	میلیارد ریال
	متوسط نرخ رشد ارزشافزوده	درصد
	نسبت ارزشافزوده به صنایع شیمیایی (به قیمت ثابت سال 90)	درصد
	نسبت ارزشافزوده به بخش صنعت، معدن و تجارت (به قیمت ثابت سال 90)	درصد	1.3
اشتغال	اشتغال مستقیم	هزار نفر	16
اشتغال	نسبت اشتغال زنجیره به اشتغال بخش صنعت، معدن و تجارت	درصد
کیفیت	اجرای استانداردها	درصد
قیمت	سطح قیمت
صادرات	ارزش صادرات	میلیارد دلار
واردات	نسبت صادرات به واردات	درصد

ترکیب تولید رنگ و رزین برای افزایش دقت اهداف تولید در جدول 2 ارائه شده است. ترکیب تولید محصولات آثار زیادی در کاهش هزینهها (هزینههای سرمایهگذاری و یا بهرهبرداری) و تأمین محصولات متناسب با نیاز جامعه مورد دارد. برخی از مسائل زنجیرهی تأمین رنگ و رزین ناشی از ترکیب فعلی محصولات در این زنجیره است.

جدول 48: اهداف ترکیب تولید رنگ و رزین

ردیف	محصولات	1389	1394	1404	توضیح
1
2

جدول 49: اولویتهای صادرات در زنجیره تأمین رنگ و رزین

ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	1389			1394		1404
ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	سهم از صادرات جهانی (درصد)	ارزش صادرات (میلیارد دلار)	مزیت رقابتی آشکار متقارن (SRCA)	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار )	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار )
1
2
3
4
5
6
7
8
	جمع

گروه اول: در راستای اهداف هستند اما ممکن است کشور در وضع موجود منابع بالفعل و یا سهم بالایی در صادرات این گروه محصولات نداشته باشد و صادرات آنها باید مورد حمایت باشند.
گروه دوم: محصولاتی که در وضع موجود صادرات خوبی دارند یا با استفاده از منابع مازاد (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) میتوانند تولید و صادر شوند. اگر قید منابع، صادرات این گروه از محصولات را محدود نکند، باید از صادرات آنها حمایت کرد.
گروه سوم: سایر محصولات

جدول 50: اولویتهای واردات در زنجیره تأمین رنگ و رزین

ردیف	محصول	گروه واردات	1389		1394		1404		دلایل
ردیف	محصول	گروه واردات	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	دلایل
1
2
3
4
5
	جمع

گروههای وارداتی بر اساس ضرورت واردات عبارتند از:

گروه اول: بخش عمده و یا همه تقاضای داخلی آنها با واردات تأمین میشود. واردات این محصولات بیشتر به دلیل کمبود منابع (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) و یا عدم صرفه مقیاس تولید، انجام میشود.
گروه دوم: به اندازه تقاضای داخلی (مصارف داخلی و تولید محصولات صادراتی) میتوانند تولید شوند، اما تأمین بخشی از تقاضای داخلی از طریق واردات، برای تنظیم بازار داخلی (قیمت، مقدار و کیفیت) انجام میشود. محصولاتی که وابستگی به واردات آنها، پایداری اقتصاد کشور را کاهش میدهند، باید در داخل کشور تولید شود و در این گروه قرار می‌گیرند.
گروه سوم: سایر محصولات

مهمترین راهبردهای میانی برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین رنگ و رزین عبارتند از:

اصلاح مصارف
ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
ذخیرهسازی
تأمین مالی
گسترش همکاری بین بنگاهها
تغییر اندازه بنگاهها
تقویت نمانامها

سایر راهبردهای میانی مانند ارتقا فناوری، افزایش تطابق شغل و شاغل، ارتقا توانمندی بنگاهها و ... برای دستیابی به اهداف این زنجیره مؤثر هستند. اجرای این راهبردها برای دستیابی به اهداف این زنجیره دارای ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک راهبرد عمومی تلقی شده و در اینجا تشریح نشدهاند. همچنین زیرساختهای نرم مرتبط با آنها نیز به عنوان یک زیرساخت عمومی در قسمت راهبردهای نهایی معرفی شدهاند.

اگر اجرای راهبردهای میانی را به عهده عوامل غیر حاکمیتی گذاشته شود، باید عوامل برای اجرای آنها فعال شوند. برای فعالسازی عوامل باید راهبردهای سطح پایینتری (راهبردهای نهایی) طراحی و اجرا شوند که اجرای این راهبردها به عهده حاکمیت (به عنوان مدیر جامعه) است. حاکمیت باید آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گیرد. البته هر یک از عوامل دارای اختیار بوده و معمولاً به طور کامل در راستای مورد نظر حرکت نمیکنند اما تحت تاثیر دلایل و علّتها بوده و با عقلانیت محدود بر اساس دلایل، تصمیمگیری کرده و فعالیتهایی برای دستیابی به نتایج مورد نظرشان انجام میدهند. راهبردهای نهایی باید به گونهای طراحی شوند که اثرگذاری لازم بر عوامل برای اجرای راهبردهای میانی را داشته باشند. البته در مواردی ممکن است حاکمیت با مداخله مستقیم برخی از راهبردهای میانی را اجرا نماید.

راهبردهای نهایی برای دستیابی به اهداف این زنجیره تأمین (از مسیر راهبردهای میانی) عبارتند از:

مهمترین زیرساختهای نرم برای فعالیت عوامل در این زنجیره عبارتند از:

رتبهبندی بنگاهها
رتبهبندی خدمات
راه اندازی سامانه فناوری
راه اندازی سامانه مشاغل
سامانه مبادلات
بورس کالا
پایگاه اطلاعات صنعت، معدن و تجارت
سامانه تجارت خارجی

برخی از مسائل این زنجیره عبارتند از:

برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین رنگ و رزین، 9 راهبرد میانی و 4 راهبرد نهایی انتخاب شده است با توجه به اینکه برخی از راهبردهای میانی چند راهبرد نهایی داشته و همچنین هر هدف نیز با چند راهبرد میانی پیگیری میشود. ارتباط بین راهبردها و اهداف در شکل زیر نمایش داده شده است.

نمودار 26: ارتباط بین راهبردها و اهداف

مهمترین عوامل این زنجیره عبارتند از:

اثرگذاری راهبردها بر عوامل در ماتریس زیر نمایش داده شده است.

جدول 51: اثرگذاری راهبردها بر عوامل در زنجیره تأمین رنگ و رزین

با توجه به حاشیه سود پایین محصولات این صنعت، در صورت افزایش بهای انرژی، رقابتپذیری محصولات این صنعت به دلیل افزایش قیمتتمامشده دچار مشکل میگردد.
با توجه به اینکه عمده محصولات تولیدی این صنعت در داخل کشور به مصرف می‌رسد، به نظر می‌رسد جوایز تشویق صادراتی نقش چندانی در حمایت از آن نخواهند داشت.
با عنایت به موارد موصوف به نظر می‌رسد در شرایط اولیه اعطای کمک بلاعوض در جهت جبران بار مالی اعمالی به واحدهای این صنعت موثر واقع شود.

تایر به عنوان یک کالای پر مصرف که میزان مصرف آن با رشد و توسعهی اقتصادی افزایش مییابد و از سوی دیگر نسبت به هزینههای نیروی کار و حمل و نقل جادهای حساس است، و با توجه به نقش تعیین کنندهی آن در صنعت حمل و نقل، در اقتصاد کشورها از اهمیتی استراتژیک برخوردار است.

زنجیره تأمین صنعت تایر که از تولید مواد اولیه آن در صنایع پتروشیمی شروع شده و تا تحوبل محصول نهایی بدست توزیعکنندگان و خودروسازان ادامه مییابد در نمودار زیر نمایش داده شده است:

نمودار 27: زنجیره تأمین صنعت تایر

در جدول زیر کدهای HS محصولات زنجیره تأمین تایر نشان داده شده است.

جدول 52: محصولات زنجیره تأمین تایر به تفکیک کدهای HS

نام گروه محصول	تعرفه و کد محصول
نام گروه محصول	شماره تعرفه
لاستیک خودروی سواری و وانت	40111000
لاستیک خودروی باری و اتوبوسی	40112000
لاستیک هواپیما و تیوب	40113000
لاستیک موتورسیکلت	40114000
لاستیک دوچرخه	40115000
لاستیک خودروهای کشاورزی	40119210
لاستیک سایر خودروها	40119910
تیوب خودروهای سبک	40131000
تیوب خودروهای سنگین	40139090
تیوب موتورسیکلت و دوچرخه	40139020
تیوب سایر خودروها	40139090
لاستیک روکش شده سواری و وانتی	40121100
لاستیک روکش شده باری و اتوبوسی	40121200
لاستیک مستعمل	40122000

تایرها را بر اساس سبک و سنگین بودن و همچنین بر اساس نوع فناوری (بایاس و رادیال) تقسیم‌بندی میکنند.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) میتوان بیان کرد. به عبارت دیگر میتوان به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام این این روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین از ترکیب هر دو روش استفاده شده، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات بیان شده و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان میشوند. هر چند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباطها بهتر مشخص میشوند.

انتخاب اهداف و طراحی راهبردها با توجه به مسائل (تفاوت بین وضعیت موجود و مطلوب) و منابع (علتهای بالقوه؛ چیزهایی که میتوانند برای دستیابی به اهداف به کار گرفته شوند) انجام میشود، اما مسائل و منابع با تغییر اهداف، خط‌مشیها و راهبردها تغییر میکنند. یک وضعیت ممکن است از یک رویکرد مسئله محسوب شود اما با سایر رویکردها مسئله نبوده و یا با حل سایر مسائل، منتفی شود. به عبارت دیگر مسائل و منابع در طراحی اهداف و راهبردها مورد توجه هستند، اما در تدوین به صورت یک بخش مستقل ارائه نمیشوند و در بخشهای وضعیت، اهداف، راهبردها و بیشتر در صفحات پشتیبان به آنها اشاره میشود.

صنعت تایر معمولا به لحاظ حجم تولید، میزان فروش و چرخش نقدینگی در ردهی صنایع متوسط محسوب میشود و به لحاظ مقیاس، نقش آن در اقتصاد، تاثیرات محیطی آن و گستردگی آن از نظر سیاسی و صنعتی، جزء صنایع استراتژیک تلقی میشود. نظر به رشد آرام و پیوسته و نیز مصرفی بودن این محصول، صنعت تایر جهان میکوشد تا با کاهش هزینهها و افزای ارزشافزوده صنعت جایگاه خود را ارتقا دهد. بنابراین صنعت تایر به لحاظ اهمیتی که در صنعت کشور دارد نیاز به عنایت و توجه جدی داشته و برنامهریزی بلندمدت و منسجم را طلب میکند. این صنعت از مزایایی زیادی از جمله:

اشتغالزایی بالا
سهم تأمین بیش از 75 درصد نیاز داخلی
داشتن مزیت نسبی به عنوان صنایع پایین دستی پتروشیمی و خودروسازی
تأمین بخش عمده مواد اولیه از داخل
بهرهمندی از نیروی انسانی متخصص با بیش از 4 دهه تجربه حضور دز صنعت

در ایران 10 کارخانهی تولید انواع تایر و تیوب، خودروهای سواری و تجاری، کشاورزی، راهسازی و صنعتی و وسایل نقلیهی دوچرخ و اسکوتری با ظرفیت اسمی نصب شده بالغ بر 318 هزارتن فعالیت میکنند که مجموع تولید واقعی آنها در سال 1390 به بیش از 227 هزار تن رسیده است.

جدول زیر وضعیت شاخصهای عمومی زنجیره تأمین صنعت تایر را طی سالهای 1388 تا 1390 نشان میدهد.

جدول 53: شاخصهای عمومی زنجیره تأمین صنعت تایر

، 90-1388

	واحد	1389
میزان تولید	هزار تن	230
سرمایهگذاری	میلیارد ریال
صادرات	میلیارد دلار	0.45
واردات	میلیارد دلار	1.02
ارزشافزوده کل صنعت	میلیارد ریال	16061
سهم ارزشافزوده در بخش	درصد	1.3%
سهم ارزشافزوده در اقتصاد	درصد	0.3%
اشتغال مستقیم	هزار نفر	183
سهم اشتغال در بخش	درصد	2.69%

ترکیب مواد اولیه در تایرهای تولیدی، شامل: کائوچوی طبیعی، کائوچوی مصنوعی، دوده، بوتیل، نخ و سیم و انواع روغنها و مواد شیمیایی میباشد. در شرایط عادی، تأمین حدود 40 درصد از نظر ارزشی (از حیث وزنی 30 درصد) از این اقلام از منابع خارجی میباشد که با توجه به عدم تحویل به موقع و یا تحویل مواد با کیفیت نازل از سوی تأمین کنندگان داخلی، واحدها را ناگزیر از واردات بخش عمدهای از مواد اولیه تولید داخل نظیر دوده و غیره نموده است.

اکسیژن و ازون موجود در هوا میتوانند باعث تخریب و فرسایش اجزاء تایر شوند. برای مقابله با اثرات مضر این عوامل از مواد شیمیایی خاصی نظیر اکسیدانتها، مومها و ضد ازونانتها در آمیزه لاستیکی استفاده میشود.

به منظور تولید و فراوری بهتر و آسانتر آمیزه لاستیکی در چرخه و مراحل مختلف فرایند تولید از مواد دیگری نظیر انواع روغن، شتابدهندهها، گوگرد (بعنوان عامل پخت) و ... استفاده میگردد.

اضافه کردن دوده به کائوچو باعث اقزایش مقاومت سایشی تایر شده، خواص مکانیکی آن را بهبود میبخشد. ساختار کائوچو به گونهای ات که در بین ملکولهای آن فضای خالی وجود دارد و دوده در این فضاها قرار می‌گیرد، گاهی اوقات علاوه بر دوده از پرکنندههای غیر دودهای نظیر کربنات کلسیم یا کائولین استفاده میشود.

به منظور ایجاد استحکام کافی در بخشی از تایر که روی رینگ قرار می‌گیرد و طوقه (بید) نام دارد، از سیمهای فولادی استفاده میشود. این سیمها ضمن اینکه دارای پوشش مسی یا برنزی هستند توسط آمیزه لاستیکی نیز پوشش داده شده، پس از چند دور تابیده شدن، با مقطعی به شکل مربع یا ذوزنقه مجموعهی سیمهای طوقه را تشکیل میدهند.

همچنین در کمربند تایرهای رادیال سیمی سواری و در لایههای تایرهای باری تمام سیمی از سیمهای فولادی با قطر و ضخامت مشخص استفاده میشود.

صرف نظر از تکنولوژیهای مختلف به کار گرفته شده در هریک از واحدهای تولیدی کشور درصد اررشی مواد اولیه به کار رفته به طور میانگین، برابر جدول زیر میباشد:

جدول 54: درصد ارزشی مواد اولیه تایرهای تولیدی

نام ماده	کائوچوی مصنوعی	کائوچوی طبیعی	دوده	استیل کورد و طوقه	شیمیایی ها	نخ	جمع
درصد ارزشی	24	17	15	18	16	11	100

ترکیب مواد اولیه به کار رفته در انواع تایر با هم متفاوت میباشد. در جدول زیر تفاوت فرمولاسیون تایرهای سواری رادیال و تایرهای باری و اتوبوسی رادیال آورده شده است:

جدول 55: درصد وزنی مواد اولیه در تایرهای سواری و باری-اتوبوسی

نام ماده	کائوچوی مصنوعی	کائوچوی طبیعی	پرکنندههای تقویتکننده	مواد شیمیایی گوناگون	فولاد	نخ	جمع
درصد وزنی در تایر سواری	30	16	26	12	12	4	100
درصد وزنی در تایر باری-اتوبوسی	11	36	23	9	21	0	100

به استثنای کائوچوی طبیعی که که از نظر اقلیمی قابل تولید در کشور نمیباشد و برخی مواد شیمیایی و افزودنیهای سیستم پخت تایر که وارداتی است در حال حاضر بخش قابل توجهی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت تایر در داخل تأمین میشود. نحوه تأمین و مصرف مواد اولیه در زنجیره تایر در جدول زیر ارائه شده است:

جدول 56: نحوه تأمین و مصرف مواد اولیه زنجیره تایر در سال 1390

مواد اولیه	کائوچوی طبیعی	کائوچوی مصنوعی	دوده	واحد
تولید	-			هزار تن
واردات				هزار تن
صادرات	-			هزار تن
مصرف داخلی				هزار تن

مصرف کائوچو در صنعت تایر شامل کائوچو برای تایرها و تیوب در تایرهای سواری و تجاری (تایرهای وانتی، کامیونت، مینی بوس، اتوبوس، کامیون، تریلی و خودروهای مشابه) میباشد. متوسط وزن کائوچوی مصرفی در تایر سواری برای هر کشور هم اکنون 3 تا 5 کیلوگرم است. برای تایرهای سبک و سنگین تجاری، متوسط وزن کائوچو 7 تا 25 کیلوگرم است که بستگی به نوع و ترکیب تولید تایرها دارد. در ادامه پیشبینی میزان تولید و مصرف کائوچوی طبیعی و مصنوعی در مناطق مختلف جهان بیان شده است. عامل‌های موثر در پیشبینی مصرف کائوچو در بخش تایر شامل: حجم تولید تایرهای سواری و تایرهای تجاری و وزن تخمینی کائوچوهای مصرفی در تایرهای سواری و تایرهای تجاری میباشد.

کائوچوی طبیعی با داشتن ترکیب بی مانند قدرت، دوام، گرمازایی کم و چسبندگی خوب در ساخت اصلیترین اجزای تایر مانند لایهها مصرف میشود. در تایرهای سواری، کائوچوی طبیعی در ساخت منجید (لایه های) تایر به کار میرود زیرا در این بخش از تایر به استحکام بالا، چسبندگی خوب و دوام طولانی مدت نیاز است. حدود 27 درصد پلیمر مصرفی در تایرهای سواری، کائوچوی طبیعی است. در تایرهای کامیونی، کائوچوی طبیعی تقریباً در تمام بخشهای لاستیکی تایر مورد استفاده قرار می‌گیرد و روی هم رفته، حدود 80 درصد پلیمرهای مورد استفاده در ساخت این گروه از تایرها را به خود اختصاص داده است.

حدود 84 درصد تولید این ماده در شمال شرق آسیا و به وسیله تایلند، اندونزی و مالزی و سریلانکا صورت می‌گیرد. کشورهای تایلند و مالزی با تولید بیش از نیمی از کائوچوی طبیعی جهان بزرگترین تولیدکنندگان این ماده هستند.

