شناخت وضعیت موجود زنجیره، سنگ بنای تمامی ارکان و اجزای فرایند تدوین برنامه راهبردی زنجیره تأمین محسوب میشود. مشخص کردن مسیر آینده هر زنجیره بدون اطلاع از وضعیت واقعی که در آن قرار دارد و تحلیل عملکرد گذشته مقدور نیست. این شناخت با دیدگاهی کاملاً راهبردی صورت می‌گیرد.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می‌توان بیان کرد. به عبارت دیگر می‌توان وضعیت یک زنجیره تأمین را به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام از این روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین در اینجا از ترکیب هر دو روش استفاده شده است، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان شدهاند. هر چند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباط بین اطلاعات بهتر ارائه میشود.

بطور کلی در این بخش به شناخت وضعیت درونی و محیطی و تحلیل عملکرد گذشته زنجیره پرداخته شده است. گامهای اصلی طی شده در این مرحله عبارتند از:

1. تبیین جایگاه زنجیره در اقتصاد کلان کشور با محاسبه و تحلیل شاخصهای کلان
2. تعیین نیازمندیها و تحلیل مصرف محصولات زنجیره با بررسی الگوی مصرف و شناخت وضعیت تولید، تجارت، و همچنین تحلیل جریان کالا در زنجیره
3. تحلیل ظرفیتها موجود در زنجیره شامل ظرفیتهای تولید، نظام توزیع، فناوری و بنگاهها
4. ارزیابی منابع مورد استفاده در زنجیره شامل منابع طبیعی، انسانی و انرژی
5. شناخت پتانسیلهای تجارت خارجی با بررسی واردات، صادرات و نحوه حمایت از آن در کشور و تحلیل تجارت جهانی و همچنین پیشبینی تقاضا
6. تدوین مزیتهای رقابتی زنجیره
7. شناسایی نهادها و وظایف آنها در مدیریت زنجیره

در ادامه به تشریح هر یک از گامهای فوق به منظور شناخت وضعیت زنجیره پرداخته میشود.

1-2 شاخصهای کلان

کاغذ یکی از محصولات ضروری است که بخش زیادی از مصارف کاغذ در ایران از طریق واردات تأمین میشود. در این بخش به بررسی شاخصهای مهم زنجیره نظیر ارزشافزوده، بهرهوری و الگوی مصرف پرداخته میشود.

1-1-2 ارزشافزوده

در جدول زیر ارزشافزوده کاغذ و محصولات کاغذی از سال 1384 تا 1388 نشان داده شده است، همانگونه که جدول نشان میدهد بیشترین رشد ارزشافزوده در سال 1387 بوده و نسبت ارزشافزوده محصولات این زنجیره به کل صنعت در این سالها تقریباً ثابت و 1 درصد بوده است.

جدول 3: ارزشافزوده صنعت کاغذ و محصولات کاغذی و زیر گروههای مربوطه از سال 1384 تا 1389 (ارقام به میلیون ریال)

نمودار زیر این روند را بخوبی نشان میدهد.

نمودار 3: روند ارزشافزوده تولید کاغذ و محصولات کاغذی، 89-1384

همانگونه که نمودار فوق نشان میدهد، بیشترین کاهش در ارزشافزوده مربوط به تولید خمیر کاغذ و کاغذ و مقوا که اولین مرحله در زنجیره ارزش تولید کاغذ و محصولات کاغذی میباشد، رخ داده است.

2-1-2 بهرهوری

شاخصهای بهرهوری در این زنجیره به شرح زیر تعریف و در نمودار نشان داده شده است.

1. بهرهوری نیروی کار: حاصل تقسیم ارزشافزوده به تعداد اشتغال
2. بهرهوری سرمایهگذاری: حاصل تفاوت ارزشافزوده سال نسبت به سال گذشته, تقسیم بر تشکیل سرمایه همان سال
3. هزینه واسط: نسبت ارزش داده به ارزش ستانده

جدول 4: شاخصهای بهرهوری در تولید کاغذ و محصولات کاغذی

نمودار 4: بهرهوری کاغذ و مقایسه با کل صنعت

همانگونه که نمودار نشان میدهد، شاخصهای بهرهوری نیروی کار در این صنعت بسیار کم میباشد و این بدلیل تورم نیروی انسانی و عدم استفاده از نیروی متخصص در این زنجیره میباشد. پایین بودن بهرهوری سرمایه نشان دهنده اندازه کوچک واحدها و قدیمی بودن فناوری در واحدهای تولیدی این زنجیره میباشد، همچنین فرسودگی تجهیزات صنعت باعث پایین بوده هره وری انرژی در این زنجیره نیز شده است.

3-1-2 سرمایه به اشتغال

در نمودار زیر نسبت سرمایهگذاری به اشتغال در گروههای مختلف صنعتی در سال 1389، نمایش داده شده است، همانگونه که اطلاعات این نمودار نشان میدهد، در سال 1389 برای هر اشتغال در صنعت کاغذ و محصولات کاغذی 22 میلیون ریال سرمایهگذاری صورت گرفته است. در مجموع در کل صنعت برای هر اشتغال بیش از 61 میلیون سرمایهگذاری در سال 1389 انجام شده است.

نمودار 5: نسبت سرمایهگذاری به اشتغال در سال 1389 (ارقام به میلیون ریال)

هزینه ایجاد هر اشتغال در صنعت کاغذ و محصولات کاغذی بیش از چهار برابر صنعت بازیافت و حدود یک دهم تولید فلزات اساسی است.

4-1-2 شاخصهای کلان اقتصادی

بطور کلی متغیرهای کلان موثر بر زنجیره تأمین عبارتند از:

در ادامه به بررسی آثار تغییرات شاخصهایی نظیر تورم و نرخ ارز بر این زنجیره میپردازیم:

1. تورم: نرخ تورم مهمترین عاملی است که بر هزینه‌های تولید اثرگذار است. این نرخ تأثیر مستقیم بر هزینه‌های نیروی انسانی تأثیر قابل توجهی بر هزینه‌های جاری زنجیره دارد. روند صعودی تورم از طرفی منجر به افزایش هزینه‌های سربار و از طرفی منجر به افزایش هزینه‌های تولید مواد اولیه در زنجیره و نهایتاً افزایش قیمتتمامشده میگردد. این مسئله در کنار کاهش قیمت‌های جهانی که با عدم کاهش ارزش ریال در مقابل ارزهای خارجی تشدید میشود، فشار چند جانبهای بر این صنعت وارد کرده است. با این حال بنظر می‌رسد با توجه به سیاست‌های انقباظی بانک مرکزی شیب تورم طی سالهای آینده کاسته خواهد شد. پیشبینی افزایش نرخ تورم در سال 1390 تا 1394 (در طول اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها) و تأثیر آن بر این زنجیره نیز از اهداف مهم در این برنامه میبایستی باشد.

نمودار 6: متوسط نرخ تورم، 90-1368

2. نرخ ارز:با توجه به اینکه کمتر از یک چهارم نیاز کاغذ از تولیدات داخلی تأمین میشود افزایش نرخ ارز (ناپایداری قیمت ارز در سال 91 باعث افزایش قیمت کاغذ وارداتی و شوک در بازار کاغذ وارداتی شده است.) باعث افزایش قیمت فروش کاغذهای وارداتی و در نتیجه مصرفی و همچنین افزایش هزینه‌های مستقیم کاغذ و خمیر کاغذ خواهد شد و از طرف دیگر نرخ ارز در قیمتتمامشده و ارزش برخی از مواد اولیه مصرفی در صنایع کاغذ داخلی نظیر خمیر الیاف بلند که از خارج از کشور وارد می‌شوند تأثیرگذار است. از سوی دیگر افزایش در قیمت مواد اولیه و کالاهای آماده صنعت کاغذ منجر به افزایش قیمتتمامشده محصولات کاغذی نظیر مطبوعات و کتاب و لوازم التحریر (در مورد کاغذ چاپ و تحریر و کاغذ روزنامه) خواهد شد با توجه به اختلاف فاحش سرانه مصرف کاغذ چاپ و تحریر که کمتر از یک سوم (کاغذ روزنامه نیز همین اختلاف را دارد) از سرانه مصرف جهانی را دارد. افزایش در تعرفهها بخصوص در تعرفه کاغذ چاپ و تحریر میبایستی با لحاظ افزایش در قیمت کتاب، روزنامه و مجلات و دفترچه تحریر دانش آموزان و سایر محصولات تولیدی از کاغذ در جامعه و احتمال کاهش تقاضا برای خرید آن و اثرات منفی آن تغییر یابد(در سال جاری بدون افزایش در قیمت‌ها، تقاضای کتاب در کشور کاهش یافته است).

نمودار 7: تغییرات نرخ ارز، 91-1360

3. عدم توان واردات تجهیزات روز صنعت با توجه به تحریم و افزایش قیمت مواد وارداتی از مشکلات این زنجیره میباشد.

2-2 محصولات

در این بخش اطلاعات مربوط به الگوی مصرف، وضعیت، استانداردهای موجود، تولید، عوارض و جوایز مربوط به صادرات، تعرفه واردات، میزان واردات، وضعیت رقابت در بازار داخل، نظام توزیع، قاچاق، مزیتهای رقابتی و نسبی، پیشبینی عرضه و تقاضا، ارزشافزوده، قیمتتمامشده و قیمت فروش به تفکیک محصولات، مواد اولیه و محصولات آورده شده است.

مواد اولیه مهم برای تولید کاغذ و محصولات کاغذی عبارتند از: باگاس، چوب(وضعیت چوب در برنامه زنجیره تأمین صنعت چوب به طور کامل بررسی میشود)، آخال و خمیر چوب.

در خصوص مواد اولیه مورد استفاده در کشور نکات زیر حائز اهمیت است:

1. کاغذهای باطله توانایی بازیافت حداقل 5- 6 مرتبه را دارند و بر اساس مطالعات و فناوری نوین صنعت کاغذ، این سیکل بازیافت کاغذ تا حدود 20 مرتبه قابل انجام است.
2. در حال حاضر قابلیت تأمین برخی از مواد اولیه غیر چوبی به ویژه باگاس، ساقه گندم، ساقه کتان و ساقه برنج با قیمت‌های مناسب در مقایسه با سایر مواد بیشتر است.
3. در حال حاضر باگاس نیشکر، ساقه گندم، پنبه و برنج میتوانند بعنوان مواد اولیه مناسب و کافی جهت استفاده در سرمایهگذاریهای جدید با فناوری مناسب مورد توجه قرار گیرند. لازم به ذکر است که تجربه سایر کشور در این زمینه بیانگر ضعف فناوری صنعت کاغذ کشور ما در استفاده از این مواد است نه عدم سود آوری و امکان استفاده از آنها.

بطور کلی صنایع کاغذ ایران بر پایه استفاده از دو منبع چوب و باگاس پایه ریزی شدند. صنایع کاغذ چوب و کاغذ مازندران و چوکا در مناطق شمالی کشور و با هدف دسترسی آسان به منابع جنگلی و کاغذ پارس در خوزستان و مجاورت کارخانه تولید شکر نیشکری هفت تپه با هدف استفاده از باگاس تولیدی کارخانه شکر احداث برنامهریزی واحداث گردیدند. در در حال حاضر کارخانههای کاغذسازی به ویژه شرکتهای کاغذ مازندران و چوکا به دلیل محدودیت استفاده از جنگلها و تخریب و فرسایش شدید محیط زیست در آن مناطق که ناشی از عدم توجه در برداشت مناسب و اصولی از منابع جنگلی در مصارف چوبی کشور(نه صرفاً در صنعت کاغذ)، سوء استفاده برخی افراد سودجو و عدم جایگزینی درختان ایجاد گردیده، عرضه مواد اولیه چوبی که شرح آن در بخش قبل آمده با مشکل مواجه موجه شده و جهت تأمین مواد اولیه خود نیازمند واردات چوب و خمیر چوب و یا گرایش به سمت تولید کاغذ از آخال¹ گردیدهاند.

لازم به ذکر است در خصوص تأمین مواد اولیه و تدوین راهبردهای این زنجیره میبایستی نکات زیر مد نظر قرار گیرند:

1. تأمین چوب از جنگلهای طبیعی و دست کاشت در کشور دارای محدودیت زیادی میباشد، دربخش منابع طبیعی بیشتر به این مورد پرداخته میشود.
   
2. ضایعات کشاورزی: مثل باگاس، کاه وکلش و... با توجه به وابستگی تولید باگاس به کشت نیشکر در خوزستان کاملا وابسته به راهبردهای توسعه کشت نیشکر در خوزستان است.
   
3. ضایعات کاغذ ازطریق بازیافت: با توجه به سهم پایین بازیافت کاغذ باطله و نبود سیستم منسجم برای جمعآوری آن نیاز به فرهنگسازی و استقرار نظام جامع جمع اوری میباشد.
   
4. الیاف وارداتی: تغییرات در نرخ ارز و مناسبتهای سیاسی و تجاری تاثیر زیادی بر قیمت و کیفیت اقلام وارداتی دارد.
   

همچنین محصولات مهم این زنجیره با توجه به تنوع و کابری زیاد محصولات کاغذی، در این برنامه به بررسی محصولات کلیدی و پرمصرف در صنعت کاغذ شامل "خمیر کاغذ"، "کاغذ چاپ و تحریر"، " کاغذ روزنامه" و "کاغذهای فلوتینگ و تست لاینر" و کاغذهای بهداشتی (تیشو) پرداخته خواهد شد.

جدول 5: تولیدکنندگان مهم، میزان تولید انواع کاغذ و سرانه مصرف در سال 1388

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد چوب و کاغذ مازندران با بیش از 142 هزار تن در سال بیش از یک سوم از سهم تولید کاغذ فلوتینگ و تست لاینر داخل و بیش از یک پنجم از سهم بازار کاغذ روزنامه داخل را داراست. باتوجه به میزان نیاز به کاغذ در کشور ما که بیش از تولیدات داخلی میباشد. لذا هر سال مقادیر قابل توجهی از انواع کاغذ توسط بخشهای خصوصی و دولتی وارد کشور میشود.

مسائل اصلی محصولات شامل کیفیت پایین، قیمتتمامشده بالا و عدم تعادل در عرضه و تقاضا میباشد که در ادامه به تشریح آنها پرداخته میشود:

1. کیفیت پایین محصولات تولیدی: کیفیت نامناسب کاغذهای تولید داخل اعم از کاغذ مطبوعات، چاپ و تحریر و بستهبندی در مقایسه با کیفیت محصولات وارداتی مشابه، مهمترین علل عدم تمایل مصرفکنندگان به خرید محصولات داخلی بوده است. مطابق بررسی به عمل آمده از سوی مدیران، مشتریان، چاپخانهها و جراید در کشور کاغذ چاپ و تحریر و مطبوعات تولیدی داخل از نظر رنگ، پشت زنی، درجه سفیدی که در حد کاغذ روزنامه درجه 2 چینی و نیز پایینتر از استاندارد کاغذهای روسی (سوسیکام) میباشد که باعث ضایعات بالا در چاپ و کاهش تقاضا از سوی مشتری میشود هر چند بنا به عقیده برخی کارشناسان، کاغذهای تولیدی که از نظر سفیدی در درجه اول نیستند برای سلامت چشم و سهولت مطالعه بهترند. بروز نبودن تجهیزات، عدم رعایت نکات فنی و استانداردها، نامشخص بودن تولیدکنندگان برخی مواد اولیه و... نیز از دلائل مهم پایین بودن کیفیت برخی محصولات تولید صنایع کاغذ محسوب می‌شوند.
2. ضعف سیستم کنترل کیفیت محصولات تولیدی: پراکندگی و پایین بودن ظرفیت تولید و مشکلات مالی، باعث گردیده سیستم کنترل کیفیت محصولات تولیدی در بسیاری از واحدهای ذیزبط صورت نگیرد و در این خصوص مطالعه و بررسی از سوی سازمان‌های حاکمیتی و مسئول نیز انجام نمی‌گیرد. این مسئله در تولید کاغذهای بهداشتی و بستهبندی مواد غذایی بسیار حائز اهمیت است. متأسفانه استفاده از خمیر محصولات سلولزی و کاغذی باطله که اکثراً در کارگاههای غیر استاندارد و بدون مجوز و رعایت اصول بهداشتی تهیه می‌شوند جهت تولید محصولات بهداشتی و بستهبندی مواد غذایی استفاده می‌شوند که سلامت جامعه را بخطر میاندازند.
3. در زمان تعادل عرضه و تقاضا به لحاظ بالابودن کیفیت کاغذ وارداتی، تقاضا برای کاغذ کاهش مییابد که این امر باعث گردید شرکت مزبور با عدم استقبال مصرفکنندگان مواجه گردد. از این رو آنچه را که مشتریان به عنوان پارامترهای منفی در کاغذ داخلی عنوان می‌کنند، عبارتنداز سفیدی کمتر از حد استاندارد کاغذ، وجود پرز که سرعت دستگاه‌های چاپ را کاهش میدهد، متغیر بودن گراماژ کاغذ در سطوح مختلف آن و نیز کیفیت برش، استاندارد نبودن اندازهها، تعداد برگ در هر بند.
4. اشباع بودن بازار کاغذ از کاغذهای وارداتی و پایین بودن نسبی قیمت‌های آن در مقایسه با محصولات تولید داخلی، باعث گردیده که مصرفکنندگان تمایل چندانی به مصرف کاغذ داخلی نداشته باشند.
5. ساختار نامناسب نیروی انسانی، بهرهوری پایین عوامل تولید، فرسودگی ماشین آلات، کمبود نقدینگی و... باعث افزایش قیمتتمامشده محصولات کاغذ کشور در قیاس با اقلام وارداتی شده است.

در ادامه به تشریح اطلاعات فوق به تفکیک هر یک از محصولات و مواد اولیه فوق پرداخته میشود.

1-2-2 الگوی مصرف کاغذ

امروزه نقش کاغذ به عنوان یک کالای فرهنگی و صنعتی روز به روز بیشتر مورد تأکید قرار می‌گیرد. از نقطه نظر فرهنگی به عنوان ماده اصلی نشر کتاب و مطبوعات در اطلاعرسانی و انتقال اندیشههای بشری از نسلی به نسل دیگر و در بعد صنعت در ارتباط با بستهبندی محصولات صنعتی، غذایی، بهداشتی و...، تبلیغات جایگاه آن بر کسی پوشیده نیست، بر این اساس متخصصان امر پیشبینی می‌کنند تقاضای جهانی برای کاغذ طی سالهای آینده نیز سیر صعودی خواهد داشت. این تقاضا در ایران نیز با افزایش جمعیت روند صعودی داشته است. باتوجه به بررسی‌های به عمل آمده برآورد مصرف سرانه انواع کاغذ و مقوا به طور خلاصه شرح جدول زیر میباشد. در محاسبات فوق جمعیت کشور 75 میلیون نفر و جمعیت جهان 6.5 میلیارد نفر در نظر گرفته شده است.

جدول 6: مصرف سرانه انواع کاغذ و مقوا در ایران و جهان

ماخذ: سازمان حمایت از مصرفکننده و تولیدکننده

رشد جمعیت، ترکیب سنی، توسعه صنعتی، افزایش سطح آگاهی عمومی و رعایت نکات بهداشتی، توسعه مراکز فرهنگی و علمی از عوامل موثر در افزایش میزان تقاضا برای کاغذ در سالهای اخیر بوده‌اند. این در حالیست که رشد تولید محصولات کاغذی کشور در بخشهای چاپ و تحریر، روزنامه و حتی بستهبندی روند نزولی را نشان میدهند. توسعه صنایع بستهبندی مواد غذایی، گسترش فعالیتهای آموزشی، فرهنگی، مطبوعاتی و انتشارات، تبلیغات و... باعث گردیده مصرف سرانه انواع کاغذها نسبت به قبل افزایش یابد که این مسئله با الگوهای جهانی و کشورهای توسعهیافته منافاتی ندارد. لیکن در نحوه مصرف الگوی مناسبی در جامعه حاکم نیست. نظام اداری و به ویژه سیستم دولتی و شبه دولتی کشور از الگوی مناسبی در بخش مصرف استفاده نمی‌کنند. عمده مصرف کاغذ در این مراکز از کاغذهای چاپ و تحریر است و علارغم استفاده از سیستمهای اتوماسیون الکترونیکی، استفاده بیرویه و نادرست از کاغذ ادامه دارد.

بازیافت کاغذ و ارزش و اهمیت نگهداری و استفاده مجدد آن در فرایند تولید، هنوز در جامعه درک نشده است. روزانه مقادیر زیادی از محصولات کاغذی باطله، اعم از کارتنهای بستهبندی مواد غذایی و مصرفی، کتب و نشریات و روزنامه بلا استفاده، مکاتبات و اسناد باطله مراکز اداری و تجاری، تبلیغات و... توسط مصرفکنندگان بعنوان زباله دفع میشود که بعضاً امکان جداسازی وجود ندارد.