تولید این ماده به نیروی کارگری زیادی نیاز دارد و قیمت و در دسترس بودن آن در صنعت تایر برای تولیدکنندگان تایر اهمیت حیاتی دارد. پیدا کردن جایگزینهایی برای کائوچوی طبیعی با کاراییهای به مراتب بیشتر از آنچه که امروز دارند، در آینده نزدیک یک ضرورت و نیاز است.

بخش عمدهی کائوچوی طبیعی از بدست میآید. از طرفی مصرف کائوچوی طبیعی از مقدار 5 میلیون تن در سال 1990 و 7 میلیون تن در سال 2004 به میزانی بالاتر از 10 میلیون تن در سال 2011 افزایش یافته است.

در جدول زیر روند تولید کائوچوی طبیعی در کشورهای و مناطق عمده تولیدکننده این ماده تا سال 2020 آورده شده است.

جدول 57: میزان تولید کائوچوی طبیعی تا سال 2020 (هزارتن)

منطقه	2000	2005	2010	2015	2020
تایلند	2346	2937	3180	3627	3784
اندونزی	1501	2271	3196	3675	4183
مالزی	928	1126	1159	1060	1032
هندوستان	629	771	904	1018	1126
چین	445	510	619	699	769
ویتنام	291	469	638	859	1068
آفریقا	371	411	461	537	687
آمریکای لاتین	151	200	243	293	343

نمودار 28: تولید کائوچوی طبیعی در جهان

در جدول زیر پیشبینی مصرف کائوچوی طبیعی تا سال 2020 در بخش تایر و بخش قطعات لاستیکی عمومی در مناطق مختلف جهان آمده است

جدول 58: میزان مصرف کائوچوی طبیعی تا سال 2020 (هزارتن)

منطقه	2000	2005	2010	2015	2020
آسیا	3898	5449	6919	8262	9547
اروپا	1431	1543	1633	1726	1861
آمریکای شمالی	1343	1316	1150	1099	1052
آمریکای لاتین	454	538	574	677	755
افریقا	113	120	122	118	118
اقیانوسیه	46	34	30	25	19

نمودار 29: مصرف کائوچوی طبیعی در جهان

کائوچوی مصنوعی از مشتقات نفتی و محصول کارخانجات پتروشیمی است. از انواع کائوچو مصنوعی میتوان بوتادین رابر (BR) و استایرن رابر (SBR) را نام برد. لازم به ذکر است در حال حاضر تنها واحد تولیدکننده SBR در کشور پتروشیمی بندر امام میباشد.

در مقیاس جهانی، پیشبینی تولید کائوچوی مصنوعی به ویژه در طولانی مدت، تابع میزان مصرف آن میباشد. در جدول زیر پیشبینی مصرف کائوچوی مصنوعی تا سال 2020 در مناطق مختلف جهان اورده شده است:

جدول 59: میزان مصرف کائوچوی مصنوعی تا سال 2020 (هزارتن)

منطقه	2000	2005	2010	2015	2020
آسیا	3899	5113	7097	8654	10555
اروپا	3417	3440	3786	4046	4330
آمریکای شمالی	2423	2228	1792	1748	1657
آمریکای لاتین	720	766	891	1065	1219
افریقا	142	142	137	143	150
اقیانوسیه	69	59	59	55	51

نمودار 30: مصرف کائوچوی مصنوعی در جهان

محصولات صنعت تایر را میتوان به 5 دسته به شرح زیر دستهبندی نمود:

تایرهای سواری و وانتی
تایرهای باری – اتوبوسی
تایرهای راهسازی
تایرهای وسایل نقلیه دوچرخ اعم از موتور، دوچرخه و اسکوتر
تایرهای کشاورزی
تایر هواپیما

در جدول زیر سهم بازار انواع تایر از کل بازار تایر جهان در سالهای 2000 و 2006 اورده شده است:

جدول 60: سهم بازار انواع تایر از کل بازار تایر

منطقه	درصد سهم از بازار سال 2000	درصد سهم از بازار سال 2006
تایرهای سواری و وانتی	60.2	60
تایرهای باری – اتوبوسی	26.3	26.5
تایرهای راهسازی	5.6	5.6
تایرهای وسایل نقلیه دوچرخ اعم از موتور، دوچرخه و اسکوتر	4.6	4.6
تایرهای کشاورزی	2.8	2.8
تایر هواپیما	0.5	0.5
جمع	100	100

در نمودار زیر سهم بازار انواع تایر در سال 2006 آمده است:

نمودار 31: سهم بازار انواع تایر در سال 2006

امروزه بیش از 450 کارخانه تولیدکننده تایر در سطح جهان وجود دارد و تولید سالانه بیش از یک میلیارد حلقه تایر توسط این کارخانهها، صنعت تایر را به یکی از عمدهترین صنایع مصرفکننده لاستیک طبیعی تبدیل کرده است. در سال 2004 معادل 80 میلیارد دلار تایر توسط تولیدکنندهها به فروش رفت. این رقم در سال 2010 به 140 میلیارد دلار افزایش یافت.

آهنگ رشد صنایع تایرسازی ظرف مدت 20 سال گذشته (بازه ی زمانی 1987 تا 2007) به طور میانگین 7.5 درصد بوده است و کل ارزش تایرهای تولید شده در سال 2007 بالغ بر127 میلیارد دلار برآورد شده است. از میزان نزدیک به 1 میلیارد تایر در سایز تایرهای سواری و وانتی و نزدیک به 147 میلیون تایر در سایر تایرهای باری تولید شده است.

تولید تایرسواری و پیشبینی تولید از سال 2005 تا سال 2020 (هزار حلقه)

کشور	2005	2010	2015	2020
آمریکای شمالی	201090	168644	158880	154389
اروپا	329108	371099	408955	422262
آسیا	374354	488540	585370	670393
آفریقا	12341	14565	16372	18013
آمریکای لاتین	63282	77742	95087	108596
اقیانوسه	6369	6893	6756	6119

در جدول زیر روند مصرف تایرهای سواری و وانتی که بخش عمده بازار تایر را در جهان به خود اختصاص داده است، آورده شده است:

جدول 61: روند مصرف تایرهای سواری و وانتی تا سال 2020 (میلیون حلقه)

سال	2007	2012	2020
تقاضای تایر جایگزین	826	943	1075
تقاضای تایر OE	331	365	412
جمع	1157	1308	1487

جدول 62: تولید تایرهای وانتی، اتوبوس، باری و خودروهای مشابه تا سال 2020 (هزار حلقه)

کشور	2005	2010	2015	2020
آمریکای شمالی	56370	48619	44044	41050
اروپا	67921	77196	89971	106408
آسیا	194423	267975	336567	419380
آفریقا	7129	8348	10060	12261
آمریکای لاتین	26633	32367	38932	45567
اقیانوسه	1749	1890	1949	1959

جدول زیر سهم مناطق مختلف جهان از تولید تایر را نشان می دهد، همان طور که مشاهده می گردد، از سهم تولید تایر در مناطقی همچون آمریکای شمالی و اروپا بعنوان تولیدکنندگان عمده تایر کاسته شده و در مقابل به سهم تولید مناطق آفریقا و آسیا افزوده شده است که دلیل این امر را میتوان به افزایش نرخ رشد جمعیت کشورهای مزبور و آهنگ توسعه صنایع خودروسازی در این کشورها مربوط دانست.

جدول 63: سهم مناطق مختلف جهان از تولید تایر در سالهای 2000 و 2007

ردیف	منطقه	درصد بازار در سال 2000	درصد بازار در سال 2007
1	آمریکای شمالی	31	29
2	اروپا	29	25
3	ژاپن	9	7
4	خاورمیانه و آفریقا	6	9
5	آمریکای جنوبی	6	6
6	آسیا به جز ژاپن	19	24
جمع		100	100

نمودار 32: سهم مناطق جهان از بازار تایر در سال 2007

در حال حاضر شرکتهای گودیر¹، کوپر² از آمریکا، کنتیننتال³، میشلن⁴ و پیرلی⁵ از اروپا و بریجستون⁶، سومیتومو⁷ و یوکوهاما⁸ از ژاپن و شرکتهای کوم هو⁹ و هنکوک¹⁰ از کره جنوبی از آسیا بزرگترین شرکتهای تایرسازی هستند که در صنعت تایر دنیا نقش آفرین بوده و رهبری صنعت تایر دنیا را به عهده دارند. این شرکت ها در فهرست 10 شرکت برتر تایرسازی دنیا قرار دارند و رتبه اول تا دهم را از نقطه نظر سهم بازار و حجم فروش به خود اختصاص داده اند.

5 شرکت بزرگ تولیدکننده تایر در جهان، بریجستون، میشیلن، گودیر، کنتیننتال و پیرلی هستند که در جدول زیر سهم این شرکتها از بازار تایر در سل 2009 آورده شده است:

جدول 64: سهم شرکتهای بزرگ تولیدکننده تایر از بازار جهان

نام شرکت	سهم بازار (درصد)
بریجستون	17
میشیلن	16
گودیر	13
کنتیننتال	6
پیرلی	4
سایر	44

نمودار 33: سهم شرکتهای جهان از بازار تایر در سال 2009

در جدول زیر آمار تولید تایر خودرو برای سالهای 1389 تا سال 1390 به تفکیک محصولات ارائه شده است:

جدول 65: آمار تولید تایر خودرو، 90-1389

	1389	1390
نوع محصول	تعداد حلقه	تعداد حلقه (هزار)	درصد تغییرات
تایر سواری	102440	107344	5
تایر اتوبوسی و باری	83966	76240	9-
موتورسیکلت	15424	15422	0
دوچرخه	602	571	5-
کشاورزی	10597	12079	14
ساختمانی و صنعتی	1845	2423	31
تیوب خودرو	7269	6557	10-
تیوب دوچرخه و موتور	4217	3618	14-
سایر	5055	6023	19
جمع تایر خودرو	198086	198848	0
جمع	230277	231415	0.49-

در جدول زیر ظرفیت کنونی و آتی تولید تایرسواری رادیال سیمی در کشور نشان داده شده است. همان طور که ملاحظه میشود در پایان چشمانداز توسعه در سال 1404، در صورت اجرای طرحهای توسعه در مراحل اول و دوم جمع کلی تولید تایرسواری رادیال کشور به 22،037،600 حلقه خواهد رسید که نسبت به ظرفیت فعلی تولید کارخانجات تایر کشور که نزدیک به 7،667،600 حلقه میباشد از یک رشد 187% برخوردار خواهد شد. در نتیجه لازم است با توجه به نیاز و تقاضای بازار نسبت به تأمین انواع تایرهای رادیال سواری نسبت به تأمین اعتبار و اجرای طرحهای توسعه صنعت تایر اقدام شود.

جدول 66: صنایع فعال تولیدکننده تایر و تیوب

ردیف	نام شرکت	ظرفیت اسمی (تن)	پیشبینی ظرفیت در سال 89 با اجرای طرحهای توسعه
1	آرتاویل تایر	40500	75000
2	البرز	30000	36000
4	ایران تایر	27200	35000
5	بارز (کرمان)	68000	120000
6	پارس	40000	5000
7	دنا	33000	70000
8	لاستیک یزد	9900	26000
8	کویر تایر	23750	40000
10	خوزستان	2360	2360
جمع تایر و تیوب به استثنای دوچرخه و موتورسیکلت و هواپیما		274710	454360
1	ایران یاسا تایر و رابر	10830	21000
2	لاستیک یزد	4100	9700
جمع تایر و تیوب دوچرخه و موتورسیکلت		14930	30700
جمع کل تولید تایر و تیوب خودرو باستثنای هواپیما		289640	485060

بر اساس گزارشهای واصله از سوی واحدهای تولیدی لاستیک، ظرفیت اسمی مجموع تولید لاستیک در کشور نزدیک به 318 هزارتن میباشد که به دلیل برخی مشکلات فنی در امر تولید، مالکیت و توزیع، عموماً واحدهای تولیدی کمتر از ظرفیت اسمی خود تولید نمودهاند.

در سال 1388، مقدار تولید انواع تایر توسط 10 شرکت تولیدکننده در کشور قریب به 235 هزارتن معادل 31 میلیون حلقه بوده است که این رقم 74 درصد ظرفیت اسمی کل کارخانجات یادشده را دربر می‌گیرد. در تولید واقعی شرکت بارز با 28 درصد سهم بازار، در رتبهی اول قرار دارد. بعد از شرکت بارز، شرکتهای لاستیک پارس، کویرتایر، ایران تایر و یزد تایر به ترتیب 12، 12، 11 و 10 درصد از سهم بازار را در اختیار دارند.

مقادیر تولید انواع تایر در کشور طی چندسال اخیر ثابت بوده است. لازم به اشاره است که متأسفانه روند رشد لاستیک طی 5 سال گذشته متناسب با توسعه حمل و نقل کشور نبوده، به طوری که نسبت به سال 84 و پس از گذشت پنج سال تولید کشور تنها 6.6 درصد رشد داشته است، این در حالی است که علاوه بر خودروهای وارداتی سالانه، بیش از یک میلیون خودروی تولید داخل به سیستم حمل و نقل کشور اضافه شده و میشود.

جدول 67: میزان تولید تایر در واحدهای تولیدکننده در سالهای 1388 تا 1390 (واحد: تن)

ردیف	نام شرکت	سال 88		سال 89		سال 90
		میزان تولید (تن)	سهم تولید (درصد)	میزان تولید (تن)	سهم تولید (درصد)	میزان تولید (تن)	سهم تولید (درصد)
1	آرتاویل تایر	17,782	8	13,800
2	البرز	11,059	5
3	ایران یاسا	13,668	6
4	ایران تایر	27,542	12	21,700
5	بارز	69,017	29	70,400
6	پارس	28,767	1	29,400
7	دنا	20,085	9	26,300
8	کویر تایر	25,982	11	26,000
9	یزد تایر	20,108	9	21,200
10	خوزستان	1,808	1
جمع		235,818

نمودار 34: ظرفیت اسمی و تولید واقعی در سال 1389

به طور کلی تایرها به لحاظ نوع ساختار به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:

بایاس
رادیال

تایرهای بایاس: در این دسته از تایرها امتداد نخهای لایه مرکزی تایر زاویه مورب میسازد و قرار گیری لایهها روی یکدیگر به صورت ضربدری میباشد. جنس نخ لایهها از نایلون است و در بدنه تایر به جز در ناحیه طوقهها از سیمهای فولادی استفاده نمیشود.
تایرهای رادیال: در تایر رادیال امتداد نخهای لایه با خط مرکزی تایر زاویهای در حدود 90 درجه میسازد. و به عبارت دیگر امتداد نخها در جهت شعاعی قرار گرفته است. جنس نخ لایهها عموماً از ریون یا پلی استر است. در تایرهای رادیال به منظور ایجاد پایداری حرکتی از لایههایی با عرض ناحیه آج و زاویه مورب نسبت به خط مرکزی تایر با نام کمربند یا بلت استفاده میشود.

الیاف مصرفی در کمربند از جنس نخ یا سیم فولادی است. در صورتی که کمربند نخی باشد تایر را رادیال نخی و در صورتی که سیمیباشد تایر را رادیال سیمی یا استیل بلت مینامند.

تایرهای رادیال بدلیل مزایای ویژه‌ای که نسبت به تایرهای بایاس دارند در سالهای اخیر به تدریج جایگزین نوع بایاس شدهاند.

ویژگیهای مهم تایرهای رادیال عبارتند از:

مصرف سوخت کم
شتاب گیری و ترمز گیری سریع و مطمئن
پایداری حرکتی خوب
فرمانپذیری مناسب
رانندگی راحت
مقاومت در مقابل پنچری
دوام و طول عمر زیاد

گر چه مصرف انرژی تکنولوژیهای جدید تولید تایر در سطح جهان نسبت به تکنولوژیهای قدیمی نزدیک به 10 تا 15 درصد بیشتر می باشد، اما در عین حال به دلیل بازدهی 4 برابری، اقتصادیتر و کاربردیتر میباشند. نکته ی بسیار مهم در خصوص ارتباط میان میزان مصرف سوخت خودرو و استفاده از تکنولوژیهای روز میباشد، به طور کلی تکنولوژیهای جدید تولید تایر که از سال 2000 به بعد وارد عرصه ی جهانی شده اند، به شدت باعث کاهش مصرف سوخت خودروها می شوند. از مهمترین دلایل مصرف سوخت، لختی تایرها میباشد، شرکتی هم چون پیرلی ایتالیا، توانسته است لختی تایرهای خویش را نزدیک به 15 درصد کاهش دهد و در عین حال برنامهریزی مدون و پیوسته ای جهت کاهش بیشتر لختی تایرهای خویش تنظیم نموده تا بتواند با توجه به تقاضای خودروسازان، میزان مصرف سوخت خودروها را کاهش دهد.

پیشرفت فناوریهای تایر

افزایش نیازهای خودروسازان و توقعهای رو به افزایش مشتریان سبب ایجاد انقلابی در فناوریهای جدید تولید تایر شده است. این پیشرفت روندی رو به رشد دارد و تایر را تا رسیدن به کاربریهای جدید، افزایش ایمنی، رعایت مسائل بهداشتی و زیست محیطی، استفاده از شبه سازهای رایانهای، استفاده از مواد جدید مانند نانو کامپوزیتها، و دودهی اصلاح سطحی شده با پلاسما و در نهایت خلق تایر سایبرنتیک یا هوشمند¹¹ پیش میبرد.

بهینهسازی مثلث جادویی سایش، مقاومت غلتشی و چنگ زنی اساس طراحی تایر سواری و معیار ارزیابی پیشرفت فناوری آن است. اینک تایرسازان پیشرو علاوه بر تغییر در ساختار، با اعمال تغییراتی در آمیزهها و به کارگیری مواد جدیدتری میکوشند تا از یکسو رئوس این مثلث جادویی را به نحو بهتری بهینه کنند و از سوی دیگر الزامهای قانونی جدید وضع شده در جهان صنعتی، از قبیل الزامهای زیست محیطی را به نحو بهتری رعایت کنند.

ایجاد تعادل بهتر در مصرف دوده و سیلیکا و نمونهای از این تلاش است که توسعه سیلیکا HD توسط میشیلن که باغث افزایش مقاومت سایشی تایر تا حآمیزههای مبتنی بر دوده میشود. اهم تلاشهایی که در راستای ارتقای آمیزهها مصرفی به عمل میآید در 4 محور زیر جمع بندی میشود:

به حداکثر رساندن مصرف سیلیکا و به حداقل رساندن مصرف دوده در آمیزه ترد
جایگزینی انواع جدید سیلیکا با دوده در بخش زیرین ترد¹²
به کارگیری پرکنندههای جدیدتر و کارامدتر و تلاش برای استفاده از نانو فناوری در این زمینه
تغییر مواد شیمیایی مصرفی در جهت رعایت موازین و الزامهای زیست محیطی

ابداع و توسعه تایرهای جدیدتر به منظور کنترل بهتر بازارها و خارج کردن رقبای کوچکتر از بازار نیز بخش دیگری از این روندهای توسعه است. تلاش شرکت میشیلن برای گسترش تولید تایرهای Tweel که انعطافپذیری رینگ را جایگزین انعطافپذیری تایر میکند و به رینگ و تایر رویهم خصلتی کاملا یگانه میدهد، گوشهای از این تلاشها است.