از اینرو در زمینه مسائل و مشکلات موجود الگوی مصرف کاغذ می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

• مصرف بالا و غیر ضروری کاغذ در امور اداری و مراکز دولتی
• ضعف درک اهمیت بازیافت کاغذ و ارزش اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و... آن برای اقشار جامعه

2-2-2 باگاس

کاغذسازی از باگاس در دهههای 1930 تا 1940 در کشورهای فیلیپین، ژاپن، پرو، انگلستان، آرژانتین و هاوایی عملی شده و در سال 1950 حدود 5 تا 6 کارخانه تولید خمیر کاغذ با ظرفیت یکصد هزار تن در سال در حال فعالیت بودند. تحقیقات موید آنست که پیشرفتها و موفقیت‌های قابل ملاحظه کشورهای فوق باعث گردیده تا در سال 1986، ظرفیت تولید کاغذ از باگاس به 2.5 میلیون تن بالغ شود و ظرفیت تولید خمیر کاغذ از باگاس به 2.1 میلیون تن برسد. خمیر کاغذ باگاس تقریباً در تمام درجات کاغذ پاکت، بستهبندی، چاپ و تحریر، بهداشتی، گلاسین، فلوتینگ و حتی روزنامه قابلیت استفاده دارد.

تقریبا تمام مزارع نیشکر ایران در منطقه خوزستان واقع شده و بهمین دلیل تمام باگاس تولیدی کشور که قابل برنامهریزی جهت استفاده صنعتی میباشد به شرح زیر در خوزستان تولید میگردد.بر اساس گزارش عملکرد کارخانجات قند و شکر کشور(انجمن صنفی کارخانجات قند و شکر ایران)، میزان تولید باگاس در سال 1389 در مجموعه کارخانجات شکر نیشکری بالغ بر 1.870 میلیون تن بوده است و پیشبینی میشود در سال 90 به بیش از 2.5 میلیون تن برسد.

1. شرکت توسعه نیشکر وصنایع جانبی: میزان باگاس تولیدی سال 1389 در مجموعه هفتگانه کشت وصنعتهای شرکت" توسعه نیشکر و صنایع جانبی" در حدود 1.139 میلیون تن بوده است که پیشبینی میشود این رقم طی دو سال آینده و پس از تکمیل طرح، به بیش از 2 میلیون تن برسد.
2. کشت و صنعتهای کارون و میان آب: تولید باگاس در کشت و صنعت کارون در سال 1389 درحدود 502 هزار تن بوده است.
3. کشت و صنعت هفت تپه: تولید باگاس در کشت و صنعت هفت تپه در سال 1389 درحدود 230 هزار تن بوده است که در صورت افزایش سطح زیرکشت و تولید شکر، این رقم تا 300 هزار تن قابل توسعه است.

در حال حاضر ظرفیت تولید باگاس در استان خوزستان 2.5 میلیون تن میباشد.

همانطور که ذکر شد از میزان بیش از 2 میلیون تن باگاس تولید شده در استان خوزستان بخش بسیار اندکی در حدود 300 هزار تن به مصرف مفید صنعتی می‌رسد (حدود 15% ) مابقی آین ماده پر ارزش به دلیل نبودن امکانات و صنایع مربوط بدون کم‌ترین بازده اقتصادی از میان می‌رود. در ضمن لازم به یادآوری است که شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی در پنج سال گذشته هرساله مبلغی در حدود 3 تا 4 میلیارد تومان را برای حمل و دفع باگاس در بیابانهای اطراف هزینه میکند. هر چند بر اساس برنامهریزی و قرارداد فیمابین این شرکت با بخش خصوصی، باگاس دو کشت و صنعت (در حدود 600 هزار تن) برای استفاده در تولید تخته صنعتی طی سالهای آینده توافق گردیده لیکن ظرفیت سرمایهگذاری جدید در چهار کشت و صنعت دیگر (برای حدود 1.2 میلیون تن باگاس مازاد ) همچنان وجود دارد.

بدلیل پایین بودن وزن حجمی باگاس و هزینه بر بودن آن و همچنین وجود مواد قندی و فرایند تخمیر و نتیجتاً تولید الکل در توده باگاس، و دمای بالای هوا در استان خوزستان، عملاً امکان حمل وسیع آن جهت استفاده صنعتی به فواصل دورتر وجود ندارد و بعضاً در انتقال باگاس در شرایط فعلی، اشتعال محموله مشاهده میشود. بدلائل مذکور در قسمت قبل، بدون انجام عملیات شستشو، مغزه گیری و فشردهسازی باگاس، امکان صادرات و واردات باگاس در کشور وجود ندارد. و با توجه به اینکه در باگاس واردات و صادرات ملموسی وجود ندارد و تمامی نیاز صنایع از داخل تأمین میشود.

بطور کلی استفاده از ضایعات کشاورزی شامل کاه و کلش بدلیل سیستمهای خاص فراوری و عدم سرمایهگذاری در این خصوص در داخل کشور میسر نیست و تنها کارخانه پارس، استفاده از باگاس در تولید کاغذ را تجربه نموده که این کارخانه نیز در شرایط فعلی بدلیل فرسودگی و عقب ماندگی فناوریکی تجهیزات و بالا بودن قیمتتمامشده محصول، عملاً تولید کاغذ چاپ و تحریر خود از باگاس را متوقف نموده است.

جدول 7: استانداردهای موجود برای باگاس

مأخذ: مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران

باگاس یک گیاه فصلی است که انبارش و پیت زدایی آن از معضلات کار با آن گیاه محسوب میشود. در ایران انبارش باگاس به صورت فلهای و پشتهای است. در ایران باگاسها را در یک زمین مسطح ریخته، سپس توسط عبور غلتکهای سنگین از روی آنها، فشدره می‌شوند و این عمل تکرار میشود تا هوای موجود در فضای بین الیاف باگاس خارج و زمینه برای تجهیز پیت موجود در آنها فراهم نشود ولی مسلماً این عمل قادر نخواهد بود تا جلوی تخمیر را بگیرد، از سوی دیگر این نوع انبارش و فشردگی باگاس باعث صدمه دیدن الیاف میشود. پائین آوردن رطوبت و عدل بندی آنها باعث میشود تغییر رنگ باگاس کمتر و الیاف سالمتر باشد.

مثال: انبارش باگاس در هند: ابتدا باگاس پیت زدایی و سپس خشک و بعد از آن به صورت عدل (bale) بستهبندی میشود.

هزینه تولید یک تن کاغذ از باگاس 14 هزار تومان حدود یک هشتم هزینه تولید کاغذ از چوب معادل 120 هزارتومان است، برای تولید هرکیلو کاغذ حدود 7 تا 7.5 کیلو باگاس مورد نیاز است درحالیکه اگر بخواهیم مقایسه کنیم به ازای هرتن تولید کاغذ نیاز به قطع حدود 17 درخت است. در شرایط فعلی در زمینه تأمین چوب از منابع جنگلی داخل کشور با محدودیت شدید مواجه هستیم در حالیکه باگاس مازاد در دسترس میباشد. استفاده از باگاس مازاد، به لحاظ عدم سوزاندن و ایجاد آلودگی و همچنین به جهت حفاظت از قطع درختان، از مزیت نسبی برخوردار است.

بیش از یک میلیون تن باگاس در بیابانهای استان بر اثر تخمیر و بالابودن دمای هوا میسوزد و از بین میرود و از سویی سالانه درختان ۴۷۵ هزار هکتار از جنگلهای کشور با میانگین رشد ۳ متر در سال قطع و در صنعت کاغذسازی مورد استفاده قرار می‌گیرد و این بدین معناست که به علت عدم استفاده از این میزان باگاس حدود یک میلیون و ۳۷۰ هزار متر مکعب چوب برای ساخت کاغذ در سال مصرف میشود.

در صنعت کاغذسازی ماده اولیه تولید کاغذ چوب است اما با توجه به طولانی بودن زمان تجدیدپذیری جنگلها شایسته است که منابع سلولزی جدیدی بعنوان جایگزین بخشی از چوب مورد استفاده در صنایع کاغذسازی مورد مطالعه و بهرهبردای قرار گیرد، چرا که وسعت جنگلهای کشور در نیم قرن گذشته حدود ۵۰ درصد کمتر شده است.معمولترین الیاف غیر چوبی برای تولید خمیر و کاغذ، کاه و کلش است که ۴۷ درصد از کل خمیر و کاغذ تولید شده را به خود اختصاص داده است. بعد از آن باگاس با ۱۲درصد سهم در مرتبه دوم و بامبو با ۶ درصد کل تولید در مرحله سوم اهمیت در مقیاس جهانی قرار دارند.از سوی دیگر نبود کارخانه کاغذ با ظرفیت بالا برای استفاده از باگاس موجب شده که سالانه هزاران تن از این محصول پس از برداشت نیشکر توسط کارخانههای تولید شکر به آتش کشیده شود.

با توجه به ماهیت باگاس و کاربری خاص آن و همچنین محدودیت تولید در استان خوزستان، فروش آن نیز از شرایط خاصی برخوردار است. استفاده اقتصادی از باگاس در پی سرمایهگذاری صنعتی در مجاورت کارخانههای شکر است و با توجه به حجم زیاد تولید در هر واحد تولید، خردهفروشی مشکلی از مجموعه مرتفع نمیکند لذا تمایل کارخانهها به فروش کلی باگاس به یک سرمایه گذار یا شرکت هستند. از اینرو به منظور استفاده از باگاس تولیدی کارخانههای شکر، کارخانه کاغذ پارس در مجاورت کشت و صنعت هفت تپه و همچنین کارخانههای تخته صنعتی ظریف خوزستان و دعبل خزاعی در مجاورت کارخانههای شکر کشت و صنعت امام خمینی(ره) و کشت و صنعت دعبل خزاعی احداث گردیدند. با توجه به مشخص بودن مصرفکنندگان عمده و انعقاد قراردادهای بلند مدت، روند رشد قیمت‌ها به صورت توافقی و تقریباً ثابت و در حد نرخ رشد تورم در نظر گرفته شده است. با این حال در مجموعههای مختلف بر حسب زمان، میزان تقاضا و توافق طرفین، قیمت فروش تعیین میگردد. در مورد فروش باگاس به صورت خردهفروشی نیز روال مشخص وجود ندارد. بعضاً تولیدکنندگان باگاس را به صورت مجانی و مشروط به بارگیری و حمل توسط متقاضی عرضه نمودهاند.

در ادامه به تحلیل مختصری از وضعیت تولید کاه و کلش به عنوان جایگزین باگاس پرداخته میشود.

3-2-2 کاه

استفاده از کاه و کلش تولیدی از گندم، جو و شلتوک و همچنین ساقه پنبه و سایر ضایعات بخش کشاورزی در تولید خمیر کاغذ جهانی در حال افزایش است. علارغم استفاده از مواد مذکور به عنوان خوراک دام، سالانه مقادیر زیادی از این مواد بدلیل ارزش غذایی کم و یا عدم امکان چرای دام و برداشت از مزارع و هزینه‌های مترتب بر آن، بر اثر آتش زدن و سوزاندن یا پوسیدگی غیر قابل استفاده شده و علارغم آلودگی محیط زیستی، هزینه فرصت قابل ملاحظهای را بر اقتصاد کشور تحمیل میکند

جدول 8: وضعیت عرضه گندم، جو، شلتوک و پنبه و براآورد کاه و کلش تولیدی در سال1387

مأخذ: وزارت جهادکشاورزی

4-2-2 آخال

روزانه ۵تا ۶.۵ هزار تن زباله دفن میشود که از این میزان حدود ۸.۵ تا ۱۰درصد آن برابر با ۵۰۰تا ۶۰۰تن از آن را مواد سلولزی قابل بازیافت را تشکیل میدهد. که جدا از قسمت محدود بازیافت شده در حدود ۲۰۰هزار تن از مواد سلولزی قابل بازیافتاست. علاوه بر ارزش مواد سلولزی دفن شده، هزینه دفن نیز جزء خسارتهای وارده به اقتصاد کشور از طریق دورریز مواد سلولزی و دفن زبالههای مربوطه میشود. این درحالی است که علاوه بر آن سالانه چندین میلیون متر مکعب چوب از جنگل میبایست برداشته شود تا کاغذ مورد نیاز کشور تولید و عرضه گردد.با توجه به نبود سیستم منسجم برای جمعآوری آخال آمار دقیقی از تولید در دسترس نیست.

میزان بازیافت کاغذ با توجه به واحدهای جمعآوری کننده فاقد شخصیت حقوقی علاوه بر سازمان بازیافت شهرداری امکان دسترسی به میزان درست آن امکانپذیر نمیباشد. ولی با نگاهی به کارخانجات کاغذ مقواکه مواد اولیه آنها از کاغذ بازیافتی میباشددر حدود 220 هزار تن در سال میباشد. و برای تولیدکنندگان مقوا، لوله مقوایی و شانه تخممرغ 60 هزار تن در سال برآورد گردیده است. در کشورهای صنعتی بحث بازیافت کاغذ و مقوا از زبالهها در همان مبدا انجام می‌گیرد ولی در کشور ما بدلایل گوناگون از جمله عدم وجود سازمان‌های نظم دهنده، مسئولیت ناپذیری صاحبان بخشهای مختلف مرتبط با بازیافت و مشکلات و قوانین دست و پا گیری اداری و نا آگاهی عمومی مردم، تفکیک زباله در ابتدا صورت نگرفته و کاغذهای مخلوط شده با زباله، آلوده بوده و قابل بازیافت نمی‌باشند. در ادامه چکیدهای از آمارهای منتشره پراکنده نهادهای مختلف آورده شده است:

روزانه 750 تن کاغذ به همراه زبالههای تهران دفن میگردد که معادل قطع 12 تا 18 هزار اصله درخت تنومند جنگلی است. میزان مصرف کاغذ در ایران حدود 520 هزارتن در سال است که از این رقم 220 هزارتن، کاغذ چاپ و تحریر، 60 هزارتن کاغذ روزنامه و ما بقی سایر کاغذهای مورد نیاز را تشکیل میدهد. دست کم سالانه 84 میلیارد ریال خسارت به اقتصاد کشور از طریق دورریز مواد کاغذی و دفن زبالههای مربوطه وارد میشود¹. طبق آمارهای سازمان بازیافت شهرداری اصفهان میزان زبالههای خشک جمعآوری شده در طرح تفکیک از مبداء از درب منازل، ادارات، مدارس و سازمان‌ها در سال 1385 معادل 8707 تن گزارش شده است. در بین اجزای بازیافتی کاغذ و مقوا با مقدار 3827.14 تن (معادل 44 درصد کل زباله خشک بازیافتی جمع اوری شده) بیشترین ماده بازیافتی جمعآوری شده در طرح تفکیک از مبداء، از نظر درصد وزنی در این سال کاغذ و مقوا بوده است.

بر اساس آمارهای موجود، روزانه در حدود 3.5 میلیون تن زباله در سراسر دنیا تولید میشود که سهم کشور ما در تولید آن در حدود40 هزار تن در روز است. بر اساس آمارهای موجود در سال 1378 میزان سرانه تولید زباله شهری در ایران حدود 820 گرم بوده است و در مجموع در شهرهای کشور ما در حدود 32 هزار تن زباله در روز تولید شده است².

بر اساس نتایج آنالیز فیزیکی زبالههای شهری در ایران به طور متوسط حدود 10.9 % از این زبالهها را کاغذ و مقوا تشکیل میدهد. تحقیقات انجام شده در کشور نشان میدهد که فقط با بازیافت 25% کاغذ و مقوای موجود در زبالههای تولیدی می‌توان سالانه 100 هزار تن کاغذ بازیافتی بدست آورد این فعالیت به مفهوم تداوم حیات 1700000 اصله درخت در سال است³.

جدول 9: استانداردهای موجود برای آخال

مأخذ: مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران

کیفیت آخال به علت نبود سیستم منسجم برای جمعآوری کاغذهای باطله و همچنین نبود فرهنگ تفکیک زباله از مبدا و عدم نظارت و کنترل چه در بخش بهداشت و چه در زمینه فرآوری و صنعت تولید آخال، بسیار پایین میباشد. البته با توجه به گسترش تقاضا برای آخال و رقابت ایجاد شده، کیفیت آن در سالهای اخیر رو به افزایش است.

استفاده بهینه از منابع ضایعاتی، حفظ محیط زیست، کاهش فشار بر جنگلها، تأمین بخشی از مواد اولیه سلولزی، افزایش ظرفیت تولید، ایجاد اشتغال و ترویج فرهنگ بازیافت از مزایای تولید کاغذ از آخال میباشد. قیمت پایین آخال در کشور و میزان تولید آن از دیگر مزایا تولید از آخال میباشد.

بطور کلی با توجه به محدودیت‌ها و مسائل زیست محیطی، امروزه استفاده از کاغذهای باطله بعنوان ماده اولیه صنایع کاغذ در نقاط مختلف دنیا و ایران در حال گسترش است و اکثر کارخانههای موجود کشور در حال سازگارسازی خطوط تولید خود با آخال یا خمیر بازیافتی از کاغذهای باطله هستند. لیکن علیرغم اهمیت و مزیت زیست محیطی جمعآوری کاغذهای باطله چه در حفظ و صیانت از جنگلها و چه در کاهش آلودگی محیط زیست (آب، هوا و... ) و همچنین کاهش مصرف سوخت و انرژی در فرایند کاغذسازی از آخال نسبت به خمیر چوب، متأسفانه عدم وجود نهادها یا مؤسسات مشخص و مسئول در این زمینه، یکی از مشکلات و مسائل مهم در تأمین مواد اولیه صنایع کاعذسازی و همچنین رعایت نکات بهداشتی به ویژه در تولید کاغذهای بهداشتی جامعه است.

مهمترین ویژگی منفی کاغذها و مقوای باطله، وجود مواد آلاینده و زائد از قبیل جوهرها، چسبها، لاستیک و فلزات و سایر مواد غیر قابل بازیافت می‌باشند که می‌توانند برای ماشین آلات کاغذسازی و همچنین کیفیت محصولات نهایی تاثیرگذار باشند. در خصوص بازیافت باید اذعان نمود که تفکیک کاغذ از زباله هزینه برترین بخش فرایند بازیافت است از این رو بهترین روش استفاده از کاغذهای باطله، جمعآوری و جداسازی از مبدا است. در ادامه در جدول زیر درصد بازیافت کاغذ در ایران و مقایسه با سایر کشورها آورده شده است.

جدول 10: درصد بازیافت کاغذ باطله در ایران در مقایسه با سایر کشورهای جهان

همچنین در سال 2009، نرخ مصرف کاغذهای بازیافتی در ایران و اروپا به ترتیب برابر با 11%، 66% بوده که این نرخ مصرف در کشورهای عمده تولیدکننده کاغذ در دنیا بدین ترتیب بوده است: سوئیس 78.8%، آلمان 83.5%، ژاپن 79.3%، سوئد 73.7 فنلاند 71.4، آمریکا 63.4، ایتالیا 63 %. رشد مصرف کاغذهای بازیافتی 3.1 درصد خواهد بود که این رقم از میزان رشد تولید کاغذ (2.2درصد ) بیشتر می­ باشد.

5-2-2 خمیر کاغذ

خمیر چوب و خمیر کاغذ بعنوان مهمترین ماده اولیه صنایع کاغذ محسوب می‌شوند که از درختان جنگلی، ضایعات کشاورزی و کاغذهای باطله بازیافتی قابل تأمین است. مهمترین و مناسبترین منبع تولید خمیر کاغذ، درختان جنگلی است که متأسفانه فقر سرانه جنگل در کشور و برداشت نامناسب و بیرویه از جنگلها در یکی دو دهه اخیرو عدم جایگزینی گونههای مناسب، امروزه محدودیت‌های شدیدی را برای صنایع خمیرسازی کشور بوجود آورده است. از این رو ناگزیر به تأمین مواد اولیه از منابع دیگر داریم منجمله واردات چوب یا خمیر چوب و کاغذ، استفاده از ضایعات کشاورزی شامل کاه و کلش و باگاس، بازیافت کاغذهای باطله.

واردات چوب بدلیل مسائل زیست محیطی و جلوگیری از شیوع بیماریها، تحت شرایط خاص و به صورت چوبهای پوست کنده و رعایت نکات قرنطینه میسر است که با توجه به قوانین و مقرات موجود و همچنین مسائل اقتصادی و افزایش هزینه‌ها، تأمین چوب وارداتی برای صنایع کاغذسازی مشکل است و از این رو گرایش به خرید خمیر از تولیدکنندگان خارجی بیشتر شده است.

با توجه به اینکه در بررسی وضعیت خمیر کاغذ فقط واردات و صادرات آن مهم بوده و در اکثر واحدهای تولیدی خمیر تولید و سپس کاغذ تولید میشود، در این قسمت به بررسی واردات و صادرات آن بیشتر میپردازیم. منابع داخلی کشور در زمینه تأمین و تولید خمیر چوب و کاغذ لازم برای صنعت کاغذ با مشکل مواجه هستند. محدودیت برداشت چوبهای جنگلی، مشکلات صنعتی و فنی و کمبود سرمایهگذاری در احداث واحدهای تولید خمیر از ضایعات کشاورزی و... باعث گردیده بخشی از مواد اولیه مورد نیاز از مبادی خارجی تأمین گردد. بر اساس شماره تعرفههای 4801 در قوانین و مقررات صادرات و واردات مربوط به انواع خمیرهای کاغذ است. لازم بذکر است در زمینه ورود چوب و استفاده در صنایع کاغذ، محدودیت‌های برای واردکنندگان وجود دارد. سازمان محیط زیست به منظور کنترل و حفاظت از منابع جنگلی و محیط زیست، مجوز ورود چوبهای پوست کنده نشده را بدون قرنطینه صادر نمی‌کنند.

بر اساس آمار فائو، در سال 1990 تولید جهانی خمیر و کاغذ 237 میلیون تن و مصرف کاغذ باطله (آخال)، 85 میلیون تن بوده که تقریباً 35% از تولید جهانی را تشکیل می­دهد. اما در سال 2009، از میزان 359.3 میلیون تنی تولید جهانی خمیر کاغذ 181.6 میلیون تن آن مربوط به مصرف کاغذ باطله (میزان تولید خمیرکاغذ از کاغذ باطله) بوده است. نرخ مصرف کاغذ بازیافتی در جهان برابر با 50.6% بوده است (2009) این در صورتی است که نرخ مصرف کاغذ بازیافتی در سالهای 1999، 2000 و 2004 به ترتیب برابر 41.8%، 44% و 45.4% بوده است.

جدول 11: مقدار تولید خمیرکاغذ و سهم جهانی استفاده از الیاف درجات مختلف (2009-1999)

از مقدار 359.3 میلیون تن خمیرکاغذ تولید شده در سال 2009، 181.6 میلیون تن آن خمیرکاغذ بازیافتی(50.6%)، 118.7 میلیون تن خمیر شیمیایی چوب(33%)، 28.5 میلیون تن خمیر مکانیکی چوب(7.9%)،9.2 میلیون تن خمیر چوب نیمه شیمیایی(2.5%)، 3.6 میلیون تن خمیر حل شونده(1%)، 17.8 میلیون تن خمیر الیاف دیگر(5%) تشکیل داده است.

استانداردهای موجود برای خمیر کاغذ در اسناد پشتیبان آورده شدهاند. لازم به توضیح است که برخی از استانداردهای فهرست شده برای خمیر کاغذ برای انواع کاغذ و مقوا نیز استفاده میشود، که در بخش مربوطه تکرار نشده است.

6-2-2 کاغذ چاپ و تحریر

آن چه در ایران به نام کاغذ تحریر شناخته میشود در طبقهبندی بینالمللی کاغذها، کاغذ تحریر و چاپ ⁴ نامیده شده و انواع مختلف دارد. این کاغذ به دو صورت پوشش دار یا اندوده شده ⁵ و بدون پوشش یا اندود نشده ⁶ عرضه میشود. دو کارزخانه اصلی تولیدکننده کاغذ چاپ و تحریر در کشور عبارتند از:کاغذ پارس و چوب و کاغذ مازندران. در جدول زیر آمار تولید کاغذ چاپ و تحریر تولیدی این دو کارخانه از سال 1385 تا 1390 نشان داده شده است.

جدول 12: تولید کاغذ چاپ و تحریراز سال 1385 تا 1390

مأخذ: وزارت صنعت، معدن و تجارت

لازم به ذکر است از بیش از 370 هزار تن مصرف داخلی، به طور متوسط 8 درصد توسط تولید داخل تأمین میشود. به عبارت دیگر با توجه به محدودیت مواد اولیه تولید کاغذ چاپ و تحریر، نبود ظرفیتهای اقتصادی تولید، نبود واحدهای کارامد تولیدی و قیمتتمامشده بالای تولید داخل حدود 92 درصد از کاغذ چاپ و تحریر مصرف داخل از خارج از کشور تأمین میشود.

بطور کلی یکی از محصولات تولید شده در کارخانههای کاغذ سازی، کاغذ چاپ و تحریر میباشد این محصول در قیاس با کاغذ روزنامه، کاغذ کرافت (کارتن) از نظر چاپپذیری کیفیت بهتری دارد. مشخصات عمومی این کاغذ به شرح زیر میباشد:

جدول 13: مشخصات کاغذ چاپ و تحریر بر اساس استاندارد کشورهای اروپایی

در جدول زیر مشخصات و استانداردهای کاغذ و چاپ و تحریر مخصوص کامپیوتر آمده است.

جدول 14: مشخصات و استانداردهای کاغذ و چاپ و تحریر مخصوص کامپیوتر

7-2-2 کاغذ روزنامه

تنها کارخانه اصلی تولید کاغذ روزنامه در کشور چوب و کاغذ مازندران میباشد که در جدول زیر امار تولید روزنامه در این واحد از سال 1387 تا 1389 نشان داده شده است. همانگونه که جدول نشان میدهد روند تولیدات نزولی بوده و علت آن مشکلات داخلی کارخانه، عدم توان رقابت با کاغذ وارداتی و عدم استقبال نشریات از کاغذ تولیدی داخلی و نبود حمایتهای لازم بوده است.

جدول 15: تولید کاغذ روزنامه از سال 1387 تا 1390

مأخذ: انجمن صنفی کارفرمایان صنایع چوب ایران

تولید کاغذ روزنامه در سال 1390 تقریبا نصف تولید سال 1387 بوده است و همین امر موجب افزایش وابستگی به واردات کاغذ روزنامه از خارج از کشور شده است. لازم به ذکر است به طور متوسط در سالهای اخیر از مصرف بیش از 130 هزار تن کاغذ روزنامه تنها 22 درصد تولید داخل بوده است.به عبارت دیگر حدود 78 درصد مصرف کاغذ روزنامه از خارج از کشور تأمین میشود. عدم استقبال از کاغذ روزنامه تولید داخل از مهمترین مشکلات در این حوزه میباشد. در ادامه به تشریح مشخصات و استانداردهای تولید این کاغذ پرداخته میشود.

بطور کلی انواع کاغذهای روزنامه شامل انواع کاغذ روزنامه استاندارد و کاغذ روزنامه مخصوص، نظیر کاغذ دفترچه راهنمای تلفن، کاغذ روزنامه رنگی، کاغذ خبرنامه و گروه بزرگی از کاغذهای مخصوص پرداخت شده توسط ماشین و کاغذهای مورد استفاده در نشر کتاب میباشد. انواع کاغذ روزنامه فقط به صورت رولهای کاغذ در بازار عرضه میشود و خصوصیات مهم کاغذ روزنامه میبایست بشرح زیر باشد:

• چاپ پذیری، ظاهری عمومی، خوب و بالاخره ارزان بودن ماده اولیه مورد استفاده برای تولید کاغذ روزنامه عمدتاً خمیر مکانیکی و حدود 30 درصد میزان رطوبت در عملکرد هر دستگاه چاپ موثر است.
• چاپپذیری کاغذ خود بستگی به صافی سطح کاغذ، مقدار رطوبت، شکلگیری، ماتی و براقیت کاغذ دارد. اثر مرکب زیاد در بهبود چگالی (تفاوت نوری بین یک صفحه چاپ شده و چاپ نشده) و اثر ماتی که (پشت چاپی) در جهت مخالف یکدیگر می‌باشند. زیادتر نمودن مرکب خود باعث دو چاپی شدن و خیس ماندن کاغذ می­گردد.
• به منظور بررسی کارآیی نسبی هر کاغذ وارده از کارخانههای مختلف، از نظر قابلیت ورود به ماشین چاپ و حرکت در آن، تعداد حلقههای بازای هر پارگی را در هر بار چاپ ثبت مینمایند.

جدول 16: استانداردهای خاص کاغذ روزنامه

8-2-2 کاغذ فلوتینگ و تست لاینر

برای تهیه کارتن از انواع مختلف کاغذ در لایههای کارتن استفاده میشود.

1. کاغذ رویی کارتن: کاغذ رویی کارتن از اجزای مهم کارتن است، وزن پایه کاغذ رویه از350-125 متغیر است، اگر چه وزنهای پایة کمتر از 100، به منظور تولید جعبههای کوچک کافی است. کاغذ رویه معمولا یک فراورده دولایه است که شامل لایه رویی و لایه پایه است. این کاغذ با استفاده از انواع مختلف لایههای رویی و بهکارگیری انواع مختلف مواد اولیه تولید میشود (عمدتا به روش کرافت و یا شبه کرافت ). هم الیاف دست اول (عمدتا سوزنی برگان و یا خمیر حاصل از خاک اره) و هم الیاف باز یافتی در تولید این کاغذ استفاده میشود. کاغذ تولید شده از الیاف دست اول را معمولا کرافت لاینر و کاغذ حاوی الیاف بازیافتی را تست لاینر مینامند. به طور کلی یکی از کاغذهای مورد استفاده در رویه کارتن تست لاینر است که در اروپا و آسیا به مقدار زیاد تولید میشود. اساس این کاغذ نیز دو لایه است ولی از آنجا که خمیرهای متعددی در ساخت آن استفاده میشود و عمدهاین خمیرها از الیاف بازیافتی تهیه می‌شوند، به دو دلیل یک ساختار چهار لایهای ترجیح داده میشود: اول اینکه با استفاده از چهار لایه، کاغذ ویژگیهای بهتری نسبت به ساختار دو لایه خواهد داشت و دوم، از آنجا که مقاومت به آبگیری در ضایعات مخلوط بسیار زیاد است، در نتیجه آبگیری از یک لایه پایه سنگین و ضخیم در بخش توری، دشوار است. به طور کلی کرافت لاینر کاغذی است که برای ورقسازی و کارتنسازی مورد استفاده قرار میگیرد. گرماژهای مصرفی این کاغذ 115،120،125 و 127 گرم میباشد. این کاغذ عمدتاً به صورت رول با سایزهای 100 سانت تا 250 سانت تولید میشود. نکته قابل توجه اینجاست که کرافت لاینر باید محتوا 100% خمیر کاغذ باشد که طبیعتاً قیمت آن گرانتر است و مهمترین عرضهکنندگان این نوع کرافت روسیه و برزیل می‌باشند. کرافتی که 100% از ضایعات درست شده باشد را تست لاینر (TLB) مینامند. هر چه از خلوص درصد پالپ در کرافت کم شود، کیفیت آن پایینتر شده و به تست لاینر نزدیک میگردد که بدان تست کرافت لاینر گویند. در واقع اکثر کرافتهای موجود در بازار ایران از این نوع میباشد.
2. لایه کنگرهای کارتن: لایه کنگرهای در مقوای کنگره دار، به صورت یک لایه موج دار بین دو لایه کاغذ مورد استفاده قرار می‌گیرد. وزن پایه لایه میانی کنگرهای بین 180-112 گرم بر متر مربع است. خمیر مخلوط شامل سولفیت خنثی نیمه شیمیایی پهن برگان و الیاف بازیافتی به عنوان ماده خام برای تولید کاغذ کنگره استفاده میشود. اگر فقط از خمیر نیمه شیمیایی استفاده شود، کاغذ حاصل را فلوتینگ مینامند. اجزای مقواهای فلوتینگ شامل لایه روکش و لایه میانی کنگرهای بوده و برای تولید کارتنهای کنگرهای استفاده می‌شوند. اگرچه مقوای کنگرهای، یک ماده اولیه قدیمی برای مقاصد بستهبندی است، اما هنوز در بسیاری از موارد بستهبندی قابلیت رقابت خود را حفظ نموده است.
3. کاغذ داخلی کارتن: این کاغذ در پارهای از خصوصیات مانند مقاومت در برابر رطوبت و یا مقاومتهای ذاتی الیاف با کاغذ رویه مشترکند ولی نیاز به صافی مناسب برای چاپ و یا اندود شدن با الیاف رنگبری شده جهت سفید کردن برای چاپ و غیره را ندارند.این کاغذها می‌توانند از 100% الیاف بازیافتی ساخته شوند ولی از نظر بهداشتی باید در رتبه قابل قبولی باشند چرا که ممکن است در بعضی از موارد، در تماس با محصولات خوراکی موجب ایجاد بوی بد شده و عطر نامطبوعی در این مواد شوند. کاغذهای مورد استفاده در لایههای میانی کارتنهای پنج لایه و هفت لایه نیز از همین نوعند که در این موارد فقط نقش اتصال دهنده و حجیم کننده را دارند. عمده کارخانههای کاغذ داخل این کاغذ را برای مصارف کارتنسازی تولید می‌کنند.

در ادامه به بررسی وضعیت تولید کاغذهای تست لاینر و فلوتینک به عنوان مهمترین کاغذهای تولیدی برای بستهبندی و تهیه کارتن پرداخته میشود. در جدول زیر آمار تولید از سال 1385 تا 1389 نشان داده شده است.

جدول 17: میزان تولید کاغذهای تست لاینر و فلوتینگ از سال 1385 تا 1388

این نوع کاغذ در دو گروه I و F تولید میگردد که محصول I بیشتر مناسب لایههای روئی و زیرین ورق مقوا و محصول F بیشتر مناسب لایه میانی ورق مقوا میباشد. در مجموع محصول F تیرهتر از محصول I است.

استانداردهای موجود برای انواع کاغذهای بستهبندی بشرح زیر میباشد:

با توجه به انتظار پیشرفت صنعتی در کشور و در نتیجه افزایش تولیدات داخلی انتظار می‌رود سرانه مصرف کاغذهای بستهبندی افزیش یابد که میبایستی این موضوع در تدوین راهبردهای زنجیره مد نظر قرار گیرد.

9-2-2 کاغذ بهداشتی یا تیشو

بطور کلی واژه تیشو شامل محصولات مختلفی است که از کاغذهای با وزن پایه کم، خشک و ریز کنگرهای شده (کرپ دار) و یا فاقد ریز کنگرهای (بدون کرپ) تولید شدهاند. به عنوان نمونه محصولاتی مانند کاغذ توالت، حولههای آشپزخانه، دستمال کاغذی جیبی، دستمال کاغذی صورت، دستمال سفره، حولههای دستی و دستمال خشک کن در این گروه طبقهبندی می‌شوند. چنین فراوردههایی از یک نوع کاغذ پایه تیشو (نازک و سبک) یک لایهای، نیمه پرداخت شده و تشکیل یافته در حالتر، مشتق شده و عمدتا از الیاف طبیعی تولید می‌شوند. به طور کلی سرانه مصرف این کاغذ در ایران بین 0.8 تا 0.9 کیلوگرم در سال است و این در حالی است که میانگین مصرف سرانه جهانی ان حدود 4 کیلوگرم در سال است.

در حال حاضر واحدهای اصلی فعال تولید کاغذهای بهداشتی عبارتند از:

1. شرکت نوظهور: ظرفیت اسمی این واحد ۵ هزار تن کاغذ تیشو در سال است. این واحد تولیدی مجهز به سیستمهای تبدیل و بستهبندی کاغذ تیشو نیز بوده و محصولاتی از قبیل دستمال کاغذی جعبهای، حوله کاغذی و پوشک نیز تولید میکند. ماده اصلی این واحد تولیدی عبارت از: پوشال سفید، خمیر کاغذ الیاف بلند وارداتی، خمیر باگاس و مواد شیمیایی است.
2. حریر خوزستان: ظرفیت اسمی این کارخانه ۱۵ هزار تن کاغذ تیشو در سال است. مواد اولیه مورد نیاز کارخانه خمیر الیاف بلند وارداتی به علاوه درصدی از خمیر الیاف کوتاه وارداتی و خمیر باگاس است. مواد شیمیایی که به صورت عمده در فرایند تولید تیشو در کارخانه مورد استفاده قرار می‌گیرد عبارت است از: عامل مقاوم کننده کاغذ در حالت مرطوب، مواد شیمیایی جهت تصفیه آب و نوع محصول کارخانه حریر خوزستان کاغذهای گراماژ پایین و کرپ دار است.و
3. لطیف: ظرفیت اسمی این کارخانه ۱۵ هزار تن کاغذ تیشو در سال است. نوع محصول و وزن پایه کاغذهای قابل تولید توسط شرکت عبارتند از: کاغذ تیشو کرپ دار، کاغذ بستهبندی، کاغذ تیشو و کاغذ نسخه دوم. شرکت لطیف به تولید تیشو کرپ دار با وزن پایه کم اشتغال دارد. مواد اولیه مورد نیاز کاغذ عبارتند از: پوشال، کاغذ باطله اداری،خمیر کاغذ الیاف بلند و مواد شیمیایی. این کارخانه از جمله واحدهایی است که به سیستم جوهرزدایی از نوع شناورسازی جوهر که در محدوده PH قلیایی عمل کرده و جهت تبدیل کاغذ آغشته به جوهر سفید مجهز است.

که تیشوی تولیدی این واحدها جهت تبدیل به دستمال کاغذی، حوله کاغذی، دستمال توالت و دستمال سفره است. ظرفیت این سه واحد ۳۵ هزار تن است.

در کشور سالانه بیش از 67 هزار تن از این کاغذ مصرف میشود که با توجه به ظرفیت حدود 35 هزار تنی واحدهای اصلی تولید آن می‌توان گفت 50 درصد از نیاز توسط واحدهای داخلی قابل تأمین است. تولید این کاغذها در کشور نسبت به سایر کاغذها از قبیل کاغذ چاپ، تحریر، روزنامه، مقوا و کاغذهای بستهبندی در حد پایینتر قرار دارد و علت آن را می‌توان کمی مقدار مصرف آنها در سبد مصارف خانوار جست وجو کرد. کاغذ تیشو معمولاً دارای وزن استاندارد ۱۶-۱۴ گرم در مترمربع است.

دستمال کاغذی باید از خمیر الیاف سلولزی به رنگ سفید یا الوان باشد. دستمال کاغذی باید کرپ شده )منظور از کرپ، چین خوردگیهای سطح کاغذ است که هنگام تولید آن به منظور افزایش سطح تماس و در نتیجه بالا بردن میزان سرعت جذب آب ایجاد میشود، به طوری که هنگام پاک کردن دست خیس بعد از نیم ساعت حالت اولیه خود را به دست آورد و اگر دستمال بلافاصله در تماس با آب خیس پودر شود، حتماً مواد شیمیایی زیادی در آن به کار برده شده است (، همچنین فاقد پرز )الیاف خرد شده )، الیاف کلوخه شده، سوراخ، لکه و سایر اجسام خارجی باشد. زمانی که برگ دستمال کاغذی در مقابل نور قرار می‌گیرد، پراکندگی الیاف به طور یکنواخت دیده میشود. رنگ به کار رفته در ساخت دستمالهای کاغذی باید از رنگهای مجاز و ثابت باشد و با رنگ بسته محتوا دستمال کاغذی هم رنگ و متناسب باشد. همچنین دستمال کاغذی باید فاقد لکه و بوی نامطبوع باشد.

ویژگیهایی از محصول که نسبت به ویژگیهای دیگر بیشتر تحت تأثیرفرایند‌های تکمیلی قرار می‌گیرند عبارتنداز: جذب آب بالک مقاومت نرمی تعداد لایه و ظاهر مطلوب.این مشخصات در کاغذ تیشو از اهمیت خاصی برخوردارند.

استانداردهای خاص برای انواع کاغذهای بهداشتی عبارتند از:

با توجه به افزایش جمعیت و ارتقای بهداشت جامعه در افق برنامه انتظار می‌رود سرانه مصرف کاغذهای بهداشتی افزایش یابد که میبایستی در تدوین راهبردها لحاظ شود.

3-2 ظرفیتهای تولید

واحدهای تولیدی در صنعت کاغذ و محصولات کاغذی سه دستهاند. تولیدکنندگان مواد اولیه (خمیر کاغذ یا خمیر چوب)، تولیدکنندگان انواع کاغذ (چاپ و تحریر، روزنامه، بستهبندی و... ) و تولیدکنندگان کارتن و انواع محصولات کاغذی.

بطور کلی واحدهای اصلی و ظرفیت انواع کاغذ در کشور عبارتند از: کاغذ چاپ و تحریر و روزنامه با ظرفیت اسمی 208 هزار تن در سال توسط شرکتهای کاغذ پارس، چوب و کاغذ مازندران، کاغذ غرب و کاربن لس، کاغذهای صنعتی و بستهبندی با ظرفیت 530 هزار تن در سال توسط کارخانههای چوکا، کهریزک و کاوه، ایران پاپیروس، چوب و کاغذ مازندران، پارت و فارس کاغذ، اشتهارد تهران و مقواسازان متفرقه و کاغذهای بهداشتی با ظرفیت اسمی 35 هزارتن در سال توسط کارخانههای لطیف، حریر خوزستان و نوظهور تولید میگردد.

1. کارخانههای تولید خمیر کاغذ: خمیر کاغذ بعنوان ماده اولیه اصلی صنعت کاغذ از سه منبع چوبی، غیرچوبی و کاغذ و مقواهای باطله قابل استحصال است. این فرایند بعنوان صنایع بالادستی صنعت کاغذسازی مطرح است. لازم به ذکر است که بخش قابل ملاحظهای از خمیر مورد نیاز کارخانجات کاغذسازی از خمیرهای حاصل از کاغذهای باطله یا اصطلاحاً آخال تأمین میشود که متأسفانه آمار دقیق و مشخصی از وضعیت واحدهای تولیدی، ظرفیت، اشتغال، حجم تولید و شرایط تولید و مواد اولیه و موقعیت تولیدکنندگان آخال در دسترس نیست.
2. کارخانههای تولید کاغذ: همانگونه که قبلاً اشاره شده تولیدکنندگان کاغذ بر حسب نوع کالای تولیدی متنوع و ظرفیت تولید مختلف دارند. با تغییر ترکیب مواد اولیه و مشخصات فنی دستگاه‌های کاغذ ساز، توانایی و امکان تولید کاغذهای مختلف وجود دارد که این امر بیشتر در گروه کاغذهای بستهبندی صادق است. توضیحات بیشتر در خصوص تولیدکنندگان کاغذ در بخشهای آتی آمده است.