در یک نگاه کلی، اهم جهتگیری صنعت تایر جهان در پیشبرد و توسعه فناوری تایر بر محورهای زیر استوار است:

پیشبرد فناوری تایرهای پنچررو و تلاش برای جا انداختن کاربرد آن بین خودروسازان
استفاده از آمیزههای رنگی در قسمتهای مختلف تابر و تولید تایرهای فانتزی تر
پیشرفت بیشتر در تولید تایرهای زمستانی
توسعه تایرهای هوشمند که امکانات گستردهای را برای هماهنگی تایر با بقیه سیستمهای خودرو و نیز اتوماسیون بیشتر کنترل خودرو و پایش عملکرد اجزای آن را میسر میکند.

از مهمترین عوامل و پارامترهای مؤثر در حفظ و رشد صنعت تایر، میزان استفاده و دسترسی به تکنولوژیهای روز و جدید میباشد که این امر در خصوص بهکارگیری فناوری تایر رادیال خود را نشان می دهد. در سال (1388)، تنها 30 درصد تولید تایر کشور(26 درصد سهم تایرهای سواری و 4 درصد سهم تایرهای باری) با استفاده از تکنولوژیهای روز بوده که بخشی از آن نیز، نیاز به ایجاد بهبود دارد. لازم به اشاره است که بخش عمده ی فناوری این 30 درصد نیز مربوط به سالهای 1970 – 1980 میباشد، بخش قدیمی فناوری به عقیدهی کارشناسان چندان توانایی ادامه حیات ندارد و نهایتاً تا 5 سال آینده بتواند در مدار تولید باقی بماند. در سطح جهان فناوری قدیم تولید تایر که همان فناوری تولید بایاس نخی میباشد، تقریباً منقرض شده است. ضمن آن که با توجه به ارتباطی که تایر با خودرو دارد، باید در نظر داشت خودروی مربوط به این نوع تایرها نیز دیگر در جهان تولید نمی شود. فناوری جدید تولید تایر علاوه بر تقاضا محور بودن بیشتر آن، قیمتتمامشدهی کمتر و هزینه های کمتری در مصرف انرژی دارد، در حال حاضر با توجه به نوع فناوری موجود در صنعت تایر کشور، میزان هزینههای مترتب آن زیاد است که در نتیجه قیمتتمامشدهی محصولات آن توانایی رقابت با محصولات مشابه خارجی را ندارد.

در جدول زیر نوع فناوری به کار رفته در واحدهای تولیدی کشور به همراه نوع تولیدات آنها با بهرهگیری از این فناوریها آورده شده است:

جدول 68: صنایع فعال تولیدکننده تایر و تیوب

نام شرکت	نوع فناوری تایر	نوع تولیدات
آرتاویل تایر	بایاس-رادیال استیل بلت-All Steel	سواری، وانتی، باری/اتوبوسی، کشاورزی
البرز	بایاس	تایر، تیوب و نوار سواری، وانتی، باری/اتوبوسی، کشاورزی، راهسازی و صنعتی
ایران تایر	بایاس	تایر، تیوب و نوار سواری، وانتی، باری/اتوبوسی، کشاورزی، راهسازی و صنعتی
بارز (کرمان)	بایاس-رادیال استیل بلت-All Steel	سواری، وانتی، باری/اتوبوسی، کشاورزی، راهسازی و صنعتی
پارس	بایاس	سواری، وانتی، باری/اتوبوسی
دنا	بایاس-رادیال استیل بلت	تایر، تیوب و نوار سواری، وانتی، باری/اتوبوسی، کشاورزی، راهسازی و صنعتی
لاستیک یزد	بایاس-رادیال استیل بلت	سواری، وانتی و تایر و تیوب دوچرخه و موتورسیکلت
کویر تایر	بایاس-رادیال استیل بلت	سواری، وانتی، باری/اتوبوسی
خوزستان	-	انواع تیوب سبک و سنگین
ایران یاسا تایر و رابر	بایاس	تایر و تیوب دوچرخه و موتورسیکلت

بنابراین با گسست اطلاعاتی موجود میان صنعت تایر و خودروسازی از یک سو و ناهماهنگ بودن و نا موزون بودن برنامهی رشد و توسعهی صنعت خودرو با صنعت تایر به لحاظ فقدان سند برنامهی موزون بالا دست از سوی دیگر، در صورت تغییر نسل خودروهای تولید داخل و یا حتی کاهش تعرفهها و افزایش حجم واردات خودروهای جدید به کشور، تایرسازان برای تطابق خود با نیازهای جدید بازار با مشکلات بسیاری رو به رو خواهند شد. علاوه بر آن، محدودیت تایرهای تولیدی کشور به ویژه در عرصهی تایرهای رادیال سواری که بیشترین صادرات همه‌ی نمونههای مورد بررسی این مطالعه را تشکیل می‌دهد، امکان صادرات تایر کشور به بازارهای پر کشش و پیشرفته را بسیار محدود میسازد.

وضعیت اشتغال در صنعت تایر طی سالهای گذشته به صورت زیر میباشد:

جدول 69: وضعیت اشتغال در صنعت تایر، 90-1385

متغیر	واحد سنجش	1385	1386	1387	1388	1389	1390
اشتغال	نفر	14000	14000	14000	15000	15000	15000

در حال حاضر، معیار مصرف انرژی در صنایع تایر و تیوبسازی براساس استاندارد ملی شماره 9650 تعیین شده است که شامل معیار مصرف انرژی حرارتی و الکتریکی میباشد. مطالعه استاندارد موجود و بررسی نتایج حاصل از اجرای آن در صنایع مرتبط مبین مواردی است که میتوان استاندارد موجود را در آن موارد ارتقا داده و نتیجهی اجرای آن را بهبود بخشید. این موارد که از آن به عنوان نقاط بهبود یاد شده است، در هر دو قسمت حرارتی و الکتریکی شناسایی شده و بر اساس روش توضیح داده شده، در ادامه اصلاح و اشاره شده است. با توجه به تفاوت روش استاندارد موجود در بخش های حرارتی و الکتریکی، ابتدا به توضیح روش مورد استفاده در مورد معیار مصرف انرژی حرارتی پرداخته شده و در ادامه معیار مصرف انرژی الکتریکی توضیح داده شده است. این درحالی است که کلیات روش مورد استفاده در هر دو مورد تا حد زیادی مشابه میباشد¹³.

همانطور که در جدول زیر ملاحظه میشود، نسبت کل هزینههای انرژی در هزینه و قیمتتمامشده محصولات تولیدی 10 کارخانه تایر و تیوب ساز کشور میان 1 تا 2 درصد در نوسان میباشد. در این میان مصرف انرژی در کارخانههای آرتاویلتایر به دلیل تلفات بالای حرارتی، فاصلهی زیاد از شرایط طراحی و مصرف بالای انرژی گرمایشی با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرکت لاستیک خوزستان به دلیل نوع تولیدات خویش که منحصراً تیوب میباشد، بیشترین سهم را از هزینههای تمام شده در تناژ تولیدی دارند. لازم به اشاره است که محاسبات میزان مصرف حامل های انرژی در شرکتهای البرز (کیان تایر) و دنا به دلیل مقیاس و وضعیت حاکم بر روند فعلی تولید و نحوه ی مدیریت آنها در جدول ذکر نشده است.

جدول 70: مقایسه شدت مصرف انرژی حرارتی کارخانههای تایر و تیوبسازی و تعیین نسبت هزینههای انرژی حرارتی، الکتریکی و کلیهی انرژیهای مصرفی در قیمتتمامشده محصول

ردیف	کارخانه	میزان تولید (تن)	شدت مصرف انرژی حرارتی Gj/ton				معیار استاندارد انرژی حرارتی Gj/ton	شدت مصرف انرژی الکتریکی Kwh/ton	معیار استاندارد انرژی الکتریکی Kwh/ton	شدت مصرف انرژی کل الکتریکی و حرارتی	نسبت هزینه % انرژی حرارتی در قیمتتمامشده	نسبت هزینه انرژی الکتریکی در قیمتتمامشده	نسبت کل هزینههای انرژی در قیمتتمامشده محصول %
ردیف	کارخانه	میزان تولید (تن)	گاز طبیعی	مازوت	گازوئیل	جمع	معیار استاندارد انرژی حرارتی Gj/ton	شدت مصرف انرژی الکتریکی Kwh/ton	معیار استاندارد انرژی الکتریکی Kwh/ton	شدت مصرف انرژی کل الکتریکی و حرارتی	نسبت هزینه % انرژی حرارتی در قیمتتمامشده	نسبت هزینه انرژی الکتریکی در قیمتتمامشده	نسبت کل هزینههای انرژی در قیمتتمامشده محصول %
1	آرتاویل تایر	14136	55.44	ــ	ــ	55.44	24	2239	1550	25.5	0.6	1.21	2
2	البرز	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ
3	ایران تایر	25300	83.23	ــ	ــ	83.23	2.24	1059	1400	27.6	3	7	1
4	ایران یاسا	13132	86.33	ــ	56	42.34	617.34	1465	1550	29.6	482	13.1	612.1
5	بارز	65360	9.16	3	1.03	23.17	23.26	1460	1400	22.5	305	845	15.1
6	پارس	27336	37.26	ــ	1	47.26	5.27	1168	1400	20.67	358	735	1.1
7	دنا	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ	ــ
8	کویر تایر	26838	ــ	5.10	2	7.10	12.25	945	1400	13.5	259	742	1
9	یزد	15315	117.34	ــ	33	35.34	05.25	1650	1550	20.29	35	08.1	43.1
10	خوزستان	1596	ــ	ــ	39/066	07.39	947.39	2066	2500	26.5	1.1	9	2

در جدول زیر نیز، میزان شدت مصرف انرژی حرارتی و الکتریکی کارخانههای تایر و تیوب ساز کشور در سه ماهه اول سال 1389 نشان داده شده است. همچنین معیارهای فعلی و معیارهای پیشنهادی و بازنگری شده جهت اعمال قوانین سخت گیرانه تر نسبت به مصرف انرژی در تولید محصولات مختلف صنعت تایر به اجمال به تصویر کشیده شده است که در ادامه به تفصیل معیارهای فعلی و پیشنهادی شرح داده می شود.

جدول 71: مقایسه شدت مصرف انرژی حرارتی و الکتریکی کارخانههای تایر و تیوبسازی با معیاراستاندارد فعلی و معیار پیشنهادی در بازنگری استاندارد در سه ماهه اول سال 1389

ردیف	نام شرکت	شدت مصرف انرژی حرارتی (Gj/Ton)	معیار فعلی (Gj/Ton)	معیارپیشنهادی (Gj/Ton)	شدت مصرف انرژی الکتریکی (Kwh/Ton)	معیارفعلی (Kwh/Ton)	معیار پیشنهادی (Kwh/Ton)
1	آرتاویل تایر	38.43	23.95	19.3	2284.04	1550	1402
2	البرز	79.62	25.17	19.9	1077.02	1550	1283
3	ایران یاسا	28.41	34.14	30.66	1482.15	1550	1415
4	ایران تایر	28.26	25.01	21.11	1267.02	1400	1261
5	بارز	11.32	25.73	20.76	1354.07	1400	1350
6	پارس	16.82	25.82	21	1005.09	1400	1263
7	دنا	-	-	-	-	-	-
8	کویرتایر	11.62	24.94	19.94	963.72	1400	1385
9	یزدتایر	22.35	24.39	19.9	1077.02	1550	1283
10	خوزستان	31.95	40.65	30.6	1724.44	2500	1775

نقاط بهبود استاندارد موجود

در ابتدا لازم است اشاره گردد که استاندارد معیار مصرف انرژی در صنایع تایر و تیوب ساز از سال 1386 لازم الاجرا بوده و صنایع موجود براساس آن تا به امروز ارزیابی می گردند. نتایج اجرای استاندارد فوق در صنایع تایر و تیوب ساز مبین مواردی است که از آن میتوان جهت بازنگری استاندارد موجود استفاده نمود که بدان اشاره می گردد.

در حال حاضر معیار مصرف انرژی حرارتی در صنایع تایر و تیوب ساز براساس نوع محصول و با تعیین مقداری به عنوان شدت مصرف انرژی حرارتی در هر نوع محصول تعریف شده است. براین اساس با رده بندی محصولات به دو طبقه تایر و تیوب و سپس تقسیم‌بندی گروه تایر به 7 محصول و گروه تیوب به 4 محصول، مقادیر شدت مصرف انرژی حرارتی استاندارد به صورت مقدار انرژی مصرفی بر حسب GJ جهت تولید یک تن از محصول موردنظر برای هریک از 11 محصول مختلف تعیین شده است که مبنای مقایسه میزان شدت مصرف انرژی هر مجموعه با استاندارد قرار گرفته است. سابقه اجرایی استاندارد موجود و آمار مصرف انرژی نشان دهنده برخی مواردیاست که در این قسمت به توضیح آن پرداخته میشود.

وضعیت واحدها براساس استاندارد موجود

از میان 9 کارخانهی موجود، مدیریت انرژی تنها در مجموعه کویرتایر استمرار داشته که منجر به کاهش مداوم شدت مصرف انرژی حرارتی طی سالیان اخیر شده است. این در حالی است که وضعیت مصرف انرژی مجموعه های مختلف، نشان دهنده این مطلب است که همچنان سیاستهای مدیریت انرژی از جایگاه مناسبی در مجموعههای موردنظر برخوردار نبوده و در نتیجه در تمام موارد نوسانات شدت مصرف انرژی تابعی از میزان تولید میباشد.

شکل 2-1 نشان دهنده تغییرات شدت مصرف انرژی حرارتی طی 3 سال گذشته در کارخانههای تایر و تیوب ساز میباشد. همان طور که مشاهده میشود به جز کارخانهی کویر تایر که اجرای سیاستهای بهینه سازی را در پیش گرفته است، در تمامی کارخانههای دیگر، تغییرات شدت مصرف انرژی تنها تابعی از میزان تولید است. همانطور که در نمودارهای 2-1 و 2-2 نیز مشاهده میشود، در میان مجموعههای مختلف تنها کارخانههای آرتاویل تایر و ایران یاسا از معیار فعلی انحراف دارند و مجموعههای دیگر با افزایش تولید به راحتی به زیر مقدار معیار منتقل شدهاند. بررسیهای صورت گرفته بر روی کارخانههای مختلف نشان می دهد که دلیل عمده انحراف کارخانه آرتاویل تایر

تلفات بالای حرارتی
فاصلهی زیاد از شرایط طراحی
مصرف بالای انرژی گرمایشی با توجه به موقعیت جغرافیایی منطقه

میباشد. همچنین در کارخانه ایرانیاسا تولید پایین در برخی ماه ها سبب افزایش شدید شدت مصرف انرژی شده است. به طور مثال مقدار متوسط انحراف از معیار فعلی در این کارخانه در سال 88 معادل 0% میباشد که در صورت حذف آمار مربوط به فروردین ماه، با تولید کمتر از 30% نسبت به متوسط ماهیانه سال 88، مقدار متوسط شدت مصرف انرژی ماهیانه در این سال به اندازه 14% به زیر مقدار معیار کاهش می یابد. بنابراین با این فرض تنها کارخانهی آرتاویل تایر با مصرف بالای مقدار استاندارد روبرو است.

نمودار 35: مقایسه شدت مصرف انرژی حرارتی در کارخانههای مختلف در سال 88 با معیار فعلی

لازم به اشاره است که معیار موجود انگیزهای جهت اجرای راهکارهای صرفه جویی در مجموعههای مختلف ایجاد ننموده و تمامی مجموعهها یا در حالت فعلی دارای مصرف انرژی پایین تر از معیار بوده و یا با افزایش نسبی تولید به زیر معیار منتقل میشوند. این توضیحات مشخص می نماید که مقادیر جدید معیار بایستی تا حدودی نسبت به مقادیر فعلی سخت گیرانه تر تنظیم گردند.

نمودار 36: تغییرات شدت مصرف انرژی حرارتی سالانه در کارخانههای مختلف طی سالهای 86 تا 88

معیار فعلی مصرف انرژی الکتریکی برای صنایع تایر و تیوب ساز براساس میزان تولید و فارغ از نوع محصول تعیین شده است. براین اساس رده مصرف انرژی در 3 طبقه تولید سالانه کمتر از 1600 تن، بین 1600 تا 20،000 تن و بیشتر از 20،000 تن تقسیم‌بندی شده است. دلیل اصلی این امر در این است که میزان انرژیبری الکتریکی محصولات لاستیکی با کاهش وزن افزایش مییابد. لیکن این امر دلیل مناسبی جهت تقسیم بندی معیار براساس میزان تولید نبوده و منجر به مشکلاتی میشود که در ادامه اشاره می گردد. در میان کارخانههای موجود تنها کارخانه لاستیک خوزستان دارای تولید سالانه در حدود 1600 تن میباشد و به نظر می رسد رده اولیه استاندارد و مقدار معیار مصرف انرژی الکتریکی در این رده، براساس اطلاعات این کارخانه انتخاب شده است. این در حالیست که دلیل اصلی شدت مصرف بالای انرژی در این کارخانه به علت نوع محصول تولیدی آن است که منحصراً شامل تیوب می گردد. بنابراین تفکیک معیار مصرف انرژی الکتریکی برای محصولات مختلف الزامی است.

وضعیت واحدها براساس استاندارد موجود

همان طور که در قسمت فوق اشاره گردید، معیار مصرف انرژی الکتریکی موجود براساس میزان تولید تنظیم شده است که با توجه به توضیحات ذکر شده معیار مناسبی نبوده و در برخی موارد منجر به خطای زیادی در مقایسه وضعیت یک واحد میشود. به عنوان مثال کارخانه لاستیک خوزستان طی سالهای 86 و 87 دارای تولید سالانه به ترتیب 1582 و 1592 تن بوده و با قرارگیری در رده 1 استاندارد و با توجه به ارقام در نظر گرفته شده برای معیار، پایینتر از مقدار معیار جای میگرفته است، در حالی که با افزایش میزان تولید کارخانه در سال 88 به رقم 1815 تن و جای گیری در رده 2، این کارخانه براساس معیار فعلی مشمول جریمه می گردد. این در حالیست که وضعیت تولید در این کارخانه طی 3 سال گذشته تغییر چندانی ننموده و حتی شدت مصرف انرژی الکتریکی کارخانه در سال 88 نسبت به سالهای قبل کاهش یافته است.