درصنعت تولید کاغذ و محصولات کاغذی 327 واحد (شاغلان بالای 10 نفر) فعالند که از این تعداد 79 واحد مربوط به (25 درصد) تولید خمیر کاغذ – کاغذ و مقوا هستند. در نمودار زیر سهم هر یک از زیرگروهها در تعداد کارگاه‌های این صنعت آورده شده است.

نمودار 8: سهم هر یک از گروه‌های صنعت کاغذ و محصولات کاغذی از تعداد کارگاه‌های این صنعت

مأخذ: مرکز آمار

1-3-2 واحدهای مهم تولیدی در زنجیره تأمین

ظرفیت اسمی و رسمی تولید داخل کاغذ در کشور بیش از 660 هزار تن در سال میباشد که این رقم بدلیل برخی موارد مانند فرسودگی برخی تجهیزات، کمبود مواد اولیه، هزینه‌های تولید و سیاست‌ها و... تاکنون محقق نشده است. در سال 1388 از 65 درصد این ظرفیت استفاده شده است. نزدیک به 60 درصد تولید کاغذ در کشور در سه کارخانه کاغذ پارس، چوب و کاغذ مازندران، صنایع چوب و کاغذ ایران (چوکا) صورت می‌گیرد. در ادامه به بررسی تولید این سه کارخانه بزرگ کاغذسازی پرداخته میشود.

جدول 18: تولید کاغذ در سه کارخانه بزرگ تولیدی کشور(تن)

مأخذ: انجمن صنفی کارفرمایان صنایع چوب ایران - اطلاعات کاغذ پارس در سال 89 مربوط به 5 ماهه اول سال است.

1. گروه صنایع کاغذ پارس: ظرفیت تولید کاغذ پارس 85 هزار تن در سال بوده و در سال 1388 از 36 درصد از ظرفیت خود استفاده کرده است.وضعیت تولید کاغذ چاپ و تحریر شرکت گروه صنایع کاغذ پارس طی سالهای 1380 لغایت 1388و نیز میزان فروش کاغذهای فوق به شرح جداول زیر میباشد(واحد: تن).

جدول 19: میزان تولید انواع کاغذهای شرکت گروه صنایع کاغذ پارس طی سالهای 1380 لغایت مرداد ماه 1389

در نمودار زیر روند تولیدات کاغذ پارس از سال 1380 نشان داده شده است.

جدول 20: میزان فروش انواع کاغذهای شرکت گروه صنایع کاغذ پارس طی سالهای 1386 الی 1388

قیمتگذاری کاغذ چاپ 70 گرمی شرکت گروه صنایع کاغذ پارس تا تاریخ 1385/09/01 توسط شورای محترم اقتصاد و براساس محاسبات کارشناسی سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان انجام میگرفت از این رو قیمت آن در طول سال ثابت بوده لیکن بعد از اجرای 1385، قیمت محصولات تولیدی شرکت رأسا توسط خود واحد و اجرایی شدن مصوبه شماره 70240 مورخ 1385/04/28 قیمت محصولات تولیدی شرکت رأسا توسط خود واحد و براساس نظام عرضه و تقاضای بازار و با رعایت ضوابط معمولی قیمتگذاری سازمان حمایت تعیین میگردد.

براین اساس قیمت کاغذ چاپ 70 گرمی و نیز دیگر گراماژهای کاغذ شرکت به شرح جداول زیر میباشد(واحد کلیوگرم / ریال).

مقایسه میانگین قیمت کاغذ چاپ 70 گرمی شرکت گروه صنایع کاغذ پارس طی سالهای 1380 لغایت 1388

درصد اختلاف قیمت سال 1384 نسبت به سال 1383 مابه التفاوت نرخ ارز معادل 1810 ریال میباشد. در نمودار زیر این روند نشان داده شده است.

جدول 21: مقایسه میانگین قیمت انواع کاغذهای چاپ و تحریر شرکت گروه صنایع کاغذ پارس طی سالهای 1386 لغایت 1388

جدول 22: مقایسه قیمت ماهیانه بازار آزاد کاغذ چاپ 70 گرمی تولید داخل و وارداتی طی سالهای 1387 الی 1388

متوسط قیمت کاغذ چاپ و تحریر تولید داخل در سال 1388 نسبت به مدت مشابه سال قبل 1387 حدود 10 درصد کاهش داشته است و متوسط قیمت کاغذ چاپ و تحریر وارداتی نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود 16.5 درصد کاهش یافته است.

نمودار 9: بررسی روند تغییر قیمت کاغذ چاپ و تحریر 70 گرمی داخلی و وارداتی (اندونزی) به تفکیک ماه، 88-1378

لازم به ذکر است که در حال حاضر کاغذ پارس برزگترین تولیدکننده کاغذ چاپ و تحریر در کشور، کاغذ پارس میباشد. لازم به ذکر است که کاغذ مازندران نیز براساس سفارش در برخی مقاطع کاغذ چاپ و تحریر تولید نموده است ولی دارای پیوستگی خاصی در تولید نمیباشد.

2. گروه صنایع چوب و کاغذ مازندران: این شرکت به عنوان بزرگترین و تنها تولیدکننده کاغذ مطبوعات و کاغذ کنگرهای در کشور محسوب میشود. ظرفیت اسمی سالانه شرکت حدود 175 هزارتن شامل کاغذ روزنامه(48.8 گرمی) کاغذ چاپ و تحریر (50 تا 70 گرمی) و کاغذ کنگرهای، لایه میانی کارتن (113 تا 127 گرمی) میباشد. در سال 1388 از 80 درصد از ظرفیت خود استفاده کرده است. وضعیت تولید انواع کاغذ مربوط به شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران طی سالهای 1380 لغایت 1388 طی جداول زیر میباشد(واحد: تن).

جدول 23: مقایسه میزان تولید انواع محصولات شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران طی سالهای 80 لغایت 88

در نمودار زیر روند تولیدات شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران از سال 1380 نشان داده شده است.

میزان فروش کاغذ مطبوعات شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران طی سالهای 1386 لغایت 1388 به شرح جداول زیر میباشد.

جدول 24: مقایسه میزان فروش کاغذ روزنامه شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران طی سالهای 86 لغایت 88

بر اساس جدول فوق میزان فروش کاغذ روزنامه شرکت چوب و کاغذ مازندران درسال 1388 نسبت به سال 1387 در حدود 70 درصد کاهش داشته است که این موضوع تا حدودی می‌تواند ناشی از کاهش 10% تولید کاغذ و تصمیمات شرکت به افزایش تولید کاغذ فلوتینگ و چاپ و تحریر در سال 88 باشد.

قیمتگذاری کاغذ مطبوعات شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران همانند شرکت گروه صنایع کاغذ پارس تا تاریخ 1385/09/01 توسط شورای اقتصاد انجام میگردید. نحوه قیمتگذاری کاغذ مطبوعات نیز پس از اجرای مصوبه آزادسازی قیمت در چارچوب نظام عرضه و تقاضای بازار و براساس تصمیمات هیأت مدیره شرکت و با رعایت ضوابط عمومی قیمتگذاری سازمان حمایت صورت میپذیرد. جدول زیر قیمت کاغذ مطبوعات جهت عرضه به مؤسسات مطبوعاتی کشور را طی سالهای 1380 لغایت 1388 نشان میدهد.

جدول 25: مقایسه قیمت کاغذ روزنامه شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران از سال 1380 لغایت 1388

درصد اختلاف قیمت سال 1384 نسبت به سال 1387 - 48 درصد به لحاظ تغییر نظام پرداخت یارانه کاغذ میباشد.

تغییرات قیمت ماهیانه کاغذ روزنامه در بازار آزاد طی سالهای 1387 و 1388 به شرح جداول زیر میباشد:

جدول 26: مقایسه قیمت ماهیانه بازار آزاد کاغذ روزنامه تولید داخل و وارداتی طی سالهای 1387 و 1388(واحد کیلو گرم / ریال)

متوسط قیمت کاغذ مطبوعات تولید داخل و وارداتی (چینی) درسال 1388 نسبت به سال 1387، به ترتیب 11 و 24 درصد کاهش داشته است.

3. بررسی وضعیت واحدهای تولیدی کاغذ کرافت و مقوای بستهبندی: پیشرفت روزافزون صنایع بستهبندی و اهمیت آن در بازاریابی و فروش کالاهای صنعتی، تقاضا را برای انواع کاغذ کرافت و مقوا افزایش داده است. هرچند در حال حاضر انواعی دیگر از بستهبندی مانند مواد پلی اتیلن و پلی پروپیلن و غیره تا حدودی از رشد مصرف این نوع از کاغذها را کاسته است ولی باز هم میزان مصرف آن در کشورهای توسعهیافته و یا در حال توسعه به عنوان شاخصی مطرح میباشد. به طور کلی مصرفکنندگان عمده کاغذ کرافت صنایع بستهبندی، صنایع کارتنسازی و پاکت سازیها و غیره می‌باشند. کاغذ و مقواهایی که برای بستهبندی محصولات مختلف به کارمی روند از نظر گراماژ، بافت و جنس الیاف، خواص، مواد و لایههای افزوده شده به آنها متنوع هستند و هرکدام برای بستهبندی نوعی از محصولات کاربرد دارند.

در چند سال گذشته طرحی که بتواند از انواع خاص کاغذ و مقوای بستهبندی نظیر بستهبندیهای سیمان، گچ، پودرهای شوینده و مقوای قشر زده برای بستهبندیهای مواد خوراکی و... تولید داشته باشد به شرکت‌های تولیدکننده فوق اضافه نشده است. شرکت‌های تولیدکننده کاغذهای کرافت و کنگرهای داخل کشور عبارتند از: شرکت چوب و کاغذ مازندران – شرکت چوب و کاغذ ایران (چوکا) - شرکت کاغذسازی کاوه - شرکت کاغذسازی الموت - شرکت کاغذ کسری – شرکت کاغذسازی ایران پاپیروس. میزان تولید برخی از شرکتهای تولیدی کاغذ کرافت طی سه سال اخیر به شرح جدول زیر میباشد.

جدول 27: مقایسه میزان تولیدات برخی از شرکت‌های تولیدی کاغذ کرافت کشور طی سالهای 1386 لغایت 1388(واحد: هزار تن)

لازم به ذکر است که درخصوص کاغذ کنگرهای تولیدی شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران به دلیل افزایش قیمت چوب و کمبود آن و نیز افزایش قیمت نفت باعث گردید قیمت این محصول در پایان سال 86، به 6000 ریال به ازای هر کیلوگرم برسد لذا با توجه به کیفیت محصول فوق، واردات آن مقرون به صرفه نبوده چرا که با افزایش قیمت نفت و به دنبال آن افزایش هزینه‌های ترانزیت و افزایش قیمت کاغذهای ضایعاتی حاصل از خمیر بازیافتی و اینکه فاصله چندانی با قیمت کاغذ کنگرهای تولیدی شرکت مزبور نداشته، باعث گردید تا مصرفکنندگان ترجیح دهند از کاغذ کنگرهای (فلوتینگ) شرکت فوق استفاده نمایند. اما درسال 1387 به خصوص د ر سه ماهه سوم سال مذکور کم کم مشکلات مالی و بحران اقتصادی با اثرگذاری بالا و نیز کاهش قیمت نفت و به دنبال آن کاهش شدید قیمت آخال موجب عدم تقاضا برای خرید از محصولات داخلی گردید، در این راستا به دلیل اثر روانی منفی کاهش قیمت‌ها و افت شدید قیمت‌های جهانی صنا یع کاغذسازی داخلی قیمت‌های خود را کاهش دادند. کاهش قیمت کاغذ فلوتینگ شرکت صنایع چوب و کاغذ مازندران برای 3 ماهه آخر سال 1387 (قیمت 5850 ریال ) تأثیر مثبتی بر روند جذب آن توسط بازار داخلی داشته اما با توجه به کاهش بیش از حد قیمت‌های جهانی کاغذهای ضایعاتی شرکت در نیمه اول سال 1388 قیمت کاغذ فلوتینگ را مجدداً کاهش داده و به قیمت 5350 ریال ودر 5 ماهه آخر سال 1388 با افزایش 5 درصدی به قیمت 5600 ریال عرضه نموده است.

4. تولید کارخانه چوکا: شرکت صنایع چو ب و کاغذ چوکا در زمینه تولید کاغذهای بستهبندی و عمدتاً تولید کاغذهای تست لاینر I و F فعالیت میکند که محصول نوع I بیشتر مناسب لایههای روئی و زیرین ورق مقوا و محصول F بیشتر مناسب لایه میانی ورق مقوا میباشد. در مجموع محصول F تیرهتر از محصول I است.

ظرفیت تولید این کارخانه 150 هزار تن در سال بوده و 44 درصد از این ظرفیت در سال 1388 مورد استفاده قرار گرفته است.

2-3-2 طرحهای توسعه

در حال حاضر بیش از 30 طرح نیمه تمام در خصوص تولید کاغذ در کشور فعالیت مینمایند که مراحل بررسی‌های اقتصادی، خرید ماشین آلات و نصب ماشین آلات خمیر و کاغذسازی را سپری مینمایند و یک مورد مطالعات اولیه سرمایهگذاری نیز انجام ولی به مرحله اجرا نرسیده است. در جدول زیر مهمترین طرحها و وضعیت انها نشان داده شده است.

جدول 28: طرحهای اصلی در حال اجرا در صنعت کاغذ

3-3-2 پراکندگی جغرافیایی صنعت و مالکیت

ظرفیت تولید کاغذ استانهای متفاوت با تعداد نفرات مشغول به کار در صنعت کاغذ همگون نمیباشد، زیرا ماهیت این بخشهای تولیدی متفاوت میباشد. پراکندگی صنایع کاغذ بر حسب تعداد نفرات مشغول بکار در صنعت کاغذ بترتیب زیاد به کم، بیشترین نفر اشتغال و ظرفیت تولید محصول خاص و کل ظرفیت تولید استانها در جدول زیر نشان داده شده است.

بیشترین نفر اشتغال بترتیب در استانهای تهران، مازندران، گیلان، مرکزی، قزوین، خوزستان، خراسان رضوی، اصفهان و زنجان میباشد و بیش از نیمی از تعداد نفرات مشغول بکار در صنعت در این استانها فعالیت دارند. این استانها یا تولیدکنندگان اصلی کاغذ و یا استفاده کنندگان عمده کاغذ می‌باشند. استانهای استفاده کننده، همجوار استانهای تولیدکننده اصلی می‌باشند. استانهای مازندران، خوزستان و گیلان بیشتر در تولید کاغذ از ماده اولیه فعالیت دارند. ولی عمده فعالیت استانهایی مانند تهران، مرکزی، قزوین، خراسان رضوی، در بازیافت کاغذ باطله می‌باشند و برخی دیگر در تولید خمیر کاغذ یا کاغذهای بستهبندی یا خاص با ظرفیت کم دخالت دارند.

جدول 29: ظرفیت و تعداد نفرات مشغول بکار در صنعت خمیر و کاغذسازی کشور

مالکیت کلیه واحدهای بزرگ تولیدکننده کاغذ کشور، بخش غیردولتی است. هر چند مالکیت واحدها بزرگ صنعتی کاغذسازی کشور غیردولتی است ولی ساختار و ماهیت سیستمهای دولتی در آنها حاکم است و از این نظر با بخش خصوصی از نظر بهرهوری عوامل تولید بسیار متفاوت هستند.

مأخذ:مرکز آمار

به عنوان مثال کاغذ پارس، چوب و کاغذ مازندران و چوکا هر سه متعلق به بانکهای دولتی می‌باشند.

پیشرفت فناوری و توجه به بهرهوری عوامل تولید در جهت کاهش قیمتتمامشده محصولات باعث گردیده مقیاس تولید صنعتی کاغذ نسبت به سنوات گذشته به طور قابل توجهی افزایش یابد. در حال حاضر سرمایهگذاری در تولید کاغذ به ویژه کاغذ چاپ و تحریر در ظرفیتهای بالای 150 هزارتن توصیه میشود. سرمایهگذاری در مقیاس کوچک با توجه به میزان نقدینگی پایین سرمایهگذاران در این شرایط و همچنین آلایندگی بالای این صنعت و ضرورت استفاده و تعبیه تأسیسات تصفیه و پالایش و همچنین کمبود مواد اولیه جنگلی و منابع آب در مناطق خشک و نیمه خشک کشور، تصمیم گیری مناسبی به نظر نمی‌رسد. عدم امکان تولید در ظرفیت اسمی و وجود ظرفیتهای بلااستفاده در برخی فعالیتهای تولیدی، یکی دیگر از مسائل صنعت محسوب میشود. (همانگونه که در شرح وضعیت سه کارخانه چوب و کاغذ مازندران، کاغذ پارس و چوکا گفته شد هر سه کارخانه مذکور در سطحی کمتر از ظرفیت اسمی خود در حال فعالیت هستند و با توجه به بالابودن عمرکارخانهها و عدم بازسازی و نوسازی تجهیزات، هزینه تعمیر و نگهداری نسبی آنها بالاست. از اینرو وجود نیروی شاغل در حد ظرفیت کامل و بالا بودن هزینه استهلاک باعث افزایش قیمتتمامشده محصولات تولیدی این مجموعهها گردیده است.).بطور کلی یکی از مهمترین مسائل ظرفیتهای تولید زنجیره نداشتن مقیاس تولید مناسب است که در تدوین راهبردهای زنجیره میبایستی مد نظر قرار گیرد.

از سوی دیگر با توجه به ویژگیهای اقلیمی کشور، امکانسنجی مناطق مختلف کشور برای احداث و سرمایهگذاری تاسیسات صنعت کاغذ لازم و ضروری است. سرمایهگذاری در صنایع کاغذ با توجه به میزان نقدینگی پایین سرمایهگذاران در این شرایط و همچنین آلایندگی بالای این صنعت و ضرورت استفاده و تعبیه تأسیسات تصفیه و پالایش و همچنین کمبود مواد اولیه جنگلی و منابع آب در مناطق خشک و نیمه خشک کشور، تصمیم گیری مناسبی به نظر نمی‌رسد. با این حال مجوزهای سرمایهگذاری بدون لحاظ نکات فوق، از سوی مراجع قانونی و ذیربط در حال انجام است که این امر می‌تواند علاوه بر ایجاد مشکلات زیست محیطی، آینده صنعت کاغذ را نیز به مخاطره اندازد. بنابراین در تدوین راهبردها پراکنش مناسب نیز مد نظر قرار می‌گیرد. در ادامه با توجه به سهم واردات از تأمین نیاز داخل به بررسی ظرفیتهای تولید کاغذ در جهان پرداخته میشود.

4-3-2 ظرفیتهای تولید در جهان

آسیا بیشترین مصرف کاغذ در جهان را دارد رشد چشمگیر ظرفیتهای تولید کاغذ در چین در سالهای اخیر باعث شده تولیدات این کشور همزان با افزایش مصرف ان افزایش یابد، اروپا تعداد 140 شرکت کاغذ و مقواسازی و 298 شرکت خمیرسازی دارد که با این مقدار کارخانجات، در طول سال قادر به تولید 98 میلیون تن کاغذ و محصولات آن میباشد. مقدار مصرف این محصولات با توجه به نرخ مصرف و جمعیت این قاره در طول سال برابر 89 میلیون تن میباشد. همچنین آمریکای شمالی تعداد 600 شرکت کاغذ و مقواسازی و تعداد 233 شرکت خمیرسازی دارد و با این تعداد قادر به تولید 100 میلیون تن کاغذ و محصولات آن میباشد. و در آمریکای جنوبی تعداد 416 شرکت کاغد و مقواسازی و تعداد 115 شرکت خمیرسازی وجود دارد که حاصل فعالیت این شرکت‌ها، 14 میلیون تن کاغذ و مقوا میباشد. و قاره آفریقا مجموعا دارای 83 شرکت کاغذ و مقواسازی و 28 شرکت خمیرسازی میباشد. تولید این قاره در مجموع 14 میلیون تن کاغذ و مقوا در سال است. مقدار مصرف این قاره با توجه به نرخ مصرف سالانه بالغ بر 48 میلیون تن کاغذ و محصولات کاغذی است. در ادامه به تشریح هر یک از ظرفیتها به تفکیک قاره پرداخته میشود.