نمودار زیر نشان دهنده وضعیت کارخانههای موجود در مقایسه با معیار فعلی میباشد. همانگونه که از نمودار برمی آید، در میان کارخانههای موجود در شرایط فعلی، تنها کارخانههای آرتاویل تایر، لاستیک خوزستان و بارز بیشتر از مقدار معیار مصرف میکنند. دلایل مصرف بالای کارخانه آرتاویل تایر در گزارش ممیزی مشخص شده است و در مورد کارخانه بارز نیز طبق بررسیهای بعمل آمده پتانسیل صرفه جویی در قسمت روشنایی و مصرف هوای فشرده بالا میباشد. دلایل انحراف کارخانه لاستیک خوزستان نیز پیشتر ذکر گردید که مربوط به انتخاب نامناسب رده های مصرف انرژی میباشد.

نمودار 37: مقایسه شدت مصرف انرژی الکتریکی در کارخانههای مختلف در سال 88 با معیار فعلی

نمودار 38: روند تغییرات شدت مصرف انرژی الکتریکی طی 3 سال گذشته در کارخانههای مختلف

نمودار فوق نشان دهنده تغییرات شدت مصرف انرژی الکتریکی در کارخانههای مختلف طی 3 سال گذشته میباشد. همانطور که مشاهده میشود کاهش مداوم شدت مصرف انرژی تنها در کارخانههای ایران یاسا، لاستیک خوزستان و لاستیک یزد مشاهده میشود که در دو کارخانه اول این امر تنها به دلیل افزایش میزان تولید میباشد. بنابراین در عمده کارخانههای موجود سیاست خاصی جهت کاهش مصرف انرژی الکتریکی اعمال نشده است. با وجود کاهش شدت مصرف انرژی در کارخانه لاستیک خوزستان در سال 88 نسبت به سالهای قبل، به دلیل انتخاب نامناسب ردههای مختلف استاندارد، این کارخانه در سال 88 بر خلاف سال های گذشته از استاندارد تجاوز نموده است.

در مورد معیار الکتریکی جهت رفع نقاط ضعف اشاره شده، بهترین راه حل تفکیک محصولات و تعیین معیار برای هر محصول میباشد. مصرف انرژی الکتریکی در کارخانههای لاستیک، صرف فرایند تولید و مصارف جانبی می گردد. جدول 2-3 نشان دهنده سهم هریک از قسمتها در مصرف انرژی الکتریکی در کارخانه آرتاویلتایر میباشد. بخش تولید 64% و روشنایی 8% از کل مصرف برق را بخود اختصاص داده و باقی مصرف به هوای فشرده و موتورخانه اختصاص دارد. عمده انرژیبری الکتریکی در قسمت تولید مربوط به بنبوری و اکسترودر میشود که نقش تعیین کننده در انرژی بری هریک از محصولات دارند. به این ترتیب میزان انرژیبری انواع تایر، با توجه به اینکه میزان مصرف انرژی الکتریکی در بخشهای جانبی شامل موتورخانه، روشنایی و هوای فشرده برای انواع محصولات تقریباً یکسان است، براساس میزان مصرف انرژی در بخش بنبوری و اکسترودر تعیین میشود. بنابراین جهت تعیین میزان مصرف انرژی الکتریکی بایستی میزان مصرف انرژی جهت تولید کامپاند نهایی در بخش بنبوری و اکسترودر برای هریک از محصولات مشخص گردد. با توجه به اینکه میزان مصرف انرژی جهت تولید کامپاند برای انواع تایرهای بایاس در بخش بنبوری و اکسترودر تقریباً یکسان است، میتوان میزان انرژیبری انواع تایر بایاس را یکسان فرض نموده و به این ترتیب تایرهای بایاس را در یک گروه جای گذاری نمود. تفاوت عمده تولید تایررادیال با بایاس در میزان مصرف انرژی در بنبوری و اکسترودر است، به طوریکه زمان لازم برای تولید کامپاند رادیال بیشتر از زمان لازم جهت تولید کامپاند¹⁴ بایاس میباشد. نتایج بررسیهای صورت گرفته و اندازه گیریهای انجام شده در کارخانهی آرتاویل تایر مشخص می نماید که زمان لازم جهت تولید کامپاند رادیال نسبت به بایاس تقریباً به اندازه 40% بیشتر میباشد. اندازه گیرهای برقی صورت گرفته بر روی بنبوری و اکسترودر در زمانهای مختلف کاری نیز مشخص می نماید که در نهایت میزان مصرف انرژی کل جهت تولید تایرهای رادیال به اندازه 15% بیشتر از این مقدار برای تایرهای بایاس است که این امر در تعیین معیار در نظر گرفته شده است. با توجه به اینکه این نسبت در سایزهای مختلف تایر رادیال برقرار است، تایرهای رادیال نیز در یک گروه جداگانه جای گذاری شدهاند.

با استدلالی مشابه میتوان یک گروه جداگانه نیز برای تیوبها در نظر گرفت. نتایج ممیزی انرژی کارخانه ایران یاسا مشخص کننده میزان انرژی بری تیوب میباشد. با وجود آنکه میزان مصرف انرژی جهت تولید کامپاند تیوب به مراتب بیشتر از مقدار مشابه جهت تولید کامپاند تایر است، لیکن میزان مصرف جانبی مانند مصرف هوای فشرده در فرایند تولید تیوب نیز به مراتب کمتر از تایر بوده که این امر در تعیین میزان مصرف انرژی جهت تولید تیوب در نظر گرفته شده است.

جهت سادگی بیشتر و باتوجه به شبهات زیاد مابین روش تولید دیگر محصولات، گروه 4 جهت طبقه بندی معیار الکتریکی به سایر محصولات اختصاص یافته که شامل فلپ، تسمه نقاله و سایر محصولات غیر از تایر و تیوب میباشد.

جدول 72: جدول سهم قسمتهای مختلف از مصرف انرژی الکتریکی سالانه در کارخانه آرتاویل تایر

واحد	سهم از مصرف کل انرژی الکتریکی (%)
بنبوری	32
بیدسازی	2
کلندر و اکسترودر	23
ساخت تایر	3
پخت تایر	4
موتورخانه	9
هوای فشرده	14
روشنایی	8

محاسبات و روش مربوط به آن در اسناد پشتیبان موجود است.

همه ساله بخشی از نیاز کشور به تایر و لاستیک از طریق واردات آن تأمین می گردد. به سبب وجود حمایتهای دولت از صنایع داخلی لاستیک که به نظر می رسد ضامن بقای این صنعت نیز میباشد تعرفههایی معادل 50 درصد جهت واردات لاستیکهای سواری و 30 درصد جهت واردات لاستیکهای سنگین وضع شده است که در مقام رقابت از حیث قیمت با لاستیکهای وارداتی شرایط را به نفع تولیدات داخلی تغییر و امکان عرضه لاستیکهای داخلی را علیرغم وجود لاستیکهای وارداتی فراهم مینماید. لازم به اشاره است که تعرفه واردات لاستیک پیش از این چندین سال مداوم 65 و 45 درصد به ترتیب برای لاستیکهای سواری سبک و باری سنگین بوده است. در جدول 4-1 تعرفه واردات انواع تایر و لاستیک در طی سالهای 1386 تا 1388 نشان داده شده است.

جدول 73: تعرفههای مصوب انواع تایر

نام گروه محصول	تعرفه و کد محصول	1386	1387	1388	1389	1390
نام گروه محصول	شماره تعرفه	حقوق ورودی	حقوق ورودی	حقوق ورودی	حقوق ورودی	حقوق ورودی
لاستیک خودروی سواری و وانت	40111000	65	50	50		50
لاستیک خودروی باری و اتوبوسی	40112000	45	30	30		30
لاستیک هواپیما و تیوب	40113000	4	4	4		4
لاستیک موتورسیکلت	40114000	65	50	50		50
لاستیک دوچرخه	40115000	65	50	50		50
لاستیک خودروهای کشاورزی	40119210	45	30	30		30
لاستیک سایر خودروها	40119910	45	30	30		30
تیوب خودروهای سبک	40131000	45	30	30
تیوب خودروهای سنگین	40139090	45	30	30
تیوب موتورسیکلت و دوچرخه	40139020	45	30	30
تیوب سایر خودروها	40139090	45	30	30
لاستیک روکش شده سواری و وانتی	40121100	65	50	50
لاستیک روکش شده باری و اتوبوسی	40121200	65	50	50
لاستیک مستعمل	40122000	65	50	50

همان طور که ملاحظه میشود، تعرفه لاستیک خودروهای سواری و وانت از 65% در سال 1386، به 50% در سال 1387 کاهش یافته است که این رقم در سال 1388 نیز حفظ شده است. همچنین تعرفه لاستیک خودروهای باری و اتوبوسی نیز از 45% در سال 1386 به 30% در سال 1387 کاهش یافته است که این سطح تعرفه نیز در سال 1388 ادامه داشته است. لازم به ذکر است که کاهش تعرفه ی واردات تایر در سال 1387 به میزان 15% (تایرهای سنگین از 45% به 30% و تایرهای سواری از 65% به 50%) میزان وارادت در سال 1387 را افزایش داد اما با افزایش تعرفهها در سالهای بعد این میزان واردات دوباره کاهش یافت.

در سال 1388، قریب به 117 هزار تن واردات انواع لاستیک گزارش شده است که این مقدار نسبت به مدت مشابه سال گذشته نزدیک به 15.8 درصد افزایش یافته است. این موضوع با توجه به افزایش نیاز کشور به تایر اجتناب ناپذیر بوده و حتی ضرورت دارد. بنا به اظهار برخی توزیعکنندگان تایر، علاوه بر واردات رسمی، قاچاق این کالا نیز به صورت گستردهای صورت گرفته و نگرانیهایی را برای تولیدکنندگان به همراه داشته است که این امر ضرورت توجه و نگاه کارشناسی به وضعیت تعرفه را نشان می دهد.

در جدول زیر ارزش واردات، حجم واردات و سهم واردات کشورهای عمده جهان آورده شده است:

جدول 74: واردات تایر از کشورهای جهان

کشور	ارزش صادرات(هزار دلار)	حجم صادرات (تن)	سهم از کل صادرات
آمریکا	13530620	2929645	16
آلمان	8712265	1465578	10
فرانسه	4363003	929642	5
کانادا	3419346	737589	4
انگلستان	3237863	577611	4
هلند	3135018	678329	4
ایتالیا	3026850	611495	3
استرالیا	2709616	460923	3

ارزش واردات کشورهای فوق در سال 2011 در نمودار زیر آمده است:

نمودار 39: رزش واردات کشورهای عمده جهان در سال 2011

در نمودار زیر نیز سهم واردات کشورهای عمده جهان نشان داده شده است:

نمودار 40: سهم واردات کشورهای عمده جهان در سال 2011

در جدول زیر واردات وزنی انواع لاستیک به تفکیک نوع لاستیک مشخص شده است. همان طور که ملاحظه می گردد، بیشترین سهم واردات متعلق به لاستیکهای سواری با 49 درصد و بعد از آن لاستیکهای باری و اتوبوسی با 22.5 درصد میباشد. بررسی ارزش دلاری هرکیلوگرم واردات لاستیک نشان می دهد که در اواخر سال 1388، رقم مذکور افزایش یافته است به طوری که متوسط ارزش دلاری هر کیلوگرم لاستیک در طی یک سال (1388) رقم 2.5 دلار به ازای هر کیلوگرم است لیکن این رقم در سال گذشتهی آن (1387) معادل 2.3 دلار بوده است که با افزایش قیمتهای کف گمرکی توسط گمرک ایران این رقم در سالهای اخیر افزایش یافته است.

جدول 75: آمار واردات تایر به تفکیک نوع مصرف

ردیف	مورد استفاده تایر و نوع آن	سال 1389	سال 1390	درصد تغییرات
ردیف	مورد استفاده تایر و نوع آن	میلیون حلقه	میلیون حلقه	درصد تغییرات
1	تایر سواری	53999	53369	1-
2	تایر اتوبوسی و باری	35675	38898	9
3	تایر موتورسیکلت	1057	537	49-
3	تایر دوچرخه	1382	1479	7
4	کشاورزی	739	954	29
5	ساختمانی و صنعتی	4784	5194	9
6	تیوب خودرو	2781	3036	9
7	تیوب دوچرخه و موتور	1872	2183	24-
8	سایر	18988	12578	34-
جمع تایر خودرو		95197	98415	3
جمع		122277	118228	3-

در نمودار زیر سهم واردات انواع تایر نشان داده شده است:

نمودار 41: سهم واردات انواع تایر

بیشترین واردات تایر از گمرک خرمشهر با مقدار 42.4 هزارتن معادل 36 درصد از کل واردات صورت گرفته است که به نظر می‌رسد علت آن تخفیفهای اعمال شده در این گمرک جهت اخذ تعرفههای میباشد که برای وارد کننده مبلغ قابل توجهی است. بعد از آن بیشترین واردات از گمرکات شهید رجایی، بندرلنگه و بوشهر صورت گرفته است که جمعاً 90 درصد آمار واردات را شامل میشود، این بدان معناست که اختصاص گمرکات تخصصی جهت وارد کردن لاستیک و تجهیز آنها جهت کنترل کیفیت و استاندارد به راحتی امکانپذیر است.

آمار واردات لاستیک نیز نشان می دهد که بیشترین حجم لاستیک وارداتی کشور از کشور امارات متحده عربی (کشوری که خود تولیدکننده لاستیک نمیباشد) بوده که رقم آن قریب به 78 هزارتن معادل 66.7 درصد از کل واردات میباشد. بعد از امارات کشور چین با 22 هزارتن در رتبه دوم قرار دارد که 18.5 درصد کل مبدا واردات را شامل میشود. همچنین در پی کشورهای مزبور کشور کره، هند و ترکیه به ترتیب با 4.4، 1.8 و 1.5 درصد از حجم کل واردات در رتبه‌های بعدی قرار دارند. جالب توجه اینکه سهم واردات از کشور امارات طی سال 1388 به نسبت کاهش یافته و از 71 درصد به 66.7 درصد رسیده است که در عوض واردات مستقیمی از کشور چین از 11.6 درصد به 18.5 درصد افزایش یافته است.

نمودار 42: سهم واردات تایر از کشورهای مختلف در سال 1387

در جدول زیر ارزش صادرات، حجم صادرات و سهم صادرات کشورهای عمده جهان آورده شده است:

جدول 76: صادرات تایر از کشورهای جهان

کشور	ارزش صادرات(هزار دلار)	حجم صادرات (تن)	سهم از کل صادرات
چین	14762243	4020013	17
ژاپن	8245552	1472576	9
آلمان	6895197	1010180	8
آمریکا	5431235	1278291	6
فرانسه	4178012	973641	5
کره جنوبی	4152030	824920	5
اسپانیا	3778883	733739	4
تایلند	3617511	831906	4

ارزش صادرات کشورهای فوق در سال 2011 در نمودار زیر آمده است:

نمودار 43: ارزش صادرات کشورهای عمده جهان در سال 2011

در نمودار زیر نیز سهم کشورهای عمده جهان از صادرات نشان داده شده است:

نمودار 44: سهم کشورهای عمده جهان از صادرات در سال 2011

در جدول زیر میزان کل صادرات تایر کشور از سالهای 1385 تا 1390 آورده شده است:

جدول 77: میزان کل صادرات تایر کشور

سال	میزان صادرات (تن)
1385	9570
1386	6870
1387	6600
1388	6550
1389	8440
1390	8300

نمودار 45: صادرات تایر

در جدول میزان کل صادرات تایر توسط شرکتهای تولیدکنندهی تایر نشان داده است. همان طور که ملاحظه میشود، جمع کل صادرات تایر کشور در سال 1388، معادل 4325 تن بوده است که در مقایسه با تولید کشور معادل 1.8 درصد میباشد.

آمار گمرکات کشور، صادرات قریب به 12.7 هزارتن تایر را نشان می دهد ولی متأسفانه باید اشاره نمود که ارزش هرکیلوگرم تایر صادر شده از ایران براساس آمار گمرک 1.5 دلار میباشد، این در حالی است که قیمت متوسط واردات تایر در سال جاری 2.5 دلار است که بنا به درخواست مکرر واحدهای تولید قیمت کف گمرکی با اصلاحات مکرر افزایش یافته است.

جدول 78: ارقام تولید و صادرات شرکتهای تولیدکننده تایردر سال 88 تا 90

ردیف	نام شرکت	صادرات در سال 1388	صادرات در سال 1389	صادرات در سال 1390
1	آرتاویل تایر	417
2	ایران یاسا	991
3	ایران تایر	111
4	البرز	0
5	بارز	1،079
6	پارس	118
7	دنا	0
8	کویرتایر	22
9	یزدتایر	1،587
10	خوزستان	0
جمع		4،325

نمودار 46: صادرات تایر تولیدکنندگان در سال 1388

قوانین مربوط به محیط زیست اصلیترین الزامهای قانونی هستند که طی سالهای اخیر صنعت تایر را تحت فشار قرار داده است. اصلیترین موازین، الزامهای اتحادیه اروپا برای محدود کردن صدای تایر است.

از سال 1997 کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای اروپا (UNECE) بیشتر مسئولیت تعیین استانداردهای جدید برای خودرو را به عهده گرفته است. تا سال 1997 موازینی برای محدود کردن صدای تایر شکل گرفته بود که روی تایر و توسعه صنعت اثرگذار بود.

در سال 1997 کمیسیون مزبور با تعیین استاندارد و محدودهی صدای تایر برای اتحادیه اروپا آغاز به کار کرد. در سالهای آینده موازین محدودیت صدا تدوین خواهد شد و همچنین موازین جدیدی نیز برای مقاومت غلتشی و ایمنی تایر در دست بررسی است.

موازین ناظر بر ضرورت "بازیافتپذیری خودرو" نیز چالش دیگر محیط زیستی محسوب میشود. تایر معمولاً حدود 3.5 درصد وزن خودرو را تشکیل میدهد و خوروسازان برای اینکه خود را در دستیابی به استانداردهای بازیافتپذیری خودرو ارضا کنند، حداکثر فشار را متوجه تایرساران برای بازیافتپذیری بیشتر کردهاند.

مساله محیط زیستی دیگر صنعت تایر آن است که بر اساس مواد شیمیایی اروپا، موازینی برای کاربرد مواد شیمیایی مختلف و ممنوع کردن کاربرد برخی از آنها در تایر در دست تدوین است. برای مثال محدود کردن کاربرد رزورسینول، روغن آرماتیک و نیز اکسیدروی در تایر را میتوان نام برد.

از دیگر سو، استاندارد مصرف سوخت در آمریکا به تصویب رسیده است که به شرح زیر میباشد:

در سال 2002، طی مسافت 38.4 کیلومتر به ازای هر گالن سوخت، در سال 2020، طی مسافت 56 کیلومتر به ازای هر گالن، که بدین مفهوم است که در یال 2020 بیشترین مصرف سوخت هر خودرو به ازای پیمایش 100 کیلومتر، باید 6.75 لیتر باسد.

به طور کلی وضعیت فناوری صنعت تایرسازی ایران قابلیت دسته بندی در چهار مرحله را داراست که عمده نکات مهم هر مرحله به شرح زیر می باشد:

مرحله اول (1337 – 1357):

تأسیس شرکتهای تایرسازی اقماری با سرمایه گذاری مشترک خارجی توسط شرکتهای معتبر بیاف گودریج، جنرال، بریجستون و پیرلی و تولید تایرهای گروه مختلف با محوریت تایرهای بایاس و اداره شرکتهای تایرسازی تحت نظارت شرکت های مزبور با سرمایه گذاری مشترک خارجی تأسیس شده اند.
فناوری آنها نسبتاً به روز بوده و با فناوری شرکتهای مادر چندان فاصلهای نداشته است.
بصورت اقماری اداره میشدهاند و شرکت های تحت پوشش از دست آوردهای جدید و دانش روز مطلع میشدند.
تجهیزات خط تولید نیز چندان فاصله ای با تجهیزات مورد استفاده در شرکتهای بزرگ نداشته و اساساً منابعی که از آنها ماشین و تجهیزات خریداری می شده اند، همانند امروز چندان متنوع نبوده اند.

مرحله دوم (1357 – 1368):

قطع ارتباط با شرکتهای بزرگ و محروم شدن از حمایتهای تکنولوژیک، پیروی از تفکر خودکفایی و تلاش در جهت حفظ وضعیت موجود، مجوز تأسیس شرکت های تایرسازی جدید با انتقال فناوری بومی و اداره شرکت ها به دست مدیران داخلی تحت نظارت سازمان صنایع ملی ایران
سعی و خطای مدیران و متخصصان داخلی جهت حفظ وضعیت موجود
فاصله گرفتن از روند تحولات و عدم اطلاع از آخرین دست آوردهای پژوهشی و تکنولوژیک
عدم رشد کیفی تایرها به دلیل نبودن زمینه رقابت و سیطره فضای جنگ بر حوزه اقتصاد و صنعت
ناکارامدی بخش عمده ای مدیران جهت اداره امور به دلیل وابستگی به تشکیلات دولتی و سیاسی
کمبود نیروی متخصص و آموزش دیده برای حل معضلات و مشکلات فنی

مرحله سوم (1368 – 1378):

واگذاری تدریجی سهام شرکتهای دولتی به بخش خصوصی، فعالیت شرکتهای جدید تایرسازی با محوریت تولید تایرهای بایاس، نوسازی و بازسازی صنایع تایرسازی با انجام طرح های توسعه و توسعه تایرهای رادیال سورای بلت سیمی و تمام سیمی باری با خرید دانش فنی از شرکتهای اروپایی
توجه صاحبان صنایع به مسئله رقابت و کاهش هزینه ها به دلیل ایجاد فضای نسبتاً باز اقتصاد آزاد و مطرح شدن بحث تجارت جهانی
انجام طرح های توسعه با خرید دانش فنی از شرکتهای متوسط بدون داشتن الگوی صحیح
نبودن استراتژی دقیق توسعه و تقلیدهای اجباری
توجه به استانداردهای مدیریت کیفیت به دلیل فشارهای حاصل از فضای کسب و کار
توجه به فعالیتهای پژوهشی و کاربردی علیرغم سرمایه گذاری اندک روی نیروی انسانی و بهره مند نبودن متخصصین از نرم افزار و سخت افرازهای مورد نیاز

مرحله چهارم (1378- 1389):

تمایل به مشارکت با سرمایه گذاری خارجی¹⁵، تکمیل پروژه رادیال گرایی و جبران عقب ماندگی تکنولوژیکی در مقایسه با استانداردهای جهانی با تکیه بر خرید فناوری از کشورهای پیشرفته صنعتی
در حال حاضر درصد رادیال گرایی در کشور حدود 30 درصد می باشد که عمدتاً حوزه تایرهای سواری را پوشش میدهد و سهم تایرهای باری در این بخش بسیار اندک است، در زمینه تایرهای سنگین و کشاورزی هیچگونه پیشرفتی در رابطه با رادیال گرایی صورت نپذیرفته است.
کاهش سودآوری شرکتهای تایرسازی به دلیل افزایش قیمت جهانی مواد و بالابودن قیمتتمامشده تایرها به دلیل بهره وری اندک ناشی از عقب ماندگی فناوری و تجهیزات
عدم رقابت تایرها در مقایسه با تایرهای وارداتی از نقطه نظر کیفی و همچنین قیمتتمامشده به دلیل کاهش تعرفه ها
بالابودن قیمتتمامشده تایرهای به دلیل بهره وری اندک ناشی از عقب ماندگی فناوری و تجهیزات
بحرانهای اقتصادی و تعطیلی مقطعی شرکتها و واحدهای تولیدی
سیاست غلط مالکین جدید شرکت ها و نداشتن استراتژی لازم جهت پیشبرد امور
تعطیلی و معوق ماندن طرح های توسعه به دلیل مشکلات اقتصادی
موفق نبودن صاحبان صنایع در رابطه با سرمایه گذاری مشترک با شرکتهای تایرسازی پیشرفته همچون گروه صنعتی بارز و یزد تایر

در حال حاضر مدیریت فعلی شرکت یزد تایر توانایی انتقال فناوری جهت به روزرسانی خطوط تولید کارخانجات یزد تایر و آرتاویل تایر و همچنین احداث کارخانه 100 هزارتن لاستیک کردستان را داراست که با در نظر گرفتن میزان اندک سرمایه گذاری مورد نیاز نسبت به صنایعی همچون صنایع بالادستی پتروشیمی و اشتغال زایی فراوان آن و با توجه به میزان تولید خودرو داخلی در نظر گرفته شده در سند چشمانداز می توان نسبت به تأمین سرمایه مورد نیاز آن اقدام نمود.

(1) Good Year
(2) Cooper
(3) Continental
(4) Michelin
(5) Pirelli
(6) Bridgestone
(7) Sumitomo
(8) Yokohama
(9) Kumho
(10) Hankook
(11) cybernetic or thinking tire
(12) Sub tread
(13) BF. Goodrich
(14) compound
(15) Joint Venture

اهداف بالادستی بخش صنعت، معدن و تجارت (امکان زندگی مطلوب و جایگاه بینالمللی) و ارزشهای عمومی (بهرهوری، پایداری، خودسازماندهی و ...) به طور مستقیم و یا از طریق سایر موضوعات (سلامت، امنیت، فرهنگ، سایر زنجیرههای تأمین و ...) ارزشهایی را برای این زنجیره مشخص میکنند. مهمترین ارزشهای ورودی این زنجیره در راستای اهداف بالا دستی، ارزشهای عمومی و با لحاظ اسناد بالادستی عبارتند از:

توزیع مطلوب درآمد بین اقشار جامعه (ورودی از بخش اجتماع و فرهنگ)
ایجاد فرصتهای برابر برای همه افراد جامعه
توازن منطقهای در استقرار فعالیتها و جمعیت (ورودی از آمایش سرزمین)
حفظ و ارتقا سلامت انسان: در این راستا، حفظ محیط زیست، سلامت کارگران و مصرفکنندگان باید مورد توجه باشد. (ورودی از سلامت)
پدافند غیر عامل (ورودی از امنیت)
حفظ استقلال و اقتدار کشور (ورودی از روابط بینالملل)

چشمانداز زنجیره تأمین تایر در راستای ارزشهای بالا دستی و بر اساس منابع در دسترس، مشخص میشود. چشمانداز زنجیره تأمین تایر در سال 1404 عبارت است از:

تأمینکنندهنیاز کشور به انواع تایرها
ارائه دهنده محصولات با کیفیت رو به رشد و قیمت رقابتی
فراهم کننده اشتغال گسترده و با کیفیت
حضور اثرگذار در فناوری، تولید و تجارت جهانی تایر
پایدار، مبتنی بر دانش، بهره ور و رقابتپذیر

مقاصد (اهداف کمی قابل سنجش و ارزیابی) زنجیره، در راستای این چشمانداز باید طراحی شوند.

متغیرهای اصلی که باید حالت مطلوب آنها به عنوان اهداف اصلی زنجیره تعیین شوند عبارتند از: تولید، قیمت، کیفیت، تجارت خارجی (صادرات، واردات و اشتغال. علاوه بر این متغیرها، به متغیرهای جانبی مانند کیفیت زندگی کاری، توزیع درآمد، بهرهوری، پایداری و ... که در راستای خط‌مشیهای ورودی مطرح میشوند نیز باید پرداخته شوند. اهداف جانبی زنجیرهها عمومی بوده در برنامههای افقی بررسی میشوند. اهداف اصلی زنجیره تأمین تایر در جدول زیر بیان شدهاند. مقادیر ریالی برای سال 1394 و 1404 با قیمت ثابت سال 1389 برآورد شدهاند.

اهداف تولید در این زنجیره علاوه بر ارزشافزوده، بر اساس تعداد تایر نیز مشخص شده است، زیرا تایر جزء محصولات مهم بوده و مقادیر تولید آن باید با تولید خودور هماهنگ باشد. بنابراین لازم است برای برآورد و تخصیص منابع کافی و پایش اهداف، مقادیر تولید پیشبینی شوند. البته با به روز رسانی این برنامه، همه اهداف و راهبردها از جمله اهداف تولید اصلاح خواهند شد.

جدول 79: اهداف اصلی زنجیره تأمین تایر

متغیر		واحد	1389	1394	1404
تولید	تولید تایر	هزار تن	227	660	1200
	حداقل ارزشافزوده(به قیمت ثابت سال 89)	هزار میلیارد ریال	3093	9000	15000
	متوسط نرخ رشد ارزشافزوده	درصد	-18%	24%	5%
	نسبت ارزشافزوده به صنایع شیمیایی(به قیمت ثابت سال 89)	درصد
	نسبت ارزشافزوده به بخش صنعت، معدن و تجارت(به قیمت ثابت سال 89)	درصد	0.24	0.42	0.24
	نسبت ارزشافزوده به کل اقتصاد	درصد	0.06	0.13	0.08
اشتغال	اشتغال مستقیم	هزار نفر	12.5	37.5	68.5
اشتغال	نسبت اشتغال زنجیره به اشتغال بخش صنعت، معدن و تجارت	درصد	0.18	0.44	0.6
کیفیت	رضایت مصرفکننده
کیفیت	اجرای استانداردها	درصد	100	100	100
قیمت	سطح قیمت
صادرات	ارزش صادرات	میلیارد ریال	0	18000	32000
واردات	نسبت صادرات به واردات	برابر	0.057	0.5	1

مصارف تایر شامل مصارف خودروسازان (OE) و مصارف دارندگان خودرو (مصارف جایگزین، RT) میباشد. تایر یکی از محصولات پایین دستی پتروشیمی محسوب میشود که ارزشافزوده آن به مراتب بالاتر از محصولات میاندستی و بالادستی بوده و همچنین نسبت سرمایهگذاری به اشتغال آن پایینتر از متوسط صنعت میباشد. بنابراین اهداف تولید تایر با توجه به اهداف تعیین شده برای تولید خودرو، تعداد خودروهای کشور و صادرات در سال 1394 و 1404 محاسبه شده است. البته تا سال 1394 صادرات معادل با واردات شده و در سال 1404 صادرات کشور 20 درصد بیش از واردات خواهد بود. همچنین تا سال 1404 با افزایش کیفیت تایرهای تولیدی سرانه مصرف آن به ازای هر خودرو کاهش خواهد یافت.

برای دستیابی به ارزشافزوده پیشبینی شده در این بخش، رشد ارزشافزوده تا سال 1394 باید به طور متوسط 24% و از سال 1394 تا سال 1404 به طور متوسط 4% باشد.در سال1389، 10 واحد تولید تایر (شامل خودرو، موتورسیکلت، دوچرخه) در کشور فعال بودهاند که با 60% ظرفیت تولید میکردند. با افزایش تولید این واحدها و همچنین ایجاد چند واحد بزرگ، دستیابی به مقادیر تولید ارزشافزوده هدفگذاری شده امکانپذیر است. البته اکثر واحداهای موجود فرسوده بوده و از فناوری پایین برخوردار هستند بنابراین در این صنعت اقدامات گستردهای صورت گیرد.

برای برآورد نسبت ارزشافزوده به اشتغال برای سال 1394 و 1404 سهم بهرهوری در رشد اقتصادی (به ترتیب 33% و 50% ) لحاظ شده است. به عبارت دیگر، 33% رشد ارزشافزوده در سال 1394 باید بدون افزایش نیروی کار (و همچنین سرمایه) حاصل شود و بنابراین علاوه بر افزایش ارزشافزوده، نسبت ارزشافزوده به اشتغال نیز افزایش مییابد. افزایش نسبت ارزشافزوده به اشتغال به این معنی است که متناسب با افزایش ارزشافزوده، اشتغال افزایش نمییابد، هر چند اشتغال در سال 1394 نسبت به سال 1389 افزایش خواهد یافت.

جدول 80: اولویتهای صادرات در زنجیره تأمین تایر

ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	ارزش صادرات در سال 1389 (میلیارد دلار)	1389		1394		1404
ردیف	محصول (کالا و خدمات)	گروه صادرات	ارزش صادرات در سال 1389 (میلیارد دلار)	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مزیت رقابتی آشکار متقارن (SRCA)	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار )	سهم از صادرات جهانی (درصد)	مبلغ معادل در سال 2011 (میلیارد دلار )
1	تایر موتورسیکلت و دوچرخه	1
2	تایر سواری و باری	1

گروه اول: در راستای اهداف هستند اما ممکن است کشور در وضع موجود منابع بالفعل و یا سهم بالایی در صادرات این گروه محصولات نداشته باشد و صادرات آنها باید مورد حمایت باشند.
گروه دوم: محصولاتی که در وضع موجود صادرات خوبی دارند یا با استفاده از منابع مازاد (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) میتوانند تولید و صادر شوند. اگر قید منابع، صادرات این گروه از محصولات را محدود نکند، باید از صادرات آنها حمایت کرد.
گروه سوم: سایر محصولات

جدول 81: اولویتهای واردات در زنجیره تأمین تایر

ردیف	محصول	گروه واردات	1389		1394		1404		دلایل
ردیف	محصول	گروه واردات	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	سهم واردات از مصرف داخلی	ارزش واردات (میلیارد دلار)	دلایل
1	کائوچوی طبیعی	1	100%		100%		100%		عدم وجود شرایط اقلیمی مناسب برای تولید کائوچوی طبیعی
2	تایرهای ماشینآلات راهسازی و صنعتی	1							عدم صرفه مقیاس برای تولید در داخل
3	انواع تایر	2			10%		10%		برای تنظیم بازار (قیمت، کیفیت)

گروههای وارداتی بر اساس ضرورت واردات عبارتند از:

گروه اول: بخش عمده و یا همه تقاضای داخلی آنها با واردات تأمین میشود. واردات این محصولات بیشتر به دلیل کمبود منابع (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) و یا عدم صرفه مقیاس تولید، انجام میشود.
گروه دوم: به اندازه تقاضای داخلی (مصارف داخلی و تولید محصولات صادراتی) میتوانند تولید شوند، اما تأمین بخشی از تقاضای داخلی از طریق واردات، برای تنظیم بازار داخلی (قیمت، مقدار و کیفیت) انجام میشود. محصولاتی که وابستگی به واردات آنها، پایداری اقتصاد کشور را کاهش میدهند، باید در داخل کشور تولید شود و در این گروه قرار می‌گیرند.
گروه سوم: سایر محصولات

جدول 82: مواد اولیه زنجیره تأمین تایر

ردیف	شرح مواد	مقادیر مورد نیاز
ردیف	شرح مواد	1389	1394	1404
1	کائوچوی مصنوعی
2	دوده

لایه جدید... لایه جدید...

مهمترین راهبردهای میانی برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین تایر عبارتند از:

اصلاح مصارف
ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
گسترش پژوهش
گسترش همکاری بین بنگاهها
تغییر اندازه بنگاهها
اصلاح مالکیت بنگاهها
تقویت نمانامها
بهبود روش تأمین مالی
اصلاح روش تسویه و زمان پرداخت

سایر راهبردهای میانی مانند افزایش تطابق شغل و شاغل، ارتقا توانمندی بنگاهها و ... برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین تایر مؤثر هستند. اجرای این راهبردها برای دستیابی به اهداف این زنجیره دارای ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک راهبرد عمومی تلقی شده و در اینجا تشریح نشدهاند. همچنین زیرساختهای نرم مرتبط با آنها نیز به عنوان یک زیرساخت عمومی در قسمت راهبردهای نهایی معرفی شدهاند.

راهبردهایی مانند کاهش تعدد برند، کاهش تعداد پلتفرمها و ... راهبردهایی در سطح بنگاه هستند نه در سطح زنجیره تأمین که حاکمیت لازم باشد برای تحقق آنها مداخله کند. در واقع حاکمیت با قیدهایی که برای کیفیت، قیمت و صادرات میگذارد اهدافی را برای بنگاهها ترسیم میکند که بنگاهها برای دستیابی به آن اهداف و با توجه به منابع خود راهبردهایی مانند کاهش تعداد پلتفرم را ممکن است انتخاب نمایند، البته ممکن است در آیندهای نه چندان دور فناوریهای جدیدی مطرح شوند که هزینه تعدد پلتفرمها را پوشش دهند.