1. آسیا:آسیا در حال حاضر 40 درصد از مصرف جهانی را به خود اختصاص داده، در این بین چین بزرگترین تولیدکننده و مصرفکننده کاغذ در آسیا بوده که تولیدات کاغذ و مقوای این کشور در سال 2009 حدود55 میلیون تن و مصرف این کشور بیش از 85 میلیون تن بوده است. کارخانههای بزرگ چین عبارتند از: APP، Hengan، Nine Dragon، Shadong Bohui که در سایر اسناد وضعیت و ظرفیت تولید آنها تشریح شده است.
2. اروپا: اروپا تعداد 140 شرکت کاغذ و مقواسازی و 298 شرکت خمیرسازی دارد که با این مقدار کارخانجات، در طول سال قادر به تولید 98 میلیون تن کاغذ و محصولات آن میباشد. مقدار مصرف این محصولات با توجه به نرخ مصرف و جمعیت این قاره در طول سال برابر 89 میلیون تن میباشد. این آمار بیانگر این واقعیت است که این قاره نیازهای کاغذ و محصولات کاغذی خود را نه تنها تهیه میکند، بلکه مازاد تولید خود را به مناطق دیگر صادر میکند. در این قاره تعدادی از کشورها که صاحبان فناوری ساخت کاغذ و ماشین آلات آن می‌باشند، عمدتا صادرکننده کاغذ بوده و سایر کشورها نیز واردکنندگان کاغذ هستند. البته واردکنندهها عمدتاً کشورهای فرانسه، آلمان، ایتالیا، اسپانیا، انگلستان، فنلاند، پرتقال و روسیه می‌باشند. تولیدکنندگان عمده اروپا معمولاً فراتر از میزان مصرف خود تولیدات کاغذ و محصولات آن را دارند به طوریکه جزء کشورهای صادرکننده کاغذ در دنیا نیز می‌باشند.
3. آمریکای شمالی: آمریکای شمالی تعداد 600 شرکت کاغذ و مقواسازی و تعداد 233 شرکت خمیرسازی دارد و با این تعداد قادر به تولید 100 میلیون تن کاغذ و محصولات آن میباشد. با توجه به امکانات طبیعی و گسترده بودن این سرزمین جمعیت آن به طور رسمی پایین بوده به طوریکه مقدار مصرف آن برابر 95 میلیون تن در سال میباشد. یعنی در طول سال حداقل 5 میلیون تن کاغذ و محصولات آن از این قاره به سایر کشورهای دنیا صادر میگردد. کشور‌های صادرکننده این قاره عمدتاً ایالات متحده آمریکا و کانادا میباشد. ایالات متحده آمریکا 30%کل کاغذ جهان را مصرف میکند واز کل 521 کارخانه تولید کاغذ در این کشور 450 کارخانه از کاغذهای باطله برای تولید کاغذ استفاده می‌کنند ودر مقیاس جهانی هر ساله بیش از 95 میلیون تن کاغذ باطله برای تولید کاغذ جدید بازیافت میشود. نکته قابل توجه اینکه همه روزنامههای آمریکا از کاغذهای باطله و بازیافتی است ومطبوعات این کشور اجازه ندارند از کاغذ نو استفاده کنند
4. آمریکا جنوبی: در آمریکای جنوبی تعداد 416 شرکت کاغد و مقواسازی و تعداد 115 شرکت خمیرسازی وجود دارد که حاصل فعالیت این شرکت‌ها، 14 میلیون تن کاغذ و مقوا میباشد. میزان مصرف کاغذ و محصولات آن در کشورهای این قاره بالغ بر 17 میلیون تن میباشد که از نظر میزان تولید کاغذ و مقوا، با کمبود 3 میلیون تن کاغذ در سال مواجه است. در واقع می‌توان گفت که این قاره از نظر تولید کاغذ و مقوا نزدیک به خودکفایی است. عمده کشورهای تولیدکننده کاغذ که جزء صادرکنندگان این قاره به حساب میآیند شامل برزیل، آرژانتین، مکزیک، کلمبیا و شیلی می‌باشند. صرف کنندگان این قاره عمدتاً کشورهایی چون هندوراس، جامائیکا، نیکاراگوئه، پاراگوئه و... می‌باشند.
5. آفریقا: قاره آفریقا مجموعا دارای 83 شرکت کاغذ و مقواسازی و 28 شرکت خمیرسازی میباشد. تولید این قاره در مجمموع 14 میلیون تن کاغذ و مقوا در سال است. مقدار مصرف این قاره با توجه به نرخ مصرف سالانه بالغ بر 48 میلیون تن کاغذ و محصولات کاغذی است. این میزان مصرف بیانگر کمبود شدید کاغذ در این کشورها است، به طوریکه کشورهای این قاره، جزء بزرگترین واردکنندگان کاغذ می‌باشند و این در حالی است که بزرگترین جنگلها که منابع سلولزی بزرگ صنعت کاغذسازی به شمار میآیند در قاره آفریقا وجود دارد. تولیدکنندگان این قاره عبارتند از مصر، لیبی، آفریقای جنوبی، تانزانیا و نیجریه.
6. استرالیا:

جدول 30: مصرف کاغذ استرالیا از 2003 تا 2004 به هزار تن

میزان تولید این کشور 3.4 درصد نسبت به سال قبل افزایش پیدا کرده است و برای محصولات دیگر مانند کاغذ چاپ و نوشتنی 3.7 درصد، دستمال کاغذی 3.6 درصد، کاغذ بستهبندی و صنعتی 3.4 درصد و کاغذ چاپ روزنامه2.4 درصد افزایش داشته است.

جدول 31: مصرف خمیر کاغذ استرالیا به هزار تن

تولید خمیر 11.4 درصد افزایش یافته است و واردات ان 4.8 درصد افزایش یافته است. صادرات عمدهای صورت نگرفته است.

جدول 32: درآمد فروش محصولات این کشور به میلیون دلار

جدول 33: تراز معاملاتی این محصولات در این کشور به میلیون دلار

کسری تجاری تولید خمیر و کاغذ به میزان جرئی 1.6% کم شده است.

مصرف فیبر چوب (چوب مصرفی) این کشور به شرح زیر میباشد:

جدول 34: مصرف فیبر چوب (چوب مصرفی)

4-2 تجارت خارجی

بطور کلی در سال 2010 بیش از 1148 میلیون دلار کاغذ و محصولات کاغذی به کشور وارد و کمتر از 23.5 میلیون دلار کاغذ و محصولات کاغذی از کشور صادر شده است. در این سال بیشترین واردات از امارات با بیش از 359 میلیون دلار و بیشترین صادرات به مقصد عراق با حدود 11 میلیون دلار بوده است. به طور خلاصه:

1.حدود 79 درصد واردات کاغذ و محصولات کاغذی از شش کشور امارات، کره، استرالیا، اندونزی، آلمان و چین صورت می‌گیرد. در نمودار زیر سهم هر یک از این کشورها نشان داده شده است.

نمودار 10: مبادی اصلی واردات کاغذ و محصولات و سهم آنها در سال 2010

2. 85 درصد ارزش صادرات به مقاصد عراق، افغانستان، ترکمنستان و مصر انجام گرفته است. در نمودار زیر سهم هر یک از این کشورها نشان داده شده است.

نمودار 11: مقاصد اصلی صادرات کاغذ و محصولات و سهم آنها در سال 2010

3. بیش از 122میلیون دلار انواع خمیر کاغذ و آخال در سال 2010 وارد کشور شده است. 85 درصد ارزش واردات از کشورهای آمریکا، امارات، استرالیا و سوئد وارد بوده است. در نمودار زیر سهم هر یک از این کشورها نشان داده شده است.

نمودار 12: مبادی واردات مواد اولیه کاغذ(خمیر کاغذ و آخال) و سهم آنها در سال 2010

با توجه به حجم بالای کاغذ در واردات زنجیره و اهمیت آن در تولید محصولات کاغذی در ادامه به طور مفصل به بررسی وضعیت تجارت خارجی آن پرداخته میشود. واردات و صادرات محصولات اصلی در جدول زیر نشان داده شده است، در ادامه بخش تجارت خارجی مواد اولیه و محصولات اصلی این زنجیره مورد بررسی قرار می‌گیرند این مواد و محصولات عبارتند از:

1. آخال
2. خمیر کاغذ
3. کاغذ چاپ و تحریر
4. کاغذ روزنامه
5. کاغذ فلوتینگ
6. کاغذ بهداشتی

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد، سهم واردات از مصرف داخل کاغذ چاپ و تحریر بیش از 95 درصد و کاغذ روزنامه 83 درصد میباشد که در تدوین راهبردهای زنجیره میبایستی مد نظر قرار گیرد.

1-4-2 تجارت خارجی آخال

واردات وزنی آخال در سال 1387 تقریباً 97 برابر سال 1386 و صادرات آخال در سال 1387 تقریباً 0.7 برابر سال 1386 و این نشاندهنده جهش مصرف آخال در داخل کشور در سال 1387 است. و ارزش دلاری صادرات از سال 84 تا نیمه دوم 88، تقریباً 59 برابر واردات آخال بوده است.در سال 1385 میزان صادرات آخال به کشورهایی مانند چین و کره افزایش قابل ملاحظهای پیدا نمود لیکن با سیاستگذاری سریع و درست در خصوص حفظ این سرمایههای ملی و نیاز بازار داخل به آن، صادرات آن با محدودیت مواجه و روند نزولی را تا سال 1388 طی نمود. خمیر آخال 15% صادرات آخال از سال 84 تا نیمه دوم 88، تقریباً 7 میلیون دلار را تشکیل میدهد و روندی صعودی داشته است. این نشان میدهد که تولیدکنندگان خمیر در داخل راغب به تولید و صادرات خمیر آخال شدهاند.

میزان واردات و صادرات آخال از سال 84 تا نیمه دوم 88 (ارقام به تن) در جدول زیر نشان داده شده است.

مأخذ: گمرک ایران

متوسط قیمت هر کیلو گرم آخال صادراتی در سال 1387، معادل 5000 ریال و در شش ماهه اول سال 1388، معادل 3800 ریال بوده، در مورد واردات در سال 1387، معادل4500 ریال و در شش ماهه اول سال 1388، معادل 3500 ریال بوده است.عوارض صادراتی کاغذ باطله (آخال کاغذ) مشمول ردیفهای تعرفه 47062000 و تعرفه 4707، سی درصد (30%) در تاریخ 1389/25/10 تعیین شده است.

کشور چین با سهم 51 درصدی از مجموع جهانی واردات کاغذ بازیافتی، کشور برتر در واردات کاغذ بازیافتی می­باشد. بقیه واردات عمدتاً بین کشورهای اروپایی و آسیایی توزیع شده است و کشور مکزیک با سهم 5 درصدی (مساوی با هلند و آلمان) یک استثناً بوده است. همچنین در بخش صادرات، آمریکا با سهم 34 درصدی کشور برتر بوده و کشورهای ژاپن، انگلستان، هلند و آلمان با سهم بین 7 تا 8 درصد بدنبال آن می­باشند. کشور هلند که عملاً عاری از جنگل می­ باشد، یک وارد کننده و صادرکننده فعال در بخش کاغذ بازیافتی می­ باشد.

2-4-2 تجارت خارجی خمیر کاغذ

جدول 35: جدول صادرات خمیر چوب

همانگونه که جدول بالا نشان میدهد صادرات خمیر کاغذ ناچیز و روندی نسبتاً نزولی دارد و صادرات عمدتاً به شش کشور عراق، ایتالیا، سوازیلند، کامرون و امارات بوده است. نکته قابل تامل، کمتر بودن قیمت هر کیلوگرم کاغذ صادراتی نسبت به قیمت کاغذ وارداتی (به جز سال 87) است.

جدول 36: کشورهای طرف معامله در صادرات خمیر چوب

سر فصلهای اصلی تعرفه واردات عبارتند از:

جدول 37: خمیر چوب و کاغذ (انواع خمیرهای چوب و کاغذ)با کد تعرفه 470

فهرست و شرح کامل شماره تعرفه گمرکی کاغذ در پیوست آورده شده است.

جدول 38: واردات خمیر چوب

میزان واردات خمیر چوب از سال 1384 تا 1386 روندی صعودی داشته اما در سال 1387 شاهد کاهش واردات نسبت به سال قبل بوده ایم. که افزایش حدود 20 درصدی قیمت هر کیلوگرم خمیر کاغذ در سال 88 نسبت به 87 می‌تواند یکی از دلائل مهم کاهش واردات باشد. متوسط قیمت هر کیلو خمیر چوب از خمیر تولید شده در دو سال اخیر بالاتر بوده اما آمار نشان میدهد متوسط قیمت بیش از 14% از خمیر وارداتی (حدود 20 هزار تن) در دو سال اخیر زیر 700 تومان به ازای هر کیلو بوده در حالیکه قیمتتمامشده خمیر داخلی با کیفیت معادل آن بالای 800 تومان برآورد میشود. در 5 سال اخیر 98 درصد میزان واردات و 98 درصد ارزش دلاری و 98 درصد ارزش ریالی خمیر کاغذ چوب از 11 کشور زیر بوده است.

جدول 39: کشورهای طرف معامله در واردات خمیر کاغذ از سال 1384 تا 1388

مأخذ: گمرک ایران

همانگونه که جدول بالا نشان میدهد 76 درصد از حجم واردات خمیر چوب در 5 سال اخیر از 4 کشور اتریش، امارات، آمریکا و روسیه بوده است.

نمودار 13: واردات انواع خمیرهای کاغذ

واردات انواع خمیرهای شیمیایی بیشتر از خمیرهای مکانیکی و نیمه شیمیایی میباشد. در سالهای آخر دوره مطالعه واردات خمیرهای مکانیکی و نیمه شیمیایی قطع شده است، ولی واردات خمیرهای شیمیایی به این صورت نبوده است. صارات خمیر کاغذ بسیار ناچیز میباشد. در ادامه ارز واردات انواع خمیر کاغذ در سال 2010 در نمودار زیر نشان داده شده است.

نمودار 14: ارزش واردات انواع خمیر در سال 2010 (هزار دلار)

با توجه به عدم مزیت در تولید داخل خمیر کاغذ الیاف بلند واردات این نوع خمیر غیر قابل جایگزینی است و در حال حاضر قیمتتمامشده خمیر کاغذ در داخل کشور بیشتر از خمیر وارداتی مشابه میباشد.

3-4-2 تجارت خارجی کاغذ چاپ و تحریر

واردات کاغذ و محصولات کاغذ به ایران از سال 1384 تا 1386 روند صعودی داشته لیکن در سال 1387معادل 140 هزار تن و به ارزش 138 میلیون دلار بوده که نسبت به سال 1386 به لحاظ وزنی 20 درصد و به لحاظ ارزش 11 درصد کاهش داشته است دادههای شش ماهه اول سال 1388 نشان میدهد که روند واردات به لحاظ مقداری دوباره رو به افزایش ولی به لحاظ ارزش تقریباً ثابت است.

صادرات کاغذ در سال 1385 نسبت به سال قبل بیش از سه برابر بوده لیکن از سال 1386 به بعد روندی به شدت نزولی داشته است. ارزش دلاری کل واردات بیش از 1000 برابر صادرات کاغذ و محصولات کاغذ به ایران از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388 بوده است.که نشان دهنده ناچیز بودن صادرات در تحلیل بازار کاغذ چاپ و تحریر میباشد.

جدول 40: میزان واردات و صادرات کاغذ چاپ و تحریر (ارقام به تن)

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد بیشترین سهم واردات کاغذ چاپ و تحریر در 5سال گذشته مربوط به سال 1386 بوده است و بیشترین سهم صادرات در نمودار زیر مربوط به سال 1385 میباشد. در جدول زیر ارزش دلاری واردات و صادرات در 5 سال گذشته آورده شده است.

جدول 41: جدول ارزش واردات و صادرات کاغذ چاپ و تحریر (ارقام به هزار دلار)

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد، صادرات کاغذ چاپ و تحریر در سه سال اخیر روندی نزولی دارد. بدون در نظر گرفتن تغییرات ارزش دلار از سال 1384، متوسط قیمت هر تن کاغذ چاپ و تحریر وارداتی 871 دلار و متوسط هر تن کاغذ چاپ و تحریر صادراتی 555 دلار بوده است. کشورهای طرف معامله در صادرات به ترتیب سهم در 5 ساله اخیر(از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388) عبارت بودند از عراق، افغانستان و ترکمنستان.

جدول 42: جدول کشورهای طرف معامله در صادرات کاغذ چاپ و تحریر

همانگونه که در جدول بالا آورده شده 90 درصد مقدار صادرات کاغذ چاپ و تحریر به کشور عراق بوده است.

جدول زیر کشور طرف معامله در واردات به ترتیب سهم در 5 ساله اخیر(از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388) را نشان میدهد که بیش از 90 درصد واردات کاغذ چاپ و تحریر به میزان 614 هزار تن و به ارزش 535 میلیون دلار از شش کشور اندونزی، اتریش، امارات، کره، آلمان و چین (طرف معامله در واردات به ترتیب) میباشد.

جدول 43: جدول کشورهای طرف معامله در وارداتکاغذ چاپ و تحریر

مأخذ: گمرک ایران

یک سوم واردات کاغذ چاپ و تحریر کشور در 5 سال گذشته از اندونزی به میزان بیش از 229 هزار تن بوده و بیش از نصف کاغذ و محصولات کاغذی وارداتی از اندونزی مربوط به کاغذ چاپ و تحریر میباشد. (بیش از یک چهارم کاغذ و محصولات کاغذی وارداتی از اتریش مربوط به کاغذ چاپ و تحریر میباشد.)

قیمت هر تن کاغذهای چاپ و طی سالهای 1380 لغایت 1388 به شرح جدول زیر میباشد(واحد تن به دلار).

4-4-2 تجارت خارجی کاغذ روزنامه

میزان نیاز سالیانه کشور به کاغذ مطبوعات حدود 133 هزارتن برآورد میگردد که باتوجه به میزان تولید داخلی در سال 89 حدود 23 هزارتن تولید و در سال 90 به میزان 28 هزار تن تولید گردیده است و مابقی نیاز کشور از کشورهایی نظیر چین، روسیه،
اتریش، امارات متحده عربی، جمهوری کره، سوئد و غیره مطابق جدول زیر بمیزان 86 هزار تن وارد گردیده است. درسال 90 میزان واردات نسبت به سال 89 معادل 15 درصد افزایش یافته است.

در جدول زیر واردات کاغذ روزنامه از سال 1384 تا 1388 نشان داده شده است:

میزان واردات در سال 1386 به شدت افزایش پیدا کرده که این روند در سال 1387 کاهش و در سال 1388 دوباره سیر صعودی داشته است.

جدول 44: کشورهای طرف معامله در واردات کاغذ روزنامه

همانگونه که جدول بالا نشان میدهد بیش از 50 درصد واردات کاغذ روزنامه در 5 سال اخیر از کشور روسیه بوده است.

جدول 45: جدول صادرات کاغذ روزنامه

میزان صادرات کاغذ روزنامه از سال 1385 تا کنون رشد چشمگیری داشته است.

قیمت هر تن کاغذهای چاپ و تحریر و روزنامه وارداتی با شماره تعرفههای چاپ و تحریر و روزنامه طی سالهای 1380 لغایت 1388 به شرح جدول زیر میباشد (واحد تن به دلار).

جدول 46: قیمت هر تن کاغذهای چاپ و تحریر و روزنامه وارداتی

سود بازرگانی انواع کاغذ بین 4 تا 15 درصد میباشد و در مهر 1391 سود بازرگانى کاغذ روزنامه موضوع ردیف تعرفه شماره 48010000 صفر درصد تعیین شد.

نمودار 15: صادرات انواع کاغذ روزنامه

جدول 47: کشورهای طرف معامله در صادرات کاغذ روزنامه

نزدیک به 92 درصد ارزش صادرات مربوط به کشورهای ترکمنستان، ارمنستان و عراق بوده است.

کاغذ روزنامه بشکل رول یا ورق دارای شماره تعرفه گمرکی 48010000 میباشد و قیمت هر تن کاغذ روزنامه وارداتی طی سالهای 1380 لغایت 1388 به شرح نمودار و جدول زیر میباشد.

5-4-2 تجارت خارجی کاغذ فلوتینگ

میزان واردات و صادرات کاغذ فلوتینگ بشرح زیر میباشد:

جدول 48: میزان واردات و صادرات کاغذ فلوتینگ (ارقام به تن)

با توجه به اطلاعات فوق بنظر می‌رسد روند واردات کاغذ فلوتینگ که از سال 1385 تا سال 1387 روند صعودی داشته در شش ماهه اول امسال تغییر کرده است. عنایت فرمایید که واردات کاغذ فلوتینگ در سال 1387 بیش از دو برابر سال قبل بوده است. واردات کاغذ فلوتینگ در سال 1385 افت شدیدی نسبت به سال قبل و صادرات آن نیز از سال 1385 به بعد روندی نزولی داشته است. ارزش دلاری واردات و صادرات کاغذ فلوتینگ بشرح زیر میباشد:

جدول 49: ارزش دلاری واردات و صادرات کاغذ فلوتینگ (ارقام به هزار دلار)

ارزش دلاری کاغذ فلوتینگ وارداتی در سال 1387 بیش از 10 برابر ارزش صادرات این محصول بوده و در 5 سال گذشته بیش از 9 میلیون دلار ارز از کشور بابت واردات کاغذ فلوتینگ خارج شده است. و افت شدید صادرات کاغذ فلوتینگ در سال 1387 نسبت به سال قبل (نزدیک به 3 میلیون دلار) قابل تأمل است. و صادرات کاغذ فلوتینگ در 5 سال گذشته بیش از 7.9 میلیون دلار بوده است که بیش از 88 درصد از آن در دو سال 1385 و 1386 تحقق یافته است. متوسط قیمت هر کیلو از کاغذ فلوتینگ وارداتی / صادراتی در 5 سال گذشته مطابق جدول زیر میباشد:

جدول 50: متوسط قیمت ریالی واردات و صادرات کاغذ فلوتینگ (ارقام به ریال به ازای هر کیلو گرم)

متوسط قیمت کاغذ فلوتینگ وارداتی در سال 1387 معادل 521 تومان به ازای هر کیلو و متوسط قیمت کاغذ فلوتینگ صادراتی 387 تومان به ازای هر کیلو بوده است. و روند افزایش قیمت کاغذ فلوتینگ وارداتی از سال 1384 تا سال 1387 ادامه داشته در حالیکه در مورد صادرات در سال 1385 نسبت به سال قبل با افزایش 8 درصدی قیمت و در سال 1386 نسبت به سال قبل با کاهش قیمت روبرو بوده ایم. کشورهای طرف معامله در واردات (16 کشور) بترتیب سهم عبارتند از:

جدول 51: کشورهای طرف معامله در واردات کاغذ فلوتینگ

همانطور که جدول فوق نشان میدهد 90 درصد واردات کاغذ فلوتینگ در 5 ساله اخیر(از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388) بترتیب سهم از 7 کشور امارات، اندونزی، روسیه، کره، سوئد، هلند و بلژیک بوده است. کشورهای طرف معامله در صادرات (16 کشور) بترتیب سهم عبارتند از:

جدول 52: کشورهای طرف معامله در واردات کاغذ فلوتینگ

با توجه به آمار جدول فوق تقریباً 80 درصد کاغذ فلوتینگ صادراتی در 5 ساله اخیر(از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388)بترتیب سهم به 5 کشور مصر، ترکمنستان، ارمنستان، یمن و امارات بوده است.

میزان واردات و صادرات کاغذ تست لاینر بشرح زیر میباشد:

جدول 53: میزان واردات و صادرات کاغذ تست لاینر (ارقام به تن)

روند واردات کاغذ تست لاینر از سال 1384 تا سال 1386 روند نزولی داشته اما در سال 1387 واردات کاغذ تست لاینر به بیش از 28.5 هزار تن رسید که بیش از 2.5 برابر سال 1386 است رسیده و این نشان دهنده رشد واردات کاغذ تست لاینر از سال 1387 به بعد است(واردات شش ماهه اول 1388 نیز این موضوع را تأیید میکند). و واردات آن در سال 1387 نزدیک به سه هزار برابر صادرات آن بوده است. و صادرات کاغذ تست لاینر نیز از سال 1385 به بعد روندی نزولی داشته است. ارزش دلاری واردات و صادرات کاغذ تست لاینر بشرح زیر میباشد:

جدول 54: جدول ارزش واردات و صادرات کاغذ تست لاینر (ارقام به هزار دلار)

ارزش دلاری کاغذ تست لاینر وارداتی در سال 1387 بیش از 2300 برابر ارزش صادرات این محصول بوده است. و در 5 سال گذشته بیش از 40 میلیون دلار ارز از کشور بابت واردات کاغذ تست لاینر خارج شده است و کمتر از یک 0.4 درصد از آن تحت عنوان صادرات برگشت داشته است. افت شدید صادرات کاغذ تست لاینر در سال 1387 نسبت به سال قبل (نزدیک به 36 هزار دلار) صادرات کاغذ تست لاینر در 5 سال گذشته کمتر از 0.3 میلیون دلار بوده است که بیش از نیمی از آن در سال 1384 تحقق یافته است. متوسط قیمت هر کیلو از کاغذ تست لاینر وارداتی / صادراتی در 5 سال گذشته بشرح زیر میباشد:

جدول 55: متوسط قیمت ریالی واردات و صادرات کاغذ تست لاینر (ارقام به ریال به ازای هر کیلو گرم)

متوسط قیمت کاغذ تست لاینر وارداتی در سال 1387 معادل 518 تومان به ازای هر کیلو و متوسط قیمت کاغذ تست لاینر صادراتی 789 تومان به ازای هر کیلو بوده است. و روند افزایش قیمت کاغذ تست لاینر وارداتی از سال 1384 تا سال 1387 ادامه داشته در حالیکه در مورد صادرات در سال 1385 نسبت به سال قبل با کاهش 14 درصدی قیمت، در سال 1386 نسبت به سال قبل با افزایش 127 درصدی قیمت و در سال1387 نسبت به سال قبل با کاهش 9 درصدی قیمت کاغذ تست لاینر روبرو بوده ایم. و با توجه به انحراف بیش از حد قیمت صادرات کاغذ تست لاینر در شش ماهه اول سال 1388(از کیلویی 714 تومان سال 1387 به کیلویی 161 تومان)، این عدد نیاز به بررسی بیشتر دارد. کشورهای طرف معامله در واردات کاغذ تست لاینر (21 کشور) بترتیب سهم عبارتند از:

جدول 56: کشورهای طرف معامله در واردات کاغذ تست لاینر

همانطور که جدول فوق نشان میدهد 87 درصد واردات کاغذ تست لاینر در 5 ساله اخیر(از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388)بترتیب سهم از 6 کشور امارات، اندونزی، اتریش، آلمان، کره و اسپانیا بوده است (بیش از 3.5 میلیون دلار). کشورهای طرف معامله در صادرات تست لاینر (9 کشور) بترتیب سهم عبارتند از:

جدول 57: کشورهای طرف معامله در صادرات کاغذ تست لاینر

با توجه به آمار جدول فوق 90 درصد کاغذ تست لاینر صادراتی در 5 ساله اخیر(از سال 1384 تا شش ماهه اول 1388) بترتیب سهم به 3 کشور آذربایجان، گرجستان و ارمنستان بوده که از بین این سه کشور، آذربایجان به تنهایی 78 درصد سهم صادرات 5 سال اخیر را داراست.

بطور کلی سر فصلهای اصلی در تجارت خارجی کاغذ عبارتند از:

کاغذهای چاپ و تحریر، روزنامه، بستهبندی، مقوا، بهداشتی و... با پیش کد تعرفهای 480، 481 و 482. تعرفه واردات برخی از انواع پرمصرف و متداولتر کاغذ به شرح زیر است:

جدول 58: تعرفه واردات برخی از انواع پرمصرف و متداولتر کاغذ

6-4-2 تجارت خارجی کاغذ بهداشتی

در نمودار واردات انواع کاغذ بهداشتی نشان داده شده است.

سر فصلهای اصلی تعرفه محصول در جدول زیر آورده شده است.

جدول 59: تعرفه محصول در جدول

مسائلی نظیر صادرات مواد اولیه صنعت (آخال و خمیر کاغذ )، عدم کنترل کیفت و تطابق محصولات وارداتی با استانداردها و تعرفههای مربوطه به تعیین تعرفهها با توجه به میزان تولید، تقاضا و مواد اولیه مورد مصرفی از دیگر مسائل این زنجیرهاند که در تدوین راهبرهای صنعت میبایستس مد نظر قرار گیرند.

1-6-4-2

7-4-2 تجارت جهانی کاغذ

در جدول زیر ارزش واردات جهانی انواع کاغذ، مقوا و خمیر کاغذ از سال 2007 تا 2011 و کشورهای اصلی وارد کننده آورده شده است.

جدول 60: واردات جهانی انواع کاغذ، مقوا و خمیر کاغذ از سال 2007 تا 2011 (واحد: میلیون دلار)

مأخذ: www.trademap.org

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد، در سال 2011 سه کشور آمریکا، آلمان و فرانسه نزدیک به 24 درصد از واردات جهانی کاغذ را به خود اختصاص داده‌اند و در این سال 0.6 درصد از واردات جهانی کاغذ مربوط به ایران میباشد. همچنین مهمترین جریان‌های تجاری بین قارهای از اروپا و شمال آمریکا به آسیا، از اروپا به شمال آمریکا و همچنین از شمال آمریکا به جنوب آمریکا میباشد.

5-2 تنظیم بازار

تنظیم بازار مجموعه‌ای از مقررات، سیاست‌ها و راهبردهایی است که برای حمایت از مصرفکنندگان و تولیدکنندگان با توجه به ابزار مناسب اقتصادی بین متغیرهای اصلی بازار (قیمت و مقدار) اعمال میشود. برای این منظور تغییراتی در عوامل موثر بر توابع عرضه و تقاضا ایجاد میشود. تصمیمات مربوط به تنظیم بازار توسط کمیسیون تنظیم بازار اتخاذ میگردند. کمیسیون تنظیم بازار در معاونت توسعه بازرگانی داخلی وزارت صنعت، معدن و تجارت تشکیل میشود.

بطور کلی تنظیم بازار یکی از کارهای گروهی و فرا دستگاهی است که مدیریت و تصمیم گیری آن در معاونت توسعه بازرگانی داخلی وزارت صنعت، معدن و تجارت متمرکز بوده و در کارگروه تنظیم بازار نمایندگان برخی از وزارتخانهیها و دستگا ههای اجرایی نیز حضور دارند.

با توجه به اهمیت فراوردههای غذایی در امنیت غذایی جامعه و سهم بالای (بیش از 25 درصدی) آن در هزینههای خانوار لازمست بازار محصولات اساسی در این زنجیره با دخالت دولت تنظیم شود. در میان فراوردههای غذایی، کالاهای اساسی با معیارهای زیر انتخاب شده، بازار آنها رصد میشود و با دخالت دولت تنظیم میشوند:

1. کشش قیمتی تقاضای کالاهای مختلف
2. ضریب اهمیت کالاها در بودجه خانوار
3. ماندگاری کالاها (از لحاظ امکان نگهداری این کالاها)
4. تجارب گذشته در شرایط مشابه(تجربیات ناشی از شرایط مشابه در کشور و سایر کشورها)

محصولات اساسی در زنجیره تأمین کاغذ عبارتند از:کاغذ چاپ و تحریر و کاغذ روزنامه

بطور خلاصه ابزارهایی نظیر تعیین قیمت، پرداخت یارانه، خرید تضمینی، قیمت تضمینی، ذخیرهسازی و... برای تنظیم بازار و جلوگیری از عدم ثبات در بازار کالاها اتخاذ میشوند. در ادامه به تشریح هر یک از این موارد در خصوص کاغذ و محصولات کاغذی پرداخته میشود.

1. تعیین قیمت: به طور کلی سیاست قیمتگذاری با هدف حفظ و افزایش محصول تولیدی، ایجاد ثبات در قیمت بازار، ایجاد و حفظ درآمد قابل قبول برای تولیدکنندگان و عرضه مناسب کالاها برای حفظ رفاه مصرفکنندگان اجرا میشود. روشهای تثبیت قیمت به شرایط بازار بستگی دارد و در برگیرنده سه روش کلی زیر میباشد:

• تثبیت قیمت از راه کنترل عرضه محصول،
• تثبیت قیمت محصول از طریق پرداخت یارانه یا دریافت مالیات و
• تثبیت قیمت از طریق سیاست پرداخت جبرانی

به کارگیری سیاست قیمتی در ایران در مورد بسیاری از اقلام اساسی و ضروری که دولت دخالت در تنظیم بازار آنها را ضرورت می‌داند، به وسیله وزارت صنعت، معدن و تجارت (سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان) اعمال میشود. در ادامه فهرست کاغذ و محصولات که توسط سازمان حمایت، قیمتگذاری میشوند، آمده است:

1. کاغذچاپ و تحریر
2. کاغذ روزنامه

علاوه بر قیمتگذاری کاغذ بر قیمت فروش این اقلام نیز نظارت میشود. این نظارت (نظارت بر تأمین، توزیع، قیمت، قاچاق و...) توسط بازرسان وزارت صنعت، معدن و تجارت انجام میشود. نظارت کالاهای غیر حساس این زنجیره توسط بازرسان تشکل‌های صنفی و سایر دستگاه‌های ذیصلاح بر اساس سیاست‌های کلان وزارت صنعت، معدن و تجارت و شورای اصناف انجام میشود.

2. پرداخت یارانه: به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات

3. خرید تضمینی: خرید تضمینی نیز یکی دیگر از ابزارهای تنظیم بازار مواد غذایی است، خرید تضمینی محصولات کشاورزی به استناد قانون خرید تضمینی و مصوبات هیأت وزیران به عنوان یک تکلیف به عهده وزارت جهاد کشاورزی(سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران، سازمان چای کشور) و بازرگانی (شرکت بازرگانی دولتی ایران) است. مهمترین اهداف قانون خرید تضمینی محصولات اساسی کشاورزی حمایت از تولیدکننده، جلوگیری از نوسانهای شدید قیمت محصولات کشاورزی، ایجاد تعادل در نظام تولید، جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی و جلوگیری از ضرر و زیان کشاورزان است. براساس قانون خرید تضمینی، دستگاه مباشر خرید موظف به خرید محصول به قمیت مشخص شده است و هزینههای مربوط را تحت عنوان هزینه تبعی خرید از دولت دریافت میکند. اعتبار لازم به صورت تسهیلات سرمایه در گردش در اختیار دستگاه مباشر قرار می‌گیرد و کارمزد مربوطه در هزینههای تبعی وارد میشود. قرار بود دولت در برنامه پنجم «قیمت تضمینی» را به جای «خرید تضمینی» اجرایی کند، که با مخالفت مجلس این اقدام عملی نشد. با توجه به اینکه چوب و باگاس نیشکر از محصولات اصلی کشاورزی بوده که به عنوان مواد اولیه در تهیه خمیر کاغذ استفاده میشود، تغییرات در ین بخش تاثیر زیادی بر پایداری منابع اولیه زنجیره خواهد داشت.

4. ذخیرهسازی: برای جلوگیری از نوسات عرضه و تقاضا و تنظیم بازار در دو محور طبیعی و غیرطبیعی ناشی از دورههای زمانی تولید و مناسبتهای خاص که باعث افزایش تقاضا می­ شود، اقلام مهم زنجیره کاغذ شامل کاغذ ذخیرهسازی میشوند. لازم به ذکر است در شرایط خاص نظیر هدفمندسازی یارانهها کنترلهای بیشتری بر بازار حاکم است

بطورخلاصه برخی از مهمترین اقدامات دولت در قالب سیاست‌های اقتصادی تنظیم بازار در سالیان گذشته، عبارتند از:

1. پرداخت یارانه به مصرفکنندگان و یا تولیدکنندگان
2. خرید تضمینی محصولات کشاورزی
3. تغییر نرخ تسهیلات نظام بانکی برای بخشهای تولیدی و بازرگانی
4. تخصیص تسهیلات ارزی و ریالی برای نظام تهیه، تدارک و توزیع کالاهای اساسی
5. تغییر نرخ تعرفه واردات کالاها و ذخیرهسازی کالاها

6-2 جریان کالا

برندهای داخلی معرف در بازار، مازندران، پارس، چوکا می‌باشند، برندهای خارجی با توجه به تنوع کاغذهای داخلی بسیار متفاوت می‌باشند. برآورد میزان تجارت درون صنعتگر وه محصولات کشاورزی بر اساس شاخصهای مهم گروبل و لوید، و انواع تجارت فونتاگن و فردنبرگ در سطح 6 رقم طبقهبندی بینالمللی نظام هماهنگ(HS) و برای دوره زمانی 2003-1997 میلادی صورت گرفته است. بر اساس نتایج بدست آمده، میزان تجارت درون صنعت بخش کشاورزی ایران در سطح پایین ولی در حال رشد قرار دارد. مشخصاً طی دوره زمانی 2003-1997 میزان تجارت دو طرفه گروه محصولات کشاورزی در حدود 98/5-73/2 درصد برآورد شده است. سهم قابل ملاحظهای از تجارت دو طرفه یاد شده نیز مربوط به تجارت درون صنعت عمودی میباشد. بدین ترتیب، به نظر می‌رسد تجارت خارجی در بخش کشاورزی ایران اساساً مبتنی بر مزیت نسبی میباشد. با توجه به اهمیت تجارت درون صنعت در توسعه صادرات غیرنفتی پیشنهاد میشود ضمن مراقبت از مزیتهای نسبی موجود، عوامل تعیین کننده تجارت درون صنعت کشاورزی مورد توجه ویژه قرار گیرد. بعلاوه با توجه به سطح پایین تجارت درون صنعتگر وه محصولات کشاورزی، آزادسازی تجاری احتمالاً دارای هزینه‌های تعدیل قابل ملاحظهای میباشد که با گسترش تجارت درون صنعت این گروه محصولات می‌تواند کاهش یابد.

ایران سالیانه بیش از یک میلیون تن کاغذ وارد میکند و بیشتر این میزان از کاغذ مصرفی کشورمان هم از کره جنوبی، چین، اندونزی و برزیل وارد شده و میشود اما کاغذهای هندی و روسی هم اخیراً به این جمع اضافه شده است. مصرفکنندگان اصلی کاغذ در کشور عبارتند از:

• بستهبندی
• چاپ خانه
• دفاتر کپی و خدمات فنی
• صحافی ولیتوگرافی
• مصرفکنندگان صنعتی
• بهداشتی
• سایر موارد
• مطبوعات
• ناشران
• تبلیغات

همچنین ارکان اساسی شبکه توزیع کاغذ در کشور عبارتند از:

1. تولیدکنندگان و واردکنندگان کالا به شبکه
2. عمده فروشان که واسط بین تولیدکنندگان و توزیعکنندگان نهایی(خرده فروشان ) می‌باشند.
3. خرده فروشان که رساننده نهایی کالا و خدمات به دست مصرفکنندگانند.
4. مصرفکنندگان که کالاها را از شبکه خارج و مصرف می‌کنند.

بطور کلی توزیعکنندگان در زنجیره تأمین کاغذ وظیفه توزیع، پخش و فروش محصولات تولید شده را دارند. با توجه به تاثیر چشمگیر آنها در قیمت و کیفیت کاغذ و محصولات کاغذی در این بخش به بررسی وضعیت آنها پرداخته میشود. کانالهای توزیع محصولات کاغذ و محصولات در حال حاضر در ایران از گستردگی وسیعی برخور دارند و در مجموع شامل اجزای زیر می‌باشند:

1. پخش کاغذ توسط شرکت بازرگانی دولتی (شبکه دولتی توزیع کالا)
2. پخش محصولات کاغذی توسط فروشگاههای زنجیره‌ای (قدس، اتکا، شهروند، رفاه و...)، شرکتهای تعاونی (شهری، کارمندی، کارگری، محلی، آزاد و روستایی...) و فروشگاههای وابسته (بنیاد شهید، 15 خرداد، کمیته امداد و...)
3. اصناف
4. نمایشگاه‌های دائمی و فصلی
5. واسطهها

شرکت بازرگانی دولتی ایران عمدهترین سازمان دولتی است که در تهیه و توزیع کالاهای اساسی نقش دارد و معمولاً از امکانات توزیعی شرکتهای اقماری و بخش خصوصی و تعاونیها بهره می‌گیرد. در حال حاضر این شرکت سعی در واگذاری تصدیهای خود به بخش خصوصی دارد. وجود شرکتهای بازرگانی در دستگاههای اجرایی دولتی نظیر شرکت بازرگانی پتروشیمی، کالای نفتی، پخش و پالایش فراوردههای نفتی و...، که وابسته به نهادهای حاکمیتی هستند، موجب محدود شدن گستره فعالیت بخش خصوصی در بازرگانی شده و مانع از فراهم شدن فضای لازم برای تعمیق فعالیت بخش خصوصی در برخی عرصههای بازرگانی میگردد.

پخش و توزیع کاغذ با توجه به گستردگی دامنه مصارف و نیاز جامعه، حساس و مهم است. با توجه به پراکندگی واحدهای تولید کاغذ و کوچک بودن تولیدکنندگان، سیستم و نظام گستردهای از شبکه توزیع لازم است. خوشبختانه در حمل و نقل کاغذ بازار داخلی موانع خاص و موردی مشهود نگردیده است.

لازم به ذکر است قبل از افزایش قیمت حاملهای انرژی، هزینه‌های توزیع و فروش حدود 0.2 درصد از قیمتتمامشده محصولات را در کاغذ پارس شامل می‌شوند. در چوب و کاغذ مازندران سهم هزینه‌های حمل و نقل از قیمتتمامشده 3 درصد بوده و اطلاعاتی از هزینه‌های حمل و نقل بعد از افزایش قیمت حاملهای انرژی بدست نیامده است. در خصوص کالاهای وارداتی خمیر کاغذ – کاغذ و مقوا حمل و نقل اهمیت زیادی در قیمت فروش دارد.

همچنین مبحث قاچاق در نظام توزیع کاغذ بدلیل اینکه کاغذ بسیار حجیم و سنگین وزن است و از ضریب آسیبپذیری بالایی نیز برخوردار است نمی‌تواند امکانپذیر باشد. البته قاچاق کاغذهای اسکناس بحث جدایی را میطلبد که در محدوده این برنامه نمیباشد.