اولویتهای اصلاح مصارف خانوار در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 83: اولویتهای اصلاح مصارف در زنجیره تأمین تایر

ردیف	محصول	واحد	1389	1394	1404
1	خدمات حمل و نقل عمومی	سهم از سفر با خودرو
2	خودروهای کوچک، دونیرویی، برقی و دیزلی	سهم از خرید خودرو
3	خدمات معاینه فنی خودروهای سواری شخصی	تعداد معاینه فنی برای هر خودرو در چرخه عمر
4	عمر مفید استفاده از تایر	سال

سهم حمل و نقل عمومی از سفرهای سواره بر اساس نسبت سفر با ناوگان حمل ونقل عمومی (به ویژه موارد جایگزین شده با سفر با وسیله نقلیه سواری شخصی) نسبت به کل سفرهای سواره با هرنوع خودرو، به دست میآید. تغییر الگوی سفر خانوار در راستای ایجاد تقاضا برای حمل و نقل عمومی میباشد که از طرف دیگر برای تولید ناوگان حمل و نقل عمومی (شامل خودرو و ناوگان ریلی است) ایجاد تقاضا میکند. خرید خودروهای کوچک، کم مصرف و دیزلی نیز در راستای ایجاد تقاضا برای تولید پیشبینی شده برای تولید این خودروها میباشد. لازم به ذکر است در مقادیر تعیین شده در خدمات حمل و نقل عمومی، سفر بر حسب نفر کیلومتر مد نظر میباشد نه جابهجایی بر حسب نفر.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر اصلاح مصارف اثر دارند، عبارتند از:

تنظیم اطلاعات: اطلاعرسانی درباره ویژگیهای تایرها و مشخصههای کیفی (مانند کارایی، دوام، چسبندگی و ...)
بهبود روش تأمین مالی: با اولویتبندی پرداخت تسهیلات بانکی تقاضا اصلاح خواهد شد.
تقویت نمانامها (برند)

برای دستیابی به اهداف تولید در این زنجیره، لازم است ظرفیتهای تولیدی لازم ایجاد شده و یا کارخانههای موجود بازسازی و تکمیل شوند. البته در مواردی که ظرفیتهای کافی ایجاد شدهاند، ایجاد ظرفیتهای جدید باعث افزایش قیمتتمامشده و کاهش بهرهوری میشود. با توجه به محدودیت منابع (مالی، نیروی انسانی، تجهیزات و غیره) لازم است ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید متناسب با اهداف تولید، اولویتبندی شده و تخصیص منابع و مشوقها بر اساس اولویتها انجام شود.

بخشی از موضوعات سرمایهگذاری دارای اولویت (اولویت الف) و بدون اولویت (اولویت ب) این زنجیره در جدول زیر معرفی شدهاند. با توجه به تواناییهای بنگاههای این زنجیره، بازسازی خطوط تولید آنها نیاز به حمایت ویژه ندارد.

جدول 84: اولویتهای ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید در زنجیره تأمین تایر

ردیف	موضوع سرمایهگذاری	اولویت		شرایط احراز اولویت			ظرفیت موردنیاز کشور - سال 1404
ردیف	موضوع سرمایهگذاری	الف	ب	حداقل ظرفیت	شهرستان محل استقرار	سایر شرایط	ظرفیت موردنیاز کشور - سال 1404
1	تایرهای رادیال سیمی سواری	*
2	تایر رادیال تمام سیمی اتوبوسی و کامیونی	*
3	تایر رادیال سیمی مینی بوس و وانتی	*
4	تایر رادیال ماشینهای کشاورزی	*
5	تایر ماشینهای راهسازی رادیال	*
6	تایر رادیال هواپیما	*
7	تایرهای وسایل نقلیه دوچرخ اعم از موتور، دوچرخه و اسکوتر		*
8	تایر وسایل غیر نقلیه		*
9	تایر فرقون		*
10	تایرهای کالسکه		*
11	مراکز آزمون قطعات و مجموعههای خودرو		*
12	تیوب خودرو سواری		*
13	تیوب باری-اتوبوسی		*
14	تیوب وانتی و مینی بوسی		*
15	تیوب ماشین آلات کشاورزی و راه سازی		*
16	تیوب وسایل نقلیه دوچرخ و تک چرخدار		*

اطلاعات بیشتر درباره اولویتهای سرمایهگذاری در پایگاه اطلاعات فرصتهای سرمایهگذاری (بخش سرمایهگذاری در درگاه بهین یاب) ارائه شده است.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید اثر دارند، عبارتند از:

تنظیم اطلاعات: اعلام اولویت‌های سرمایهگذاری و مشوقها برای سرمایهگذاران، بانکها و مؤسسات تأمین مالی،
تأمین مالی: تأمین منابع مالی برای سرمایهگذاریهای دارای اولویت

ظرفیت تولید کارخانجات تایر کشور بسیار پایینتر ازظرفیتهای مطلوب بین المللی میباشد. حداقل ظرفیت مطلوب جهت تولید بهینه، حفظ سهم بازار در فضای رقابتی و همچنین اختصاص بودجه جهت انجام امور پژوهش و توسعه بمنظور تولید تایر با فناوری های جدید همگام با نیاز و تغییرات مطرح در صنایع خودروسازی جهان، 100 هزار تن در سال میباشد، در حالیکه بغیر از کارخانه بارز که دارای ظرفیت اسمی 87،900 تن در سال است، سایر کارخانجات ظرفیتی زیر 40،000 تن در سال را تجربه مینمایند که در نتیجه از تأمین مطلوب هزینههای تولید تایر عاجز میباشند.

مطالعات انجام شده نشان میدهد که ظرفیت اسمی و مصوب شده ی تولید انواع تایر و تیوب در شرایط فعلی در کشور نزدیک به 320،000 تن در سال است. میزان تولید واقعی در سال 1390حدود 227,000 تن تایر خودروهای سواری، وانتی، باری، اتوبوسی، صنعتی و کشاورزی و تایرهای دوچرخه و موتوری بوده است. میزان واردات به کشور در سال 1390حدود 122,500 تن و صادرات از 8,300 تن بوده است.

طرح های توسعهای مطرح شدهی فعلی با توجه به اطلاعات کسب شده، نهایتاً ظرفیت نهایی را در دو مرحله به حدود 460،000 تن خواهد رسانید. (یعنی معادل 140،000 تن افزایش ظرفیت از راه اجرای طرح های توسعه) برای شرکتهایی نظیر ایران تایر (4000 تن در سال در پروژهی توسعه و جایگزینی) و لاستیک پارس (45،000 تن در سال پروژه ی توسعه و جایگزینی).

باید اشاره شود که به دلیل اینکه پروژه های جایگزینی تولید تایر رادیال به جای بایاس قرار میگیرند در عمل ظرفیت فعلی تولید این شرکت ها افزایش چشمگیری نخواهد داشت. در این راستا لاستیک بارز با انجام پروژه توسعه در دو مرحله به ظرفیت 133،600 تن خواهد رسید. شرکتهای لاستیک خوزستان (20،000 تن در سال)، کویرتایر (30،000 تن در سال)، یزدتایر (14540 تن در سال) بارز (45،700 تن در سال)، شرکت دنا (12،000 تن در سال)، ایران یاسا (3480 تن در سال)، لاستیک پارس (8،000 تن در سال) و ایران تایر (بدون افزایش ظرفیت) افزایش ظرفیت خواهند داشت. این پروژه ها عمدتاً با توجه به نیاز فعلی کشور، تولید تایرهای سواری رادیال را در دستور کار دارند.

برای دستیابی به فناوریهای مورد نیاز در تولید تایرهای با کیفیت بالاتر و همچنین کاهش قیمتتمامشده، اجرای پروژههای پژوهشی ضرورت دارد. با توجه به اینکه صادرات خودرو و قطعات در اولویت‌های صادراتی کشور (گروه اول) قرار دارند و همچنین با لزوم تنظیم بازار داخلی با واردات در این زنجیره، فناوری طراحی و ساخت تایر به عنوان یکی از اجزای کلیدی خودرو باید ارتقا یابد. ارتقای فناوری در زنجیره تایر بیش از این که نیاز به استفاده از تجهیزات جدیدتر در کارخانههای تولیدی، انتقال فناوری و سایر روشها داشته باشد به اجرای پروژههای پژوهشی نیاز دارد که البته باید توسط حاکمیت نیز حمایت شوند.

مهمترین موضوعات پژوهشی در این زنجیره در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 85: اولویتهای پژوهش در زنجیره تأمین تایر

ردیف	موضوع	توضیح
1
2

اولویتهای مطرح شده در جدول بالا فهرستی اولیه و کلی میباشد. اطلاعات بیشتر درباره اولویتهای پژوهشی در پایگاه اطلاعات اولویت‌های پژوهشی (بخش فناوری در درگاه بهین یاب) ارائه شده است.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر گسترش پژوهش در زنجیره تأمین تایر اثر دارند، عبارتند از:

اصلاح روش تأمین مالی: اولویت در پرداخت تسهیلات بانکی به پروژههای با سطح آمادگی فناوری بالاتر از 4 و به وِیژه برای موارد تجاری سازی
تنظیم مالیات و یارانه: پرداخت کمک بلاعوض برای اجرای پروژههای پژوهشی با سطح آمادگی فناوری 4 و کمتر
گسترش همکاری بین بنگاهها: ایجاد شرکتهای مشترک یا کنسرسیومهای پژوهشی بین قطعهسازان، مجموعه سازان، خودروسازان و مؤسسات پژوهشی
تغییر اندازه بنگاهها: با افزایش اندازه بنگاهها امکان و ضرورت پژوهش افزایش مییابد. بنابراین افزایش اندازه خودروسازان، مجموعه سازان و قطعهسازان در راستای پروژههای پژوهشی پیشنهاد میشود.
تنظیم اطلاعات: اطلاعرسانی درباره اولویت‌های پژوهشی و مشوقها به واحدهای تولیدی، پژوهشگران

در شرکتهای تولیدکننده تایر جهان، اولاً تنوع سایزهای تولیدی بسیار گسترده بوده و در ثانی نظر به جهتگیری صادراتی در این شرکتها، تولید تایرهای پیشرفته در دستورکار قرار دارد. حال آنکه در صنعت تایر ایران، اولاً تنوع محصول هر یک از کارخانهها به نحو چشمگیری محدود است، و در ثانی سایزها و نسلهای تایرهای تولیدی متناسب با تولیدات عمدهی خودروسازان داخلی است و آینده نگری در رابطه با آماده شدن به منظور تولید نسلهای جدید تایر، که متناسب نسلها جدیدتر خودرو باشد به چشم نمیخورد. بنابراین مشخص است جهت حفظ حیات و دوام تولید صنعت تایر و لاستیک لازم است با توجه به نیاز بازار داخلی و منطقه ای و همچنین روند تولید خودرو در داخل کشور، نسبت به تغییر خطوط تولید کارخانجات مذکور از بایاس نخی به رادیال با استفاده از فناوری روز دنیا اقدام نمود. بنابراین صنعت تایر کشور برای حفظ رقابتپذیری باید همگام با پیشرفتهای فناورانه جهان باشد. برای دستیابی به این منظور اقدامات زیر ضروری به نظر می‌رسد:

تولید در محدوده تایرهای رینگ 15 الی 19.5 در کلیه بخشهای سواری، وانتی، باری و اتوبوسی
تولید با استفاده از تکنولوژیهای جدید

نانوتکنولوژی: که منجر به افزایش استحکام، طول عمر و کاهش وزن تایر خواهد شد.
تولید تایر تکی بجای استفاده از تایر دوقلو در محور عقب خودروهای سنگین
تولید تایر با سیستم PAX (پنچررو)
کاربرد گاز نیتروژن در تایر: گاز نیتروژن در تایرهای خودروهای مسابقه‌ای، سنگین،هواپیما، فضاپیما بکار میرود و به لحاظ سنگینی مولکولهای گاز نیتروژن نسبت به اکسیژن در مقابل گرما مقاومتر بوده و از اکسیده شدن و تخریب لاستیک نیز جلوگیری میکند.

ارتباط میان بنگاهها در طول و عرض زنجیره تأمین تایر، از جمله اساسی‌ترین موضوعات است. همکاری بین بنگاهها از مهمترین عوامل تنظیم کننده اهداف زنجیره مانند قیمت، کیفیت، پایداری و ... به شمار میرود. در صورتی که ارتباط مناسبی بین بنگاهها در زنجیره تأمین ایجاد نشود، عملیات تأمین و توزیع دچار خلل شده و باعث نوسان در تولید و قیمت، عدم اطمینان به کیفیت، عدم شفافیت و کاهش انگیزه برای سرمایهگذاری میگردد. همچنین برای تحقق برخی راهبردهای میانی مانند ارتقای فناوری نیز همکاری بین بنگاهها میتواند یک راهبرد مناسب به حساب آید.

اولویتهای گسترش همکاری بین بنگاهها در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 86: اولویتهای گسترش همکاری بین بنگاهها در زنجیره تأمین تایر

ردیف	موضوع	راهبرد	توضیح
1	خرید مواد اولیه و صادرات	شرکت مشترک بین تولیدکنندگان	در صورت تدوین استانداردهای طراحی و ساخت تایر، امکان تأمین مواد اولیه و قطعات مرتبط به صورت انبوه امکانپذیر میباشد
2	اجرای پروژههای پژوهشی	شرکت مشترک یا کنسرسیوم بین تولیدکنندگان و مؤسسات پژوهشی
3	تولید انواع تایر	تقسیم کار بین تولیدکنندگان	در بسیاری از کارخانههای تایرسازی جهان، تولید هر کارخانه به ردهی خاصی از محصولات اشتغال دارد، در حالیکه در کشور ما یک کارخانه و سازمان تولیدی چند نوع محصول از تایرهای سبک و سنگین تا کشاورزی و راهسازی را تولید میکند. این روش کار از تخصصی شدن تولید، و نیز تعمیق تخصصها پیشگیری میکند و مانعی برای بهینهسازی خدمات و بهرهوری خطوط تولید نیز به حساب میآید.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر گسترش همکاری بین بنگاهها اثر دارند، عبارتند از:

اصلاح روش تأمین مالی: تأمین سرمایه در گردش برای موارد همکاری دارای اولویت
تنظیم اطلاعات: تولید اطلاعات لازم برای بنگاهها از طرفهای همکاری از طریق رتبهبندی بنگاهها
تنظیم شرایط: تدوین استانداردهای همکاریهای بین بنگاهی به ویژه موارد حقوقی و رسیدگی به دعاوی مربوطه در اسرع وقت

تغییر اندازه بنگاهها

حوزه فعالیت بنگاهها در طول و عرض زنجیره تأمین میتواند تغییر نماید. آثار مثبت افزایش فعالیت در عرض زنجیره (افزایش حجم تولید) عبارتند از:

صرفه مقیاس در خرید مواد اولیه، فروش محصول و تولید محصولات جدید
تأمین منابع بیشتر برای تحقیق و توسعه و اجرای پروژههای پژوهشی
امکانپذیری نظارت بر عملکرد بنگاه و کیفیت محصولات آن، و در نتیجه بهبود کیفیت محصولات

این موارد میتوانند باعث کاهش قیمت، افزایش کیفیت و در نتیجه بهبود رقابتپذیری شود. بنابراین در بخشهایی از زنجیره تایر که کاهش قیمت یا صادرات مورد توجه میباشد، افزایش اندازه بنگاهها توجیه پذیر و قابل بررسی است.

افزایش اندازه در طول زنجیره شامل تولید محصولات بالا دستی و پائین دستی توسط یک بنگاه میشود که میتواند باعث کاهش قیمت و افزایش پایداری زنجیره شود.

افزایش اندازه بنگاه باعث افزایش پیچیدگی مدیریت بنگاه میشود که تا حدی با اصلاح ساختارهای سازمانی قابل برطرف شدن است. همچنین در مواردی انحصار و اعمال نفوذ در بنگاهها شود. این موارد نیز با تنظیم بازار از طریق تجارت جهانی و افزایش شفافیت در فرایندها و نحوه مدیریت جامعه تا حدی قابل پیشگیری است. بنابراین با توجه به مزایا و معایب افزایش اندازه بنگاهها در هر مورد باید تدابیر لازم اتخاذ شود.

اولویتهای تغییر اندازه بنگاهها در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 87: اولویتهای تغییراندازه بنگاهها در زنجیره تأمین خودرو

ردیف	موضوع	راهبرد	توضیح
1	تولید تایرهای سواری و وانت	ادغام بنگاههای موجود برای افزایش حجم تولید	تولید تایر در سطح جهانی با تنوع، کیفیت و تمرکز بازار بالا انجام میشود. برای افزایش رقابتپذیری بنگاههای داخلی باید مقیاس تولید افزایش یابد.
1	تولید تایرهای سواری و وانت	توسعه ظرفیتهای تولید بنگاههای موجود	با توجه به اینکه ظرفیتهای موجود کمتر از ظرفیت مورد نیاز برای اهداف پیشبینی شده برای تولید است، افزایش حجم تولید علاوه بر ادغام بنگاههای موجود با توسعه ظرفیت بنگاههای موجود نیز امکانپذیر است.
2	تولید تایرهای سنگین	ادغام بنگاههای موجود برای افزایش حجم تولید	ظرفیتهای پراکنده با مقیاس پایین و عمدتاً تک محصوله در کشور ایجاد شده است. برای افزایش رقابتپذیری بنگاههای موجود در سطح جهانی با تنوع و کیفیت مورد نیاز مشتری، مقیاس تولید از طریق ادغام بنگاههای موجود میبایست افزایش یابد.
3
4
5

تقاضای تایرهای سنگین بسیار کمتر از تایرهای سواری است و فرایند تولید آنها با اتوماسیون کمتر و با مقیاس تولید کمتر اقتصادی خواهد بود. ظرفیت تولید تایرهای سنگین در کشور متناسب با اهداف پیشبینی شده برای تولید میباشد بنابراین افزایش ظرفیت تولید در این تایرها مطرح نیست و برای افزایش رقابتپذیری در راستای افزایش مقیاس تولید علاوه بر همکاری بین بنگاهها، ادغام بنگاههای موجود مطرح شده است.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر تغییر اندازه بنگاهها اثر دارند، عبارتند از:

تأمین مالی: اولویت در تأمین منابع مالی برای خرید سهام بنگاهها
ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
تنظیم مالیات و یارانه: کاهش تعرفه واردات، انگیزه لازم برای کاهش قیمتتمامشده را ایجاد میکند که ممکن است بنگاهها را به سمت تغییر اندازه سوق دهد.
تنظیم شرایط: با توجه اهداف تعیین شده برای توزیع درآمد، لازم است حمایت از افزایش اندازه بنگاهها، برای بنگاههای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار (شامل فرابورس) با میزان سهام شناور مناسب شود.

اصلاح مالکیت بنگاهها

تغییر مالکان و یا تغییر نقش آنها میتواند اثر بسیار زیادی بر عملکرد بنگاه داشته باشد. با اصلاح ساختار مالکیتی، تقویت حقوق مالکیت و تنظیم روابط مالکیت و مدیریت، هزینههای بنگاه میتواند کاهش یافته و نظارت بیشتری بر عملکرد مدیران اعمال خواهد شد.

اکثر سهام کارخانههای تایرسازی به بخش غیردولتی واگذار شده است اما سهامداران نقش موثری در مدیرت آنها ندارند. بنابراین لازم است نقش سهامداران در مدیریت بنگاه بهبود یابد.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر اصلاح مالکیت بنگاهها موثرند، عبارتند از:

تنظیم اطلاعات: افزایش اطلاع سهامداران از عملکرد مدیران برای بهبود نظارت بر عملکرد آنها
تنظیم شرایط: الزام اجرای حاکمیت شرکتی

تقویت نمانام‌ها (برند)

ایجاد و تقویت نمانام (برند) میتواند اعتماد مشتریان و همچنین تعهد عرضهکنندگان به کیفیت محصولات را افزایش دهد. نمانامهای معتبر میتوانند از تبلیغات اغوا کننده و غیر واقعی پیشگیری نمایند، البته باید از ایجاد شهرت برای نمانامها از طریق تبلیغات اغوا کننده پیشگیری نمود.

در حال حاضر چند نمانام (برند) معتبر از تولیدکنندگان ایرانی تایر و همچنین تعدادی از نمانامهای جهانی در بازارهای داخلی مطرح هستند. برای افزایش اعتبار این نمانام‌های ایرانی در بازارهای داخلی و گسترش آنها در بازارهای جهانی اقداماتی باید صورت پذیرد.

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر تقویت نمانامها اثر دارند، عبارتند از:

گسترش همکاری بین بنگاهها: ایجاد شرکتهای مشترک برای فروش محصولات و یا پیمانکاری فرعی
تغییر اندازه بنگاهها: با افزایش حجم فروش بنگاهها امکان ایجاد نمانام معتبر فراهم میشود
تنظیم اطلاعات: تولید و انتشار اطلاعات درباره عملکرد بنگاهها در ابعاد مختلف از طریق رتبهبندی انها
تنظیم شرایط: تدوین و اجرای استانداردهای اطلاعرسانی تجاری برای پیشگیری از تبلیغات اغوا کننده و غیرواقعی
تنظیم شرایط: پیشگیری از جعل برند و پیگرد سریع تخلفهای مربوطه

مرکز پژوهش و توسعه (R&D) متمرکز جهت بومیسازی فناوری تولید تایر

به لحاظ ضعف علوم پایه و تحقیقات نظری و مادر در کشور، هزینهی تحقیقات مورد نیاز صنعت تایر برای بازنگری در فرایند و فناوری تولید نسبتا بالا است. علاوه بر آن، سرمایهگذاری مورد نیاز تحقیقات در زمینههایی مانند کاربرد مواد جدیدتر و یا بررسی توسعهی تایرهای جدید یا صورت نمی‌گیرد و یا به صورت محدود در موارد اضطراری انجام میشود. این در حالی است که در کشورهای صاحب تکنولوژی، اغلب تحقیقات مبنایی در مراکز پژوهشی و دانشگاهی صورت می‌گیرد و تایرسازان تنها میبایست سرمایهگذاری مورد نیاز برای کاربردی کردن نتایج پژوهش‌های بنیانی و نظری را تأمین کنند. در کشورهایی همچون چین، با مشارکت دولت و دانشگاه، مرکز تحقیقاتی در شان دانگ (مرکز صنعت تایر چین) ایجاد شده است که مؤسسات شبیه آن در ایران وجود ندارد.

جهت بومیسازی و تولید تایرهای سواری و باری در سایزهای مورد نیاز صنعت خودرو و بازار داخل، لازم است با توجه به شرایط صنعت تایر و لاستیک کشور نسبت به نوسازی و بومیسازی تولید تایر در کشور اقدام نمود. در حال حاضر پتانسیلهای اولیهی این امر نیز مهیا می باشد که میتوان به وجود شرکت مهندسی و تحقیقات صنایع لاستیک اشاره نمود. این شرکت با تجربهی بیست ساله در زمینه خدمات آموزشی، آزمایشگاهی، کنترل کیفی، انجام پروژه های تحلیلی و امکان سنجی و نظارتی در زمینه بهینهسازی مصرف انرژی، فعالیت انتشاراتی، بانک اطلاعاتی صنعت لاستیک و کتابخانه مرجع و همچنین برگزارکننده همایش ملی لاستیک، به عنوان اولین مرکز تخصصی و تحقیقاتی صنعت لاستیک کشور خدمت رسانی نموده است که در نتیجه از ظرفیتهای بالقوه جهت بومیسازی فناوری تولید تایر در کشور برخوردار می باشد. بنابراین لازم است با یک برنامه ریزی بلندمدت و هدفمند و همچنین تزریق منابع مالی نسبت به انجام این مهم اقدام نمود.

اولویتهای تأمین مالی در زنجیره تایر در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 88: اولویتها و روشهای تأمین مالی در زنجیره تأمین تایر

ردیف	موضوع	راهبرد	الویت		توضیح
ردیف	موضوع	راهبرد	الف	ب	توضیح
2	ایجاد ظرفیتهای تولید دارای اولویت	تسهیلات بانکی	*		اولویتهای سرمایه ثابت بر اساس اولویتهای شناسایی شده برای ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید مشخص میشوند.
3	صادرات تایر	تسهیلات بانکی اعتبار خرید	*		پرداخت تسهیلات به خریداران خارجی نه تنها رقابتپذیری بنگاههای ایرانی نسبت به بنگاههای خارجی را افزایش میدهد، بلکه به سبب اعطای قدرت انتخاب برای خریداران رقابت بین تولیدکنندگان داخلی افزایش مییابد

به ازای تولید هر 10 هزارتن تایر رادیال معادل 5 میلیون دلار سرمایه گذاری نیاز است که با در نظر گرفتن 70% ظرفیت تایر بایاس کشور (معادل 223 هزار تن از 318 هزار تن)، تنها تغییر خطوط تولید از تایر بایاس نخی به تایر رادیال حدوداً 112 میلیون دلار و با احتساب ظرفیتسازی داخلی جهت جلوگیری از واردات (معادل 117 هزار تن در سال 1388)، حدوداً 59 میلیون دلار و جمعاً به ارزش 171 میلیون دلار سرمایه گذاری نیازمند است.

گسترش همکاریهای منطقهای یکی از راهبردهای مؤثر در توسعهی تجارت پایدار محسوب میشود. رویکرد گسترش توافقنامههای دوجانبه و چند جانبه تجاری در حوزه کالا، خدمات و امور پولی و مالی نوعی همکاری منطقهای محسوب میشود که تجربیات جهانی موفقی نیز برای آن وجود دارد.در دو دهه اخیر جهان شاهد افزایش روند توافق نامههای دو جانبه تجاری بوده است. دلیل اقبال به توافق نامههای دو جانبه در مقابل توافقنامههای چند جانبه و منطقهای و جهانی، باز بودن دست کشورها در تنظیم این نوع توافق نامه هاست. این توافق نامهها با توجه به ظرفیتها، توانمندیها و شرایط دو کشور طرف قرارداد تنظیم شده و لذا قدرت مانور بسیاری در اختیار کشورها قرار داده است.

به طور کلی توسعه همکاریهای منطقهای با متأثر نمودن صادرات، واردات، تولید و بهرهوری میتواند بر روی هدف کلان اقتدار بینالمللی نیز تأثیرگذار باشد. به منظور توسعه همکاریهای منطقهای میتوان اصول زیر را مد نظر قرار داد:

اولویت قرار دادن کشورهای منطقه با تاکید بر تکمیل زنجیره تولید.
حذف ارز واسط از تبادلات میان دو کشور با همکاری بانکهای مرکزی طرفین

بخش قابل توجهی از تایرسازان جهان، قراردادهای همکاری با تایرسازان پیشرو دارند و یا در مراحلی از روند رشد خود از این همکاری برخوردار بودهاند. این همکاریها در قالب‌هایی نظیر مشارکت،off-take، قراردادهای طولانی مدت انتقال و همکاریهای تکنولوژیکی تحقق یافته است. البته سرمایهگذاری مستقیم شرکتهای بزرگ جهان در کشورهایی نظیر چین، هند و اندونزی نیز به عنوان پایهای برای توسعهی فرهنگ و دانش طراحی و تولید تایر و پرورش نیروهای متخصص در این کشورها به کار رفته است که البته رشد و توسعه شایان توجه تولید و صادرات تایر این کشورها و افزایش سهم صنعت تایر از ارزشافزودهی اقتصاد کشورهای مورد بررسی را به دنبال داشته است. طبیعی است رشد صنعت تایر در تمامی نمونهها به میزانهای مختلف، رشد مناسب و خوب سرمایهگذاری در زنجیرهی تأمین و نیز رشد تکنولوژیکی این نوع صنایع را به دنبال داشته است. به طوریکه اینک کشورهایی مانند کره، چین و ترکیه از اصلیترین منابع مطمئن تأمین مواد اولیه با کیفیت و قیمت مناسب برای صنعت تایر کشورهای مختلف، از جمله ایران، به شمار میآیند.

صنعت تایر کشور ما، حتی در شرایط نسبتاً باز تجارت و کسب و کار در دولت سازندگی نیز از انعقاد قرارداد همکاری با مؤسسات و شبکههای بزرگ توزیع خودداری کرده است و به علت قیمتتمامشدهی بسیار بالا و فرسودگی نرمافزاری و سخت افزاری ابزار تولیدT قادر به تحقق بخشیدن و عملیاتی کردن قراردادهایی از نوع off-take نبوده است. از سوی دیگر، هر چند شکلگیری صنعت تایر در سالهای قبل از انقلاب از طریق مشارکت و سرمایهگذاری پیشقراولان فناوری تایرجهان صورت گرفته است، ولی این ارتباطها بعد از انقلاب و با ملی شدن سرمایههای خارجی کلاً قطع گردید. در شرایط کنونی نیز مناسبات خارجی و محیط کسب و کار کشور به گونهای است که حضور سرمایهگذاران خارجی را برای سرمایهگذاری در ایران جلب و تشویق نمیکند. عقد قرارداد میان تایرسازان داخلی با شرکتهای پیشرو جهان در شرایط کنونی بسسخت و تا حدود زیادی غیر ممکن شده است. در سالهای گذشته نیز این همکاریها مقطعی و در قالب دستورالعملهای تولید چند اندازهی مشخص در یک دوره‌ی کوتاه تحقق یافته است. مقطعی بودن و محدودیت این همکاریها در سالهای گذشته تنها ناشی از بی میلی طرفهای خارجی نبوده، بلکه بی میلی صاحبان صنایع تایر داخلی و آشنا نبودن آنها با پیچیدگیها و مسائل تولید و تجارت تایر در جهان در صورت نبود انعقاد قراردادهای طولانی مدت همکاریهای تکنولوژیکی، در بسیاری موارد نقش تعیین کنندهای ایفا کرده است.

البته دید سود بردن در کوتاه مدت و عدم نگرش بلند مدت به مزایای قراردادهای همکاری با شبکههای توزیع بینالمللی و حتی نا مناسب بودن نامهای محلی برندهای داخلی برای ورود به بازارهای خارجی در این نقیصه مؤثر است.

همچنین، به کارگیری پتانسیل کارامد و مجرب خارجی حتی در سطوح مدیریتی، چه از طریق تملک شرکتهای ورشکسته در کشورهای پیشرفته و چه از طریق ایجاد مراکز کوچک پژوهشی در مراکز تحقیقات و توسعهی صنعت تایر، برای ارتباط و مشارکت با صاحبان فناوری میتواند راهگشا باشد. به کارگیری نیروهای کارامد خارجی به منظور بهرهگیری از تجارب ایشان از طریق بکارگرفتن بازنشستگان تایرسازان پیشرو، حداقل از کشورهای اروپای شرقی، با هزینههای محدود هر چند در توان تولیدکنندگان ایرانی بوده است ولی تاکنون موردی از اجرای آن دیده نشده است.

همانگونه که ذکر شد در این برنامه راهبردها به دو دسته میانی و نهایی تقسیم میشوند. راهبردهای میانی راهبردهایی در سطح بنگاهها و خانوار هستند و راهبردهای نهایی به عهده حاکمیت می‌باشند. اگر اجرای راهبردهای میانی را به عهده عوامل غیر حاکمیتی گذاشته شود، باید عوامل برای اجرای آنها فعال شوند. برای فعالسازی عوامل باید راهبردهای سطح پایینتری (راهبردهای نهایی) طراحی و اجرا شوند که اجرای این راهبردها به عهده حاکمیت (به عنوان مدیر جامعه) است. حاکمیت باید آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گیرد. البته هر یک از عوامل دارای اختیار بوده و معمولاً به طور کامل در راستای مورد نظر حرکت نمیکنند اما تحت تاثیر دلایل و علّتها بوده و با عقلانیت محدود بر اساس دلایل، تصمیمگیری کرده و فعالیتهایی برای دستیابی به نتایج مورد نظرشان انجام میدهند. راهبردهای نهایی باید به گونهای طراحی شوند که اثرگذاری لازم بر عوامل برای اجرای راهبردهای میانی را داشته باشند. البته در مواردی ممکن است حاکمیت با مداخله مستقیم برخی از راهبردهای میانی را اجرا نماید.

راهبردهای نهایی برای دستیابی به اهداف این زنجیره تأمین (از مسیر راهبردهای میانی) عبارتند از:

تولید و انتشار اطلاعات
تنظیم مالیات
تنظیم شرایط فعالیتها و محصولات
تخصیص منابع حاکمیتی

اطلاعات مورد نیاز هر عامل برای هر فعالیت باید تولید شده و در دسترس قرار گیرد. معمولاً تولید و انتشار اطلاعات هزینههایی دارد که یا توسط بخش خصوصی قابل تأمین نیست و یا با کارایی و اثربخشی مناسبی انجام نمیشود. بنابراین حاکمیت باید به طور مستقیم یا غیر مستقیم، جریان اطلاعات را تنظیم نماید تا اطلاعات مورد نیاز عوامل به صورت بههنگام، صحیح و کامل تأمین شود.

در جدول زیر موارد تنظیم اطلاعات بیان شدهاند.

جدول 89: تنظیم اطلاعات در زنجیره تأمین تایر

ردیف	موضوع	مخاطب	توضیح
1	ایمنی، قیمت	خریداران تایر	اطلاعرسانی از طریق اعلام عمومی در رسانههای همگانی و درگاه بهین یاب
2	اولویت‌ها و مشوقهای سرمایهگذاری	سرمایهگذاران و مؤسسات تأمین مالی	اطلاعرسانی از طریق وبگاه سامانه سرمایهگذاری در درگاه بهین یاب، انتشار کتاب اطلاعات و خدمات سرمایهگذاری
3	اطلاعرسانی درباره اولویت‌های پژوهشی و مشوق ها	واحدهای تولیدی، پژوهشگران	اطلاعرسانی از طریق وبگاه سامانه پژوهش در درگاه بهین یاب
4	توانمندی، صلاحیت‌ها و سوابق کاری بر اساس نتایج رتبهبندی بنگاهها	بنگاههای آماده همکاری با سایر بنگاهها	اطلاعرسانی از طریق درگاه بهین یاب
5	عملکرد بنگاهها در ابعاد مختلف (شامل مسئولیت‌های اجتماعی آنها) بر اساس نتایج رتبهبندی بنگاهها	عموم مردم	عملکرد بنگاهها باید از طریق رسانههای همگانی و درگاه بهین یاب اطلاعرسانی شود. این اطلاعات در تصمیمات خرید سهام بنگاهها موثر است. علاوه بر این بنگاهها برای حفظ و تقویت نمانام خود عملکرد خود را اصلاح خواهند کرد.

در جدولهای زیر دریافت مالیات و پرداخت یارانه در راستای اجرای راهبردهای میانی ارائه شدهاند.

جدول 90: دریافت مالیات و پرداخت یارانه در زنجیره تأمین تایر

ردیف	موضوع	میزان مالیات یا یارانه	توضیح
1	پروژههای پژوهشی باسطح آمادگی فناوری 4 و کمتر	کمک بلاعوض تا 50% هزینه پروژه
2	درآمد شرکتهای عضو بورس	15% (تخفیف مالیاتی 10 واحد درصد در مالیات بر درآمد نسبت به سایر بنگاهها)	با این روش میتوان برای ورود شرکتهای بزرگ به ساختار بورس درجهت شفافیت فعالیتها و تأمین بخشی از منابع مالی مورد نیاز از این روش ایجاد انگیزه نمود.
3	ارزشافزوده محصولات صادراتی	0% (بازگردانی مالیات بر ارزشافزوده محصولات صادر شده)	باتوجه به نرخ مالیات برارزشافزوده، بازگردانی این مالیات به زنجیره لکوموتیوسازی و واگنسازی میتواند یارانه صادراتی (از نوع مشوق) محسوب شود.

با توجه به اصلاح نرخ ارز و افزایش تدریجی مالیات بر ارزشافزوده و بازگرداندن آن در صورت صادرات و همچنین تسهیلات بانکی اعتبار خریدار برای صادرات،، یارانه برای محصولات صادراتی (بر اساس ارزش کالا، هزینه حمل و ..) پیشبینی نشده است.

دریافت عوارض صادراتی و تعرفههای وارداتی برای محصولات زنجیره تأمین تجهیزات ریلی در جدول زیر پیشنهاد شدهاند.

جدول 91: عوارض صادراتی و تعرفههای وارداتی برای محصولات زنجیره ناوگان ریلی

ردیف	شماره تعرفه (کد HS)	کالا	1389		1394		1404		توضیح
ردیف	شماره تعرفه (کد HS)	کالا	تعرفه واردات	عوارض صادرات	تعرفه واردات	عوارض صادرات	تعرفه واردات	عوارض صادرات
1		واگن باری	15%	0%	70%	0%	20%	0%	کاهش تعرفه از سال 1393 هر سال 10% و از سال 95 هر سال 5%
2		واگن مسافری	15%	0%	70%	0%	20%	0%	کاهش تعرفه از سال 1393 هر سال 10% و از سال 95 هر سال 5%
3		لکوموتیو	4%	0%	10%	0%	10%	0%
4		خودکشش		0%	30%	0%	20%	0%	کاهش تعرفه از سال 1395 هر سال 1%
5		ناوگان پشتیبانی		0%	15%	0%	15%	0%	تعرفه ثابت میماند
6		قطعات و ریل		0%	بین 20% تا 50%	0%	10%	0%	منطق ساخت داخل و طبقهبندی تعرفهها حذف میشود
7		تجهیزات ریلی دست دوم			%30	%0	%50	%0

افزایش رقابتپذیری تا سال 1394 بیشتر با راهبرد کاهش تعرفه و از سال 1395 تا 1404 بیشتر با راهبرد الزام صادرات (یک سوم تولیدات) پیگیری میشود. به عبارت دیگر رقابتپذیری ابتدا در بازار داخلی و سپس در بازارهای خارجی باید افزایش یابد.