در ادامه جریان مواد اولیه زنجیره مورد بررسی قرار می‌گیرد:

1. باگاس: بدلیل شرایط خاص فیزیکی و بالا بودن هزینه حمل و همچنین خطر احتراق، بایستی تاسیسات نگهداری و استفاده از آن در مجاورت مجموعههای تولید شکر نیشکری واقع شوند و عملاً توزیع این محصول به سایر نقاط مقرون به صرفه نیست.
2. آخال: به دلیل پراکندگی مکانی و زمانی ولزوم یافتن ساز وکارهای مناسب خصوصا در کلانشهرها، جمعآوری کاغذ و مقوای باطله، به لحاظ اقتصادی وزیست محیطی، امری اجتناب ناپذیر میباشد. در کشورهای صنعتی، فرایند جمعآوری کاغذهای باطله به صورتی سازمان دهی شده است که از همان ابتدا از ورود کاغذهای مصرف شده به چرخه زباله جلوگیری میشود. اما در کشورهای جهان سوم، با وجود دانش فنی کافی، به دلایل گوناگون از جمله، فقدان سازمان‌های نظم دهنده، نداشتن احساس مسئولیت صاحبان حرفههای مختلف در قبال مسئله بازیافت، مشکلات دست و پا گیر اداری و بعضا ناآگاهی عمومی مردم، این فرایند از نظر اقتصادی، بهداشتی و زیست محیطی به خوبی انجام نمیشود و توجه به امر جمعآوری صحیح کاغذهای باطله را ضروری میسازد. با توجه به وجود مواد با ارزش در ترکیب پسماندهای جامد شهری، که گاهی از آن به عنوان طلای کثیف یاد میشود، متأسفانه جهت جمعآوری آنها هزینه‌های زیادی به شهرداری تحمیل میشود(75 تا 80%) و غالباً این پسماندها، که می‌توان با اعمال برنامهریزی صحیح و فنی مبتنی بر اطلاعات دقیق و قابل اطمینان، نسبت به بازیافت آنها اقدام کرد، در زمین دفن میگردند⁷.

   در سالهای اخیر در کشور ما نیز به تبعیت از کشورهای پیشرو در زمینه بازیافت، طرح "تفکیک زباله در مبدا" در بعضی از کلان شهرها نظیر اصفهان، تهران، شیراز، مشهد و غیره آغاز شده است. متأسفانه علی­رغم اجرای فرهنگسازی ­ها و آموزش­های عمومی لازم­، همچنان، بازیافت و تبدیل زباله در کشور ما، در گام اول ثابت و بی­حرکت مانده است. به جرات می­ توان گفت که بزرگترین دلیل عدم موفقیت طرح مذکور، عدم وجود سیستم بازیافت صحیح و مدرن اعم از واحدهای کمپوست و واحدهای بازیافت کاغذ و غیره می­ باشد. در نتیجه علیرغم همکاری مردم، زباله­های خشک تفکیک شده تبدیل به کوهی شده ­اند که فقط برای ما مشکلات متعدد به همراه آوردهاند. بر اساس آخرین آنالیز فیزیکی انجام شده بر روی زباله شهر تهران به طور متوسط حدود 4.88 درصد از این زبالهها را کاغذ و 4.48 درصد آن را مقوا تشکیل می­دهد. به عبارتی 9.4 درصد (658 تن) از زباله دفنی را کاغذ و مقوا تشکیل می­ دهد. همچنین طی بررسی­های به عمل آمده روزانه 27 تن کاغذ و مقوا باطله در استان گلستان، 40 تن در شهر اصفهان، 150 تن در شهر مشهد و 15 تن در شهر ساری تولید می­ شود. همچنین میزان جمع­ آوری کل مواد سلولزی قابل بازیافت در کشور تنها به حدود 2 درصد می­رسد. اصفهان با 15.39% بازیافت کاغذ و مقوا در سال 1387 در بهترین حالت بوده و تهران و شیراز نیز با بازیافت 5.38% در رتبه­های بعدی قرار دارند. همچنین در حال حاضر داد و ستد رسمی و غیر رسمی آخال در بازار جهانی به عنوان ماده اولیه صنایع کاغذسازی در حال گسترش است. در ایران نیز نظام توزیع منسجمی برای آخال وجود ندارد و آماری از فروشندگان این کالا در دسترس نمیباشد.

3. مهمترین دلایل اهمیت و لزوم جمعآوری صحیح:

   • کاهش مخارج بازیافت و مشکلات زیست محیطی ناشی از دفع بیرویه این مواد
   • کاهش هزینه‌های دفن مواد زائد و پیامدهای ناشی از آن
   • استفاده بهینه از منابع اولیه و جلوگیری از پراکندگی و هدررفت مواد زاید با ارزش
   • تولید اقتصادی محصولات مشابه یا جدید به لحاظ نوع مصرف

   عدم وجود سامانه و سیستم مشخص و ساماندهی شده از تأمین کنندگان و توزیعکنندگان آخال در سطح کشور باعث گردیده تا علارغم مشخص نبود میزان و کیفیت و مشخصات تولیدکنندگان، نظام مشخص و قابل اطمینانی از قیمت‌ها نیز در بازار وجود نداشته باشد.

   مساله تفکیک بزرگترین چالش پیش رو و هزینه برترین بخش فرایند بازیافت خصوصا در مورد کاغذ که در صورت آمیخته شدن با زباله هایتر تقریبا قابلیت بازیافت را از دست میدهند. تفکیک از مبدا بهترین روش برای تفکیک و جمعآوری زبالههای کاغذی در جامعه میباشد؛ تفکیک زبالههای کاغذی از سایر مواد زائد، در برگیرنده منافع اقتصادی و زیست محیطی زیادی است. در کشور ما با وجود 20% مواد بازیافتی از قبیل کاغذ، کارتن، پلاستیک، شیشه و فلزات و نیز حدود 70% مواد قابل کمپوست، اتخاذ سیستم بازیافت از مبداء یک تحول اساسی در مدیریت مواد زائد جامد خواهد بود. با استناد به ماده 4 آئین نامه اجرائی قانون مدیریت پسماندها مصوب سال 1384 هیات محترم دولت مبنی بر جمعآوری تفکیک شده پسماند عادی توسط مدیریت اجرائی پسماند در شهرهای بزرگ با جمعیت بیش از یک میلیون نفر تا سال 1390، ضرورت اجرای طرح تفکیک از مبدا یا بازیافت در کلیه شهرها مشخص خواهد شد. تجربه شهرهای بزرگ کشور مثل اصفهان و تهران در این زمینه با توجه به موقعیت جغرافیایی، فرهنگی و مذهبی هر شهر می‌تواند به عنوان یک خط راهنما عمل کرده و از تکرار تجربههای ناموفق جلوگیری نماید. از جمله ضروریات اجرای طرح تفکیک زباله از مبدا، وجود ظرف ویژه جهت نگهداری مواد قابل بازیافت در منازل، مجتمع‌های مسکونی، ادارات، بانکها و...، احداث ایستگاههای ثابت جمعآوری و اطلاعرسانی در مناطق مختلف شهر، ارائه هدایا و جزوات آموزشی میباشد⁸.

   موفقیت انجام پروژههای تفکیک در مبدا (که معمولا به عنوان پروژههای ملی، زیربنایی وبنیادی هر کشور مطرح میباشند) نیاز به شناخت شرایط اجتماعی ـ اقتصادی مردم (به عنوان تولیدکنندگان مواد زائد جامد) و ارائه آموزشها و راهکارهای متناسب با خواستها و نیازهای آنها دارد. در انجام موفقیت آمیز عملیات تفکیک از مبدأ، جلب همکاری تولیدکنندگان زباله اعم از مراکز مسکونی، ادارات، و... بسیار مهم است. لذا آموزش صحیح و تخصصی نقش بسیار مهمی در موفقیت اینگونه پروژهها دارد. بدون انجام آموزش صحیح مردم در اینگونه پروژهها، عملا بازدهی طرح تفکیک در مبدا بالا نخواهدبود. نوع و محتوای آموزش بستگی به نوع و هدف طرح خواهد داشت. به عنوان نمونه اگر هدف طرح تولید کود گیاهی (کمپوست) از زباله شهر (مثلا تهران) باشد، از شهروندان خواسته خواهد شد تا زبالهها را در دو ظرف «زبالههای فاسد شدنی» و «زبالههای فاسد نشدنی» تفکیک نمایند. در این خصوص پروژههای متعددی در رابطه با بازیافت اجزای با ارزش زباله در مبدا در شهرهای مختلف کشور از جمله در شهر تهران تعریف شده و به اجرا در آمده که متأسفانه بسیاری از آنها با موفقیت چندانی همراه نشده است. به نظر می‌رسد عدم مدیریت بهینه خصوصاً در زمینه آموزش صحیح و اصولی، که منجر به عدم آگاهی عوام مردم میگردد، یکی از عوامل مهم در موفقیت نبودن این پروژهها بوده است. واضح است که آموزش مبتدی تفکیک زبالهها، به زمان نیاز دارد اما اثربخشی آن بر مشارکت مردم در این زمینه در کشورهای پیشرفته اثبات شده است.

   با توجه به عدم وجود نظام و ساختار مشخص در تولید آخال، نظام توزیع منسجمی و مشخصی برای آخال وجود ندارد و آماری از فروشندگان این کالا در دسترس نمیباشد.

   تاسیس NGOها در سطح منطقهای و دانشگاه‌ها در زمینههای اجرایی نظیر ایجاد صنایع بازیافتی و دفع می‌توانند نقش داشته باشند. اقدامات عملی شهرداریها و سازمان‌های متولی جمعآوری و بازیافت زباله بیشترین تاثیر را در موفقیت طرحهای مبتنی بر بازیافت دارد. تهیه و تحویل ظروف و کیسههای مخصوص با رنگ مشخص به منازل شهروندان، اختصاص سطلهای مخصوص کاغذ باطله و زبالههای خشک وتر به صورت مجزا در مکانهای عمومی شلوغ مراکز تفریحی، اقامتی و مجتمع‌های مسکونی و اداری، ایجاد ایستگاههای جمعآوری و ارائه همزمان هدایا و بروشورهای آموزشی، اخذ هزینه جمعآوری پسماندتر نیز باعث تشویق شهروندان به تفکیک پسماند عادی خواهد شد.

مهمترین مسائل این زنجیره در ارتباط با بازار و نظام توزیع کاغذ و محصولات کاغذی عبارتند از:

1. افزایش تقاضا برای مصرف انواع کاغذ به لحاظ مصارف در بخش چاپ و تحریر، آموزشی، نشریات و مطبوعات، اقلام تبلیغاتی، بستهبندیها و غیره.
2. عدم اطلاع از بازار و تغییرات آن
3. مشخص نبودن بازارهای هدف صنعت کاغذ
4. درصد نارضایتی بالای مشتریان کاغذ از محصولات داخلی به دلیل کیفیت پایین محصولات داخلی
5. ضعف سیاست‌های حمایتی در بازار داخلی و ابزارهای کنترل بازار در امور تجارت بینالملل شامل حقوق ورودی و تعرفهها، معافیتهای گمرکی ماشین آلات، عوارض صادرات و...

7-2 فناوری

استفاده از فناوری در این زنجیره از سه منظر قابل بررسی است:

1. استفاده از اتوماسیون اداری و فناوری اطلاعات و کاهش مصرف کاغذ
2. استفاده از فناوریهای نوین در ارتقای کیفیت تولید
3. فرایند‌های مهم تولیدی در زنجیره

در این بخش به بررسی کاربرد فناوریهای نوین در زنجیره و فرایندهای مهم در زنجیره پرداخته میشود.

1-7-2 فناوریهای نوین

مهمترین فناوریهایی که در زنجیره تأمین کاغذ کاربرد و اثربخشی دارد عبارتند از:

1. نانو فناوری
2. اتوماسیون صنعتی و IT
3. مواد نو و پیشرفته

بطور کلی صنعت کاغذ و مقوا سازی، صنعتی سرمایهبر است و زمان لازم برای به کارگیری فرایند‌های جدید در آن عموما بسیار زیاد است. با این شرایط، تعویض تجهیزات پرهزینه فقط هنگام بازسازیهای عمده و راه اندازی خطوط تولید جدید صورت می‌گیرد. تا کنون تنها تعداد اندکی از کاربردهای فناوری نانو در صنعت کاغذ به کار گرفته شده است که یکی از مشهورترین آنها استفاده از نانو/ میکرو ذرات (سیلیکای کلوئیدی، هیدروکسید آلومینییم کلوئیدی ) به صورت ترکیب با پلی الکترولیتهای کاتیونی است. کلیه این فناوریها از دهه 80 آغاز ومحصولات جدید، در دهه 90 توسعهیافتهاند. دیگر فناوریهای در حال توسعه شامل استفاده از حفاظهای نانو کامپوزیتی برای استفاده در بستهبندی غذا و عایقهای روغن و چربی است.

ترکیب نانومواد می‌تواند شامل هر عنصر طبیعی باشد که مهمترین آن عبارتند از: سیلیکاتها، کاربیدها، نیتریدها، اکسیدها، بوریدها، سلنیدها، تلوریدها، سولفیدها، هالیدها، آلیاژها، فلزها و پلیمرهای آلی. هم اکنون فناوری نانوذرات در حال تأثیرگذاری بر تعدادی از محصولات و خدمات، از جمله صنعت کاغذ است.

در ادامه به تشریح کاربرد هر یک از فناوریهای فوق در این زنجیره پرداخته میشود.

فناوری نانو را میتوان پل ارتباط ماشینآلات کاغذسازی و سایر تجهیزات فرایندی به شمار آورد. میتوان نانوفیلتراسیون را در تصفیه آبهای فرایندی (مورد استفاده در ماشینها و دستگاههای آسیابی تولید کاغذ و مقوا) به کاربرد و از نانوروکشهای ضدخش برای تولید پرسها و نیز ساخت اجزای مختلف ماشینآلات کاغذسازی استفاده کرد.

40 درصد از کاغذ و مقوای تولیدی اروپا در بستهبندی به کار میرود. نقش مواد کاغذی اساساً استحکام بخشیدن به بستهبندی و در درجه دوم ایجاد ظاهری زیبا برای آن است. روکش بستهبندیهای استاندارد کاغذی را میتوان با استفاده از ترکیب فناوریهای مختلفی مانند لایه لایه سازی/ اکستروژنl⁹، متالیزاسیون¹⁰ و روکش دهی انتشاری¹¹، به دست آورد. روکش دهی انتشاری مقوا، روشی است که میتوان به طور توأم با روش لایه لایه سازی/ اکستروژن به کار برد. اگرچه روکش دهی انتشاری به شیوه سنتی، با قابلیت تولید انبوه است، اما برای تولید مناسب نیست. هم اکنون پیشنهادهای جدید در مورد روش روکش دهی انتشاری مانند روکش دهیهای خشک و روشهای پلاستی سُل¹² در حال توسعهاند. روکشهای رنگدانهای به صورت سنتی و قالب زنی سطحی از جمله روشهایی است که به دلیل برخی ویژگیهای خاص حفاظتی برای بستهبندی مواد استفاده میشود.

قابل ذکر است که در صورت استفاده از نانوکامپوزیتهای پایه رسی در غشاءها و روکشها، خواص محافظتی بسیار مطلوب و پیشرفتهای به دست میآید که این مقوله هم اکنون بخش مهمی از فعالیتهای تحقیق و توسعه را به خود اختصاص داده است.

بستهبندی هوشمند نیز از زمینههای بسیار مهم تحقیق و توسعه است. با ورود خصوصیات هوشمند به فرایند چاپ، مثلاً با استفاده از جوهرهایی که عملکردهای دلخواهی را به کاغذ میبخشد، تولید مواد بستهبندی مناسب، امکانپذیر خواهد بود. در حال حاضر، چندین فناوری برای ایجاد ویژگیهای جدید در محصولات کاغذی، مانند تعبیه انواع مختلف آشکارسازها بر روی محصولات کاغذی، با استفاده از فناوریهای چاپ مدرن با همراه جوهرهای ویژه و پلیمرهای رسانا، در حال بررسی است.

در ادامه چالشهای بالقوه و بالفعل صنعت کاغذ و تاثیر نانو فناوری در آن آورده شده است:

1. کاهش مقدار مواد خام و افزودنیهای مورد نیاز برای دستیابی به ویژگیهای مورد نیاز در کاغذ؛بسط حوزه کاربرد کاغذ از طریق جزء جزء کردن فیبرها
2. و فناوری لایه بندی صفحات؛اصلاح شیوه تشکیل، نگهداری و کنترل مواد زائد آنیونی از طریق افزودنیهای جدید به کاغذ؛ و کنترل خواص و مشخصههای سطحی فیبرها؛ توسعه فناوریهای روکش دهی ساختاری به منظور چاپ بهبود یافته و افزایش کارکرد سطوح کاغذی
3. توسعه روکشهای محافظ برای افزایش مقاومت مقوا در برابر آب، چربی و گاز
4. ایجاد ابزارهای هوشمند شامل حسگرها و الکترونیک مولکولی برای خدمات بستهبندی و سیستمهای منطقی
5. حصول بازارهای جدید برای کاغذ؛ و برچسب گذاری به منظور تسهیل روند اصلاح و بازیافت فیبرها
6. بهبود ویژگیهای عملکردی چوب و همزمان با آن، حفظ جنبههای زیبایی ظاهری محصولات چوبی جامد
7. امکانهای جدید به منظور غلبه بر ویژگیهایی از چوب که موجب نامرغوبی آن میشود مانند: نفوذپذیری در برابر رطوبت، پوسیدگی میکروبی و پوسیدگی در اثر حرارت
8. انواع جدیدی از چسبها و روکشهای سطحی با مقاومت افزایش یافته برای: شرایط متفاوت رطوبتی، شرایط متفاوت آب و هوایی، قرارگیری در معرض اشعه فرابنفش و ترکیب محصولات چوبی با دیگر مواد مورد کاربرد در فناوریهای جدید
9. بهبود عملکرد چوب در برابر آتش به منظور حفظ خواص عملکردی ذاتی چوب، اثرات اکوسیستمی و نیز تقویت منابع مواد خام تجدید پذیر

بطور خلاصه کاربرد نانو فناوری در صنعت کاغذ و محصولات کاغذی را در دو بخش زیر می‌توان خلاصه کرد.

1. سیستمهای نگهداری: صنعت کاغذ، سالهای زیادی است که از اصول علوم و فناوری نانو به ویژه در زمینه شیمی تَر، برای توسعه سیستمهای نگهداری بهره گرفته است. یک سیستم نانوذره اولیه -که هنوز هم مورد استفاده قرار می‌گیرد- یک نانو ذره آنیونی (سیلیکای کلوئیدی) و نشاسته کاتیونی را با هم ترکیب میکرد. نسل بعدی این سیستم که در سال 1992 به وجود آمد شامل ذرات سیلیکای ساختاری با طراحی خاص است که به منظور ترکیب با پلی اکریلامید کاتیونی¹³ سنتزی به وجود آمدهاند و مشخص شده است که ساختار بسیار مرتب این نانوذرات موجب واکنش بسیار بهتر آنها با C-PAM میشود. کرههای سیلیکا در نانوذره ساختاری، پیوندهای کوالانسی بسیار قوی سیلوکسان را به وجود میآورند که تنش‌های ماشین نمی‌توانند به راحتی آنها را بشکنند. در سال 2000 شرکت Eka Chemicals سیستم Compozil Select را ارائه کرد، که یک سیستم نانو ذرهای مبتنی بر مولکولهای کلوئیدی سیلیکای آنیونی و ترکیبات پلیمری کاتیونی مثل صمغ، گوار، پلی اکریلامیدها، نشاسته کاتیونی و آشغال گیرهای آنیونی است. مولکولهای بسیار کوچک، سطح ویژه و دانستیه بار بسیار بالایی ایجاد می‌کنند. این خواص کلیدی موجب بهبود لخته شدن و بهبود سیستم نگهدارنده می‌شوند.
2. پوشش ها: پوششها یکی از نانومواد بسیار مهم هستند، که در موارد بسیاری، از پوششهای مقاوم نسبت به خش در شیشهها گرفته تا وسایل خود تمیز کن کاربرد دارند. یک نمونه از این موارد، پوشش کامپوزیت نانوسرامیکی از جنس آلومینا و تیتانیا با نام تجاری Nanox2613 است که شرکت Inframat آن را ساخته است. دوام این نانوسرامیک آلومینا/تیتانیا در مقایسه با مشابه سرامیکی، بین چهار تا شش برابر است و در عین حال، فاکتور سختی آن نیز دو برابر بیشتر از نوع غیر نانومتری است. علیرغم قیمت بالای این محصول (30 تا50 دلار به ازای هر پوند) استفاده از آن از نظر اقتصادی به صرفه است.

2-7-2 فرایندهای تولید

بطور کلی می‌توان فرایند کاغذسازی را شامل مراحل زیر دانست:

1. آمادهسازی مواد خام
2. تهیۀخمیر: آنچه نقطه تمایز فرایندهای مختلف کاغذسازی بشمار می‌رود، فرایند تهیه خمیر میباشد که ممکن است به طور مکانیکی، گرمایی، یا شیمیایی و یا تلفیقی از این روشها انجام شود.

• خمیر مکانیکی
• خمیر مکانیکی ـ شیمیایی
• خمیر شیمیایی
• تولید خمیر با استفاده از کاغذ باطله

به عبارت دیگر تهیه خمیر کاغذ ممکن است از طریق مکانیکی یعنی بدون استفاده از مواد شیمیایی و توسط بخار آب جوش، تحت فشار صورت گیرد که معمولاً برای تهیه کاغذهای ارزان و کاهی، مانند کاغذ روزنامه متداول است. در روش شیمیایی از هیدروکسید سدیم (در روش قلیایی)، سولفیت هیدروژن کلسیم، درمحیط اسیدی (PH=2-3 روش بی سولفیت) و یا سولفیت سدیم (در روش سولفیت) همراه با کمی کربنات سدیم استفاده میشود. در این مرحله، خمیر قهوهای رنگی حاصل میشود که از آن در تهیه مقوا، کارتن و یا کاغذهای کاهی استفاده میشود.