تعرفهها و عوارض در جدول بالا بر اساس نرخ ارز در سال 1389 تعیین شده است. درصورت تغییر نرخ رسمی برابری پول ملی خارج از سازو کار بازار، متناسب با تغییر قیمت ارز، تعرفهها و عوارض پیشنهادی باید اصلاح شود.

حاکمیت با تعیین شرایط فعالیتها، محصولات، فرایند‌ها و قیمتها (تعیین محدوه مجاز قیمت برای برخی از محصولات) میتواند بر رفتار عوامل اثر بگذارد. موارد تنظیم شرایط در راستای اجرای راهبردهای میانی در جدول زیر بیان شده است.

جدول 92: تنظیم شرایط در زنجیره تأمین تجهیزات ریلی

ردیف	موضوع	شرایط	توضیح
1	ناوگان ریلی (به ویژه شهری)	تدوین و اجرای استانداردهای کیفیت	با توجه به استانداردهای UIC و UITP ناوگان شهری با توجه به جابهجایی زیاد و هزینه نگهداری بالا باید دارای استانداردهای بالاتری نسبت به سایر واگنها باشند، هرچند قیمت آنها افزایش خواهد یافت اما با کاهش هزینه نگهداری، در مجموع هزینه حمل و نقل ریلی شهری و حومهای کاهش و یا کیفیت آن (شامل ایمنی) افزایش مییابد.
2	واردات ناوگان دست دوم	ممنوعیت واردات ناوگان دست دوم
3	تأمین مالی در موارد دارای اولویت	اعمال سیاستهای تشویقی برای بانکها و مؤسسات مالی از طریق سازوکار رتبهبندی	بر اساس اهداف این برنامه، توسعه برخی از ظرفیتها در اولیت قرار داشته که ضرورت دارد تأمین مالی مناسب برای تشویق به سرمایهگذاری برای این اولویتها انجام شود.

مهمترین زیرساختهای نرم برای فعالیت عوامل در این زنجیره عبارتند از:

رتبهبندی بنگاهها
سامانه فناوری
سامانه مشاغل

برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین تایر، 9 راهبرد میانی و 4 راهبرد نهایی انتخاب شده است با توجه به اینکه برخی از راهبردهای میانی چند راهبرد نهایی داشته و همچنین هر هدف نیز با چند راهبرد میانی پیگیری میشود. ارتباط بین راهبردها و اهداف در شکل زیر نمایش داده شده است.

نمودار 47: ارتباط بین راهبردها و اهداف

برای تشویق صاحبان فناوری صنعت تایر به مشارکت در توسعهی صنعت تایر و جذب سرمایه، لازم است تعرفهی قابل توجهی برای واردات لحاظ شده و از سوی دیگر بخشودگیهای مالیاتی برای سرمایهگذاران خارجی در نظر گرفته شود. این مجموعه سیاستها باعث میشود تا به نوعی از بازار داخلی به عنوان گروگانی برای جلب و جذب صاحبان فناوری و سرمایه استفاده شود.

هر چند سیاستهای تعرفهای تاکنون اعمال شده است اما تحولات این تعرفهها برآیند تقابل فشارهای ارگانهای مختلف بوده و صنعت از هیچ ایمنی و امنیتی در رابطه با تداوم آن، و یا روند متناسب کاهش آن با افزایش پتانسیل تولید داخلی برخوردار نبوده است. طبیعی است وقتی انحصارات جهانی بتوانند به سادگی در بازارهای داخلی کشور حضور یابند انگیزهای برای انتقال دانش فنی و تقویت توان رقابتی رقبای داخلی خود نخواهند داشت.

لازم به ذکر است که براساس بررسیهای انجمن صنفی صنعت تایر کشور در مورد ارتباط نقش صنعت تایر در سند چشمانداز کشور، مصرف تایر در سال 1404 به میزان 800 هزار تن خواهد رسید و چنانچه رشد تولیدات داخلی متناسب با این مصرف نباشد در آن مقطع حدود دو میلیارد دلار واردات انواع تایر به داخل کشور صورت خواهد گرفت.

تشویق صادرات

صنعت تایر ایران همواره به دنبال بازارهای نرم در کشورهای همجوار بوده است، زیرا حضور در بازارهای معتبر جهانی برای تولیدکنندگان این محصول با چالشهای متعددی مواجه است. پائین بودن سطح فناوری تایرهای تولید داخل، نبود شناخت نسبت به بازارهای پرکشش و ثروتمند، بالا بودن قیمتتمامشدهی تایرهای داخلی در مقایسه با قیمتهای رایج در بازارهای جهانی، نبود دسترسی به کانالهای مناسب توزیع در کشورهای دیگر از جمله این مشکلات و چالشها به شمار میآید. علاوه بر آن مشکلاتی مانند عدم رعایت حقوق مؤلف (کپی رایت) در انتخاب پاترنهای تعداد قابل توجهی از تایرهای تولیدی کشور، عدم وجود برخی معیارهای استاندارد که برای تایرهای سواری در آمریکا اجباریست، UTQG¹ بازارهای خارجی مانند تستهای و یا استاندارد صدا در اروپا در صنایع تایر کشور از دیگر عوامل پیش گیرنده و مزاحم صادرات به کشورهای توسعهیافته تلقی میگردد.

برای مرتفع کردن این چالش‌ها لازم است دولت برای مواد اولیه و کالاهای واسطهای مورد نیاز تولید محصولات صنعت تایر، معافیتهای گمرکی لحاظ کرده و همچنین وام‌های سوبسیددار برای صادرات تخصیص دهد. به عنوان نمونه در کشور کره جنوبی برای کاهش مالیات شرکتها و رقابتپذیری بهتر تولیدات داخلی و صادراتی، زمان استهلاک داراییهای ثابت را کاهش داده‌اند و به صادرکنندگان در یک دوره مجوزهای وارداتی و سهمیهای تخصیص داده شده است.

کمبود شدید نقدینگی، مشکل ارتباط بانکی، اعتبارات اسناد و واردات تایرهای چینی و بی کیفیت از جمله مشکلات اصلی صنعت تایر کشور میباشد که در صورت نبود مساعدتهای لازم شامل تأمین نقدینگی، ایجاد سایر تسهیلات بانکی و اعتبارات اسنادی و اجازه افزایش قیمت، صنعت تایر امکان و توانایی انجام برنامههای خود را نداشته و در نتیجه با یک افت شدید تولید روبرو خواهد شد.

با توجه به استراتژیک و حیاتی بودن نقش صنعت تایر در ادامه حیات صنعت خودرو کشور و همچنین اشتغالزایی بالای آن نسبت به میزان سرمایه مورد نیاز جهت احداث کارخانه و تلقی آن بعنوان صنایع پاییندستی پتروشیمی، لازم است دولت با یک برنامه ریزی هدفمند نسبت به ایجاد ظرفیت های بالقوه‌این صنعت جهت توسعه همه جانبه و متوازن این صنعت در کشور اقدام نماید. در این راستا لازم است ضمن ایجاد سهولت در دریافت تسهیلات بانکی جهت تأمین نقدینگی صنعت تایر و افزایش قدرت خرید مواد اولیه داخلی و خارجی شرکت های مذکور، به رفع موانع موجود بپردازد.

همچنین با توجه به تصاحب بازار توسط تایرهای چینی بیکیفیت نسبت به افزایش تعرفه های واردات انواع تایر بخصوص در مورد سایزهایی که عمده تولید داخل کشور را شامل می شود، اقدام نماید.

مهمترین عوامل این زنجیره عبارتند از:

مصرفکنندگان تایر
خودروسازان
توزیعکنندگان

اثرگذاری راهبردها بر عوامل در ماتریس زیر نمایش داده شده است.

جدول 93: اثرگذاری راهبردها بر عوامل در زنجیره تأمین تایر

ردیف	راهبردها/ عوامل	مصرفکنندگان تایر	خودروسازان	توزیعکنندگان
1	ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
2	ارتقای فناوری
3	اصلاح روش تأمین مالی
4	گسترش همکاری بینالمللی
5	تغییر اندازه بنگاهها
6	ایجاد مرکز پژوهش و توسعه (R&D)
7	تعرفههای وارداتی و بخشودگیهای مالیاتی
8	تشویق صادرات

بهبود محیط عمومی کسب و کار

جدول 94: اثرگذاری راهبردها بر مصرفکنندگان تایر

ردیف	راهبرد	آثار
1	بهبود روش تأمین مالی

جدول 95: اثرگذاری راهبردها بر خودروسازان

ردیف	راهبرد	آثار
1	بهبود روش تأمین مالی

جدول 96: اثرگذاری راهبردها بر توزیعکنندگان

ردیف	راهبرد	آثار
1	بهبود روش تأمین مالی

(1) Uniform Tire Quality Grade

مهمترین اسناد بالادستی زنجیره تأمین شیمیایی عبارتند از: چشمانداز بیست ساله کشور، سیاستهای کلی نظام، قانون برنامه پنجم توسعه و نقشه جامع علمی کشور

ارزشهای مربوط به شیمیایی در سیاستهای کلی نظام عبارتند از:

امور اقتصادی:

بند 26- تحقق رشد اقتصادی سریع، پیوسته و با ثبات

بند 27- ایجاد اشتغال مولد و کاهش نرخ بیکاری

بند 28- تحقق رقابتپذیری اقتصاد کشور در سطح بازارهای داخلی و خارجی

بند 29- ایجاد سازوکارهای انگیزشی برای رشد بهر ه وری عوامل تولید (انرژی، سرمایه، نیروی کار، آب و ...)

بند 31- پشتیبانی از کارآفرینی، فعالیتهای نوآورانه و ظرفیتهای فنی و پژوهشگری

بند 33- دستیابی به اقتصاد متنوع، متکی به دانایی، سرمایه انسانی و فناوریهای نوین

بند 34- حضور مؤثر در بازارهای منطقهای و جهانی و مشارکت فعال در تقسیم کار بینالمللی

35- ایجاد سازوکارهای انگیزشی برای توسعه صادرات غیرنفتی و رفع موانع تولید قابل رقابت در عرصه بازارهای جهانی

36- ایجاد فضای مناسب، امن و اطمینان بخش برای فعالان اقتصادی و سرمایهگذاران داخلی و خارجی با تکیه بر احترام به حقوق مالکیت داراییهای مادی وغیرمادی

37- اتکا به مزیتهای نسبی و رقابتی، و خلق مزیتهای جدید

برنامه پنجم توسعه:

ماده 150- بند د ـ توسعه زنجیره ارزش پایین دستی صنایع واسطهای (پتروشیمی، فلزات اساسی، محصولات معدنی غیرفلزی) از طریق ترغیب گسترش سرمایهگذاری بخشهای غیردولتی با تأکید بر ایجاد شهرکهای صنعتی تخصصی غیردولتی

بخش صنعت، معدن و تجارت بزرگترین بخش اقتصادی کشور بوده، پیچیدگی و تنوع زیادی در موضوعات داشته و تعامل گستردهای با سایر بخشهای جامعه دارد؛ در عین حال می‌تواند یکی از بهترین پیشرانهای ایران اسلامیباشد؛ بنابراین داشتن تصویری درست و دقیق از وضع موجود و آینده و کارهایی که باید در این بخش انجام شوند، بسیار مهم است. برای طراحی برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت، روند حرکت اقتصادی کشور و سایر کشورها به دقت بررسی شدهاند و اهداف و راهبردهای دقیق و اثربخشی برای رسیدن به ویژگیهایی که ایران 1404 باید داشته باشد، طراحی شده است. مهم ترین جهتگیریهای آینده برای پیشرفت صنعت، معدن و تجارت کشور، تغییر ترکیب تولید و صادرات و اصلاح نقش حاکمیت و عوامل اقتصادی است.

مهمترین ویژگیهای برنامه راهبردی صنعت، معدن و تجارت عبارتند از:

انتخابهای جدیدی در برنامه مطرح شده و به موضوعات مهمی که کمتر مورد توجه بودهاند، پرداخته شده است.
جامعیت، یکپارچگی، دقت، صحت، بههنگام بودن و آشکاری ارزش‌ها در طراحی برنامه مورد توجه جدی بوده است.
چارچوبی مستقل برای برنامهریزی در سطح ملی طراحی شده که می‌تواند زیرساختی برای طراحی «الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت» باشد.
تدابیری برای اجرایی بودن و اجرایی شدن اندیشیده شده است.
مسائل جاری، توانمندیهای ایران اسلامی، ارزش‌های اسلامی ایرانی، اسناد بالادستی و رویکردهای رسمی کشور (مانند اقتصاد مقاومتی) در طراحی برنامه به خوبی لحاظ شدهاند.

مخاطبان این کتاب، مسئولان بخش صنعت، معدن و تجارت و مسئولان سایر بخشهای حاکمیتی، فعالان اقتصادی و اندیشمندان و دانشجویان هستند. محتوای این برنامه در بردارنده «هست ها» و «بایدهای» زیادی است که آگاهی از آنها برای اندیشمندان و دانشجویان مفید است؛ به ویژه که رویکرد (ادبیات، مکتب، گفتمان و یا پارادایم) جدیدی برای مدیریت سامانههای انسانی در این برنامه به کارگرفته شده است.

هم افزا

فهرست

راهنمای مطالعه کتابhttp://www.bsmt.ir/6480

تقدیرhttp://www.bsmt.ir/6545

پیشگفتارhttp://www.bsmt.ir/4030

بخش 1 : فراورده های شیمیایی - محدودهhttp://www.bsmt.ir/4148

فصل 1 : محدودهhttp://www.bsmt.ir/4148

فصل 2 : وضعیتhttp://www.bsmt.ir/4149

1-2 حسابهای ملی

2-2 محصولات

1-2-2 مواد پتروشیمی

2-2-2 رنگ و رزین

3-2-2 کامپوزیتهای پلیمری

4-2-2 تایر

3-2 ظرفیتهای تولید

4-2 جریان کالا

5-2 جریان مالی

6-2 فناوری

7-2 منابع انسانی

8-2 منابع طبیعی

9-2 انرژی

10-2 تجارت خارجی

11-2 بنگاهها

12-2 نهادها

13-2 محیط زیست

14-2 محیط اجتماعی، فرهنگی

فصل 3 : اهدافhttp://www.bsmt.ir/4153

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

3-3 مقاصد؛ بهتربن نتایج قابل دستیابی در راستای چشمانداز

4-3 ارزشهای خروجی؛ الزامات دستیابی به مقاصد

فصل 4 : راهبردهاhttp://www.bsmt.ir/4151

1-4 راهبردهای میانی؛ رویکردهای دستیابی به اهداف

2-4 راهبردهای نهایی؛ راهبردهای حاکمیت برای مدیریت بخش صنعت، معدن و تجارت

1-2-4 راهبردهای غیر مستقیم - متغیرهای راهبردی

2-2-4 راهبردهای غیر مستقیم - زیرساختهای نرم

3-4 مسیرهای راهبردی؛ ارتباط بین اهداف و راهبردها

4-4 محیط کسب و کار؛ راهبردها از منظر عوامل

راهبردها

بخش 2 : فرآورده های پتروشیمیhttp://www.bsmt.ir/4149

1-2 حسابهای ملی

2-2 محصولات

1-2-2 مواد پتروشیمی

2-2-2 رنگ و رزین

3-2-2 کامپوزیتهای پلیمری

4-2-2 تایر

3-2 ظرفیتهای تولید

4-2 جریان کالا

5-2 جریان مالی

6-2 فناوری

7-2 منابع انسانی

8-2 منابع طبیعی

9-2 انرژی

10-2 تجارت خارجی

11-2 بنگاهها

12-2 نهادها

13-2 محیط زیست

14-2 محیط اجتماعی، فرهنگی

فصل 1 : محدودهhttp://www.bsmt.ir/782

فصل 2 : وضعیتhttp://www.bsmt.ir/783

1-2 شاخصهای عمومی

2-2 محصولات

1-2-2 محصولات پلیمری

2-2-2 محصولات آروماتیکی­

3-2-2 سوخت و مواد جانبی­

4-2-2 مواد شیمیایی و پایه­

5-2-2 کود، سم و محصولات مرتبط

6-2-2 خوراک­ واحدهای پتروشیمی

3-2 ظرفیتهای تولید

4-2 جریان کالا

5-2 جریان مالی

6-2 فناوری

7-2 منابع انسانی

8-2 انرژی

9-2 تجارت خارجی

10-2 بنگاهها

11-2 محیط زیست

فصل 3 : اهدافhttp://www.bsmt.ir/787

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

1-2 حسابهای ملی

3-2 ظرفیتهای تولید

11-2 بنگاهها

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

3-3 مقاصد؛ بهتربن نتایج قابل دستیابی در راستای چشمانداز

4-3 ارزشهای خروجی؛ الزامات دستیابی به مقاصد

1-4 راهبردهای میانی؛ رویکردهای دستیابی به اهداف

2-2-4 راهبردهای غیر مستقیم - زیرساختهای نرم

1-2 حسابهای ملی

3-2 ظرفیتهای تولید

11-2 بنگاهها

1-2 شاخصهای عمومی

2-2-2 محصولات آروماتیکی

3-2-2 سوخت و مواد جانبی

4-2-2 مواد شیمیایی و پایه

6-2-2 خوراک واحدهای پتروشیمی

3-2 ظرفیتهای تولید

10-2 بنگاهها

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

3-3 مقاصد؛ بهتربن نتایج قابل دستیابی در راستای چشمانداز

4-3 ارزشهای خروجی؛ الزامات دستیابی به مقاصد

1-4 راهبردهای میانی؛ رویکردهای دستیابی به اهداف

2-1-4 ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید

3-1-4 گسترش همکاری بین بنگاهها

4-1-4 تغییر اندازه بنگاهها

3-1-2-4 قیمتگذاری گاز طبیعی

1-3 راهبردهای میانی؛ رویکردهای دستیابی به اهداف

2-2-3 راهبردهای غیر مستقیم - زیرساختهای نرم

1-2 شاخصهای عمومی

1-2-2-2 ظرفیتهای تولید

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

3-3 مقاصد؛ بهتربن نتایج قابل دستیابی در راستای چشمانداز

4-3 ارزشهای خروجی؛ الزامات دستیابی به مقاصد

1-4 راهبردهای میانی؛ رویکردهای دستیابی به اهداف

1-2 شاخصهای عمومی

3-2 ظرفیتهای تولید