در فرایند‌های مکانیکی برای جدا کردن الیاف از یکدیگر از انرژی مکانیکی در حضور آب استفاده میشود ولی در فرایند‌های شیمیایی برای جدا کردن الیاف از یکدیگر با استفاده از انرژی شیمیایی لیگنین را حل و خارج می‌کنند.

3. رنگبری

خمیر سولفاتی بعد از آماده شدن شدیداً قهوهای رنگ است. ولیکن خمیر سولفیتی رنگ زرد مایل به خاکستری دارد. دلیل این امر تغییراتی است که مرتبط با لیگنین میباشد. بنابراین برای تولید کاغذ سفید، نیاز است که خمیر رنگ زدائی گردد. دو نوع عملیات اصلی رنگ زدائی وجود دارد: رنگ زدائی با لیگنین و رنگ زدائیب دونلیگنین. فرایند رنگزدائی بدون لیگنین در واقع ادامه فرایند حل نمودن لیگنین بعد از عملیات لیگنین زدائی در فرایند خمیرسازی میباشد ولی با این تفاوت که در حین رنگ زدائی مواد شیمیایی ضعیفتر و درجه حرارت پائینتر است. در این فرایند لیگنین تبدیل به مادۀ قابل حل و قابل شستشو در میآید.

در فرایند رنگزدائی بدون حذف لیگنین از موادی استفاده میشود که موجب روشنتر شدن رنگ لیگنین میگردد. این روش بیشتر در تولید خمیر به روش مکانیکی که تمام لیگنین در خمیر باقی میماند مورد استفاده قرار می‌گیرد. در تولید خمیر به روشهای شیمیایی، بیشتر از روش رنگ زدائیب دونلیگنین استفاده میشود. در این مواقع از مواد شیمیایی بعمل میآید که در حین خارج کردن لیگین از خمیر، باعث تغییر رنگ طبیعی سلولوزی که سفید میباشد، نمی گردد.

4. کاغذسازی

کاغذ شامل فیبرهای سلولزی میباشد که در یک شبکه به همدیگر متصل شدهاند تا یک ورقه را شکل دهند. فیبرها در خمیر کاغذ با آب مخلوط شده و برای کاغذسازی به صورت مناسب آماده می‌شوند. بر روی ماشین کاغذسازی خمیر حاصله توسط آب سفید بیشتر رقیق شده و بر روی یک تسمه پلاستیکی افشانده میشود، مخلوط الیاف سلولزی و آب در روی سیم به حرکت در میآیند و در حین حرکت آب تا شروع شکلگیری ورق کاغذ تا حدود زیادی از مخلوط گرفته میشود. این قسمت از فرایند، آبزدائی مخلوط سلولز و آب نامیده میشود. بعد از این تسمه نقاله، ورقهها روی یکسری غلطکهای دوار عبور می‌کنند که در نتیجه آن مقدار آب باقیمانده در مخلوط تا حد امکان تحت فشار از مخلوط گرفته میشود. آب باقیمانده از طریق عبور ورق هایتر برروی سیلندرهای بخاردار در اثر حرارت تبخیر شده و کاغذ خشک تولید میشود. فرایند کاغذسازی می‌تواند در چهار مرحله، آمادهسازی مخلوط الیاف سلولزی و آب، آب زدائی، پرس کردن و خشک کردن خلاصه شود این مراحل با مرحله پنجمی به نام مرحله پایانی کامل می‌شوند که می‌تواند شامل روکش کردن کاغذ، برش کاغذ، ورقه کردن، بستهبندی و غیره شود. با توجه به نوع کاغذ و مواد اولیه فرایندهای خاصی ممکن است انجام شوند. مانند فرایند تولید کاغذ بازیافتی

مسائل فناوری در این زنجیره که در تدوین راهبردها میبایستی مد نظر قرار گیرند عبارتند از:

1. فرسودگی ماشین آلات و تجهیزات و عدم جایگزینی، نوسازی و بازسازی ماشین آلات و تجهیزات آنها که نهایتاً افزایش هزینه تولید و کاهش کیفیت محصولات را به دنبال دارد. فناوری قدیمی و مستهلک بودن ماشین آلات در بخش خطوط خمیر و کاغذسازی شرکت‌های تولید کاغذ کشور (اکثریت)
2. عدم توجه لازم و جدی توسط متولیان امر در بازسازی و نوسازی و به روز رسانی فناوری تولید کاغذ
3. عدم توجه لازم و کافی متولیان امر (بخش دولتی – بخش خصوصی) نسبت به تعیین تکلیف و نحوه راه اندازی طرحهای در دست اجرای کاغذ کشور
4. ضایعات بالا به علت کیفیت پایین مواد اولیه - فناوری قدیمی
5. کمبود نیروی متخصص یا آموزش دیده و شکاف ارتباط دانش و صنعت
6. بالانس نبود خطوط تولید
7. بالا بودن نسبی مصرف انرژی در صنایع کاغذسازی که متاثر از فرسودگی ماشین آلات، چیدمان نامناسب تجهیزات و... است
8. ضایعات بالا به علت قطع برق

8-2 منابع انسانی

مجموع شاغلین در سال 1389در زیر گروه کد آیسیک 21 (تولید کاغذ و محصولات کاغذی) بیش از 19هزار نفر بوده است، صنعت کاغذ و محصولات کاغذی حدود 2 درصد از اشتغال کل صنعت را دارد. در نمودار زیر جایگاه اشتغالزایی این صنعت در مقایسه با سایر صنایع نشان داده شده است.

جدول 61: جایگاه اشتغالزایی این صنعت تولید کاغذ و محصولات کاغذی در مقایسه با سایر صنایع

در ادامه در جدول زیر روند اشتغال از سال 1384 تا 1389در تولید کاغذ و محصولات کاغذی به تفکیک زیر گروههای مربوطه آورده شده است.

جدول 62: روند اشتغال از سال 1384 تا 1389در تولید کاغذ و محصولات کاغذی به تفکیک زیر گروههای مربوطه

همانگونه که جدول فوق نشان میدهد، بیشترین رشد اشتغال در این صنعت مربوط به سال 1387 با 15 درصد رشد نسبت به سال قبل و کم‌ترین رشد مربوط به سال 1389 با کاهش 12 درصدی اشغال نسبت به سال قبل بوده است. همچنین بیشترین سهم کاهش در اشتغال در سال 1389 مربوط به تولید سایر کالاهای کاغذی و مقوایی بوده است.

در مجموع افراد شاغل در این صنعت برای کارگاههای بالای 10 نفر حدود 19515 نفر می‌باشند. که از این تعداد 36٪ غیر تولیدی و 74٪ تولیدی می‌باشند. سهم اشتغال صنعت کاغذ و محصولات کاغذی در کارگاه‌های بالای 10 نفر به کل صنعت 2٪ میباشد.

همچنین بیشترین کم‌ترین کارگران ساده از شاغلان تولید در گروه تولید خمیر کاغذ و کاغذ و مقوا به دلیل اتوماسیون بالای خطوط میباشد. جدول زیر مهارتها در تولید در زنجیره تأمین کاغذ در مقایسه با کل صنعت و زیر گروههای مربوطه را به تفکیک تولیدی و غیر تولیدی نشان میدهد.

جدول 63: مهارتهای شاغلان کارگاه‌های بالای 10 نفر کارکن در صنایع تولید کاغذ و محصولات کاغذی و زیر گروههای مربوطه در سال 1389

با توجه به وجود واحدهای خرد بسیار در این صنعت و عدم وجود بانک اطلاعاتی از وضعیت این واحدها آمارهای دقیق از اشتغال کل صنعت وجود ندارد. با مطالعه میزان بهره ورى نیروى کارطى سالهاى 1380تا 1389 دردوگروه کل صنعت و صنایع کاغذ، هرساله شاهد سیر این شاخص هستیم.

مهمترین مسائل نیروی انسانی در این زنجیره عبارتند از:

1. پایین بودن انباشت سرمایه انسانی کارامد و عدم استفاده مناسب از آن در فرایند تولید
2. نسبت بالای کارکنان غیر تولیدی به تولیدی
3. ساختار سازمانی سنتی عریض و طویل با مشاغل زیاد
4. ناهماهنگی و عدم انطباق بین نوع شغل و مهارت نیروی کار و عدم وجود سیستم ارزیابی عملکرد کارکنان
5. تورم نیروی انسانی و وجود نیروی انسانی مازاد در برخی فعالیتهای تولیدی
6. نبود سیستم انگیزشی مناسب و فقدان انگیزش کافی نزد کارکنان برای کاهش ضایعات و افزایش بهرهوری
7. فقدان ارتباط لازم بین حقوق و دستمزد با بهرهوری
8. وجود سازمان‌های غیر رسمی
9. عدم وجود فرهنگ برنامهریزی و تحلیل
10. پاپین بودن سطح دانش فنی نیروی انسانی در خصوص فرایندهای تولید و ماشین آلات و خالی بودن جایگاه آموزشهای نوین به کارکنان
11. کمبود نیروی متخصص ماهر برای کنترل کیفی
12. عدم آشنایی کارکنان با روشهای صرفه جویی در مصرف انرژی
13. نبود تحقیق و توسعه و برنامهریزی
14. ضعف مدیریتی و مشکلات ناشی از تغییرات سریع مدیران در صنعت (حاکمیتی یا تولیدی)
15. نبود استراتژی مشخص برای برونسپاری فعالیتهای غیر مولد برای کوچکسازی واحدهای صنعتی و پرداختن بیشتر به مباحث تخصصی

9-2 منابع مالی

کارخانههای نوین خمیر و کاغذ از پسماندهای چوبی به عنوان مواد اصلی خام خود استفاده می‌کنند. عملیات در فرایند تا حد زیادی خودکار است و کنترلها کامپیوتری است. در آمریکای شمالی فقط واحدهای تولیدی بزرگ با بازده زیاد مقرون به صرفه هستند. در نتیجه تاسیس این چنین واحدهای عظیم و مدرن، بسیار پرهزینه است. سرمایهگذاری عضیم که گاهی تا یک میلیون دلار به ازای هر کارگر می‌رسد. صنعت خمیر و کاغذ را در شمار صنایع سرمایهبر قرار داده است.روز به روز تمایل به تاسیس کارخانههای فراوردههای جنگلی بیشتر میشود. در این نوع کارخانهها گرده بینه را به تخته لایه درجه یک، چوبهای نامرغوب و خرده چوبها را به خمیر کاغذ و سرانجام در یک واحد دیگر خمیر کاغذ را به کاغذ تبدیل می‌کنند. گرانی مواد اولیه و مخارج هنگفت، بهرهبردای کامل و بهینه با کم‌ترین دخالت انسان و کم‌ترین ضایعات را امری اجتناب ناپذیر ساخته است.آن بخشهایی از صنعت که عملیات مکانیکی خمیرسازی را انجام میدهند، به انرژی زیادی نیاز دارند. کارخانههایی که می‌توانند از ضایعات چوبی استفاده کنند، از نظر انرژی تا حدودی خود کفا هستند. در عملیات تولید خمیر و کاغذ به آب بسیار زیادی نیاز است. از این رو باید در نزدیکی کارخانه، منابع بزرگ آب وجود داشته باشد. پیش از آنکه آب به محیط زیست باز گردد، معمولاً روشهای پیچیده تصفیه پسابها اجرا میشود.

شروع مطالعات و اقدامات مقدماتی در خصوص سرمایهگذاری صنایع بزرگ کاغذ کشور، عمدتاً قبل از انقلاب بوده است و بعضاً بدلیل مسائل اقتصادی، سیاسی و وقوع انقلاب اسلامی، روند سرمایهگذاری کند شده و بعد از پایان جنگ، مجددا رونق گرفت. روند سرمایهگذاری بخش خصوصی در سالهای اخیر در صنایع کوچک کاغذسازی و تولید آخال و نوسازی و بازسازی تجهیزات و ماشین آلات در مقایسه با بخش غیردولتی یا شبه دولتی وضعیت بهتر داشته است.

مسائل مالی این زنجیره عبارتند از:

1. عدم وجود برنامه‌های مشخص برای سودهی بیشتر
2. نبود حسابداری مدیریت و قیمتتمامشده مشخص و واقعی برای محصولاتی نظیر کاغذ
3. درصد بالای هزینه‌های ثابت و در نتیجه نقطه سر به سر بالا
4. سهم بالای انرژی در قیمتتمامشده
5. عدم وجود سیستم کنترل هزینه و هزینه یابی بر مبنای فعالیتها
6. عدم بررسی سود دهی تولیدات و تعریف محصولات سودده
7. مشخص نبودن میزان سرمایهگذاری برای پروژههای در صنایع کاغذ و نحوه محاسبه برگشت سرمایه
8. تخصیص غیربهینه سرمایه، بواسطه عدم توجه کافی به توجیه اقتصادی، فنی و مالی در انتخاب پروژههای صنعت کاغذ (کارون) که سبب انتخاب و اجرای پروژ ههای فاقد توجیهات فوق شده است.
9. نسبت فروش غیر نقدی به فروش نقدی بالا به دلیل عدم توان رقابت با محصولات وارداتی
10. نسبت بدهیهای جاری بالا در واحدهای صنعتی اصلی تولید کاغذ از قبیل کاغذ پارس

10-2 انرژی

در سال 1389 بیش از 304 میلیارد ریال انرژی برای تولید کاغذ و محصولات کاغذی هزینه شده که حدود 1 درصد از انرژی هزینه شده برای صنعت میباشد و در این بین تولید خمیر کاغذ، کاغذ و مقوا، 73 درصد از این هزینه را برعهده داشتند. بررسی‌ها نشانگر آن است که ظرفیت صرفه جویی انرژی در صنایعی مانند کاغذ بین 20 تا 30 درصد است که البته این ارقام با توجه به ظرفیتها و فناوریهای مورد استفاده در حال حاضر به دست آمده و با ارتقا فناوری این میزان تا 40 درصد نیز قابلیت افزایش را داراست. متوسط بهرهوری انرژی در صنعت کاغذ 7 درصد میباشد.(میزان ارزشافزوده بر ارزش هزینه انرژی = بهرهوری انرژی ). در جدول زیر مصرف انرژی برای این صنعت در سال 1389 نشان داده شده است.

جدول 64: مصرف انرژی برای این صنعت تولید کاغذ و محصولات کاغذی در سال 1389

در تولید کاغذ و محصولات کاغذی بیشترین سهم انرژی (بیش از 70 درصد)مربوط به زیر گروه تولید خمیر کاغذ و کاغذ و مقوا میباشد، در ادامه در جدول زیر مصرف انرژی در تولید خمیر کاغذ و کاغذ و مقوا آورده شده است.

جدول 65: مصرف انرژی در تولید خمیر کاغذ و کاغذ و مقوا در سال 1386

با توجه به آمارهای اخذ شده از مرکز آمار ایران(سال 1386) 71 درصد هزینه انرژی مصرفی در صنعت کاغذ مربوط به برق و 31 درصد مربوط به گاز طبیعی میباشد. در جدول زیر آمار مصرف انرژی و متوسط مصرف انرژی برای هر هزارتن کاغذ (متوسط تولید در سال 1386 – 461 هزار تن در نظر گرفته شده است) آورده شده است.

در سال 1389 صنعت کاغذو محصولات کاغذی بیش از 616 میلیون کیلووات ساعت انرژی الکتریکی معادل 1086 هزار بشکه نفت خام و بیش از ۸۰۰ میلیون مگاژول انرژی فسیلی معادل ۱۳۰۰۰۰۰ بشکه نفت خام مصرف میکند که در حدود ۶/۱ درصد مصرف برق و ۷/۱ درصد مصرف سوخت بخش صنعت کشور را به خود اختصاص میدهد.

11-2 منابع طبیعی و محیط زیست

مهمترین منابع مورد بررسی در این برنامه جنگل و آب است، به طور کلی آثار زیست محیطی صنعت کاغذ از دو بعد مثبت و منفی قابل تامل است.

1. عوامل و اقداماتی مانند: "برداشت بیرویه از منابع جنگلی کشور و عدم جایگزینی درختان جنگلی، مصرف بیش از اندازه آب و عدم تصفیه پساب صنعتی واحدهای تولید به ویژه در صنایع کوچک و غیر رسمی، عدم استفاده و جمعآوری کاغذهای باطله که به صورت زباله در محیط پراکنده می‌شوند" را میتوان بعنوان تاثیر منفی زیست محیطی ضنعت بر شمرد.
2. در مقابل عوامل منفی، اقداماتی از قبیل "جمعآوری و بازیافت کاغذهای باطله، استفاده بهینه از منابع چوب کشور و جایگزینی و گونههای زودبازده، استفاده از ضایعات بخش کشاورزی مانند کاه و کلش و باگاس و جلوگیری از خودسوزی و سوزاندن و پراکندگی در محیط زیست" را بعنوان اثرات مثبت صنعت اعلام نمود. همچنین توسعه کشت نیشکر، سورگم و ذرت که اصطلاحاً چهار کربنه هستند و گندم و جو که سه کربنه هستند نقش مهمی در جذب گاز کربنیک محیط داشته و در تلطیف هوا موثر است. استفاده از ضایعات کشاورزی و باگاس، ضمن ارائه اثرات مستقیم، در کاهش برداشت از منابع جنگلی و کاهش آلایندگی ناشی از خودسوزی بسیار موثر و سودمند است.

بررسی اثرات توسعه این صنعت بدون در نظر گرفتن منابع طبیعی موجود و آثار زیست محیطی آن می‌تواند مشکلات زیادی برای محیط زیست بوجود آورد که لازم است به آن پرداخته شود. در ادامه به تشریح وضعیت جنگلها، بازیافت کاغ و مصرف اب در تولید کاغذ و محصولات کاغذی پرداخته میشود.

1-11-2 وضعیت جنگلها

سطح مناطق جنگلی ایران را 11 میلیون و 75 هزار هکتار اعلام کرده است که این رقم 7 درصد از کل مساحت ایران را شامل میشود. فائو در جدیدترین گزارش خود اعلام کرد ایران به رغم دارابودن فقر جنگلی 8 برابر واردات خود، از مناطق جنگلی اش چوب گرد صنعتی برداشت میکند. سطح مناطق جنگلی آسیا بالغ بر 592 میلیون هکتار اعلام شده است که این رقم 19 درصد از کل مساحت آسیا را تشکیل میدهد. بر اساس این گزارش 2.2 میلیون هکتار معادل 0.4 درصد، از سطح مناطق جنگلی آسیا طی سالهای 2000 تا 2010 کاسته شده است. به رغم برداشت بیرویه، ایران طی این مدت کاهشی در زمینه سطح مناطق جنگلی خود نداشته است. فائو در بخش دیگری از گزارش خود میزان تولید سالانه انواع چوب گرد، اره شده و چوب سوخت از جنگلهای ایران را 936 هزار مترمکعب اعلام کرده است که چوب گرد صنعتی بیشترین سهم را در این زمینه داشته است. در سال 2008 بالغ بر 819 هزار مترمکعب چوب گرد از جنگلهای ایران برای مصارف صنعتی برداشت شد. واردات چوب گرد صنعتی توسط ایران در همین سال تنها 107 هزار مترمکعب بوده است. در حالی تولید چوب گرد صنعتی در ایران 8 برابر واردات آن است که ایران دارای فقر جنگلی بوده و به جای برداشت از مناطق جنگلی خود باید در جهت توسعه مناطق جنگلی فعالیت کند. تنها 7 درصد مساحت ایران را مناطق جنگلی تشکیل میدهد اما متوسط آسیا 2.5 برابر این رقم است. میزان برداشت چوب از جنگلهای ایران برای مصرف سوخت نیز بالغ بر 67 هزار مترمکعب اعلام شده است. تولید چوب اره شده نیز 50 هزار مترمکعب اعلام شده است. واردات چوب سوخت توسط ایران یک هزار مترمکعب و چوب اره شده 909 هزار مترمکعب اعلام شده است. مجموع واردات چوب توسط ایران بالغ بر 1.017 میلیون مترمکعب بوده است که تقریباً با رقم برداشت چوب از جنگلهای ایران برابری میکند.

در نمودار زیر مساحت انواع جنگلهای کشور به تفکیک استان نشان داده شده است.

نمودار 16: مساحت انواع جنگلهای کشور به تفکیک استان

بطور خلاصه کمبود منابع جنگلی و چوبی در کشور و به تبع آن کاهش ظرفیت تولید و حتی در موارد متعددی تعطیلی کارخانجات صنایع چوب را درسالهای اخیر در پی داشته است، بر اساس مطالعات صورت گرفته، ارزش زیست محیطی جنگلها تا 400 برابر ارزش آنها در تولید چوب است. مطابق با آمار سازمان جنگلها بهرهبردای از جنگلهای شمال طی ده سال گذشته از 2 میلیون و 200 هزار متر به کمتر از یک میلیون مترمکعب رسیده و این به معنی کاهش پنجاه درصدی در عرضه چوب به بازار مصرف است. با نگاهی به وضعیت جنگلهای شمال کشور که کمتر از 7 درصد از مساحت کشور را در برمی‌گیرد. و با همین وضعیت اصلیترین منبع داخلی تأمین چوب آلات و مواد اولیه مصنوعات چوبی و کاغذی است، حساسیت و آسیبپذیری آن نمایان شده و لزوم یافتن جایگزینی مناسب و اتکا به سایر منابع و مواد برای صنعت چوب و کاغذ بیش از پیش الزامیست.

2-11-2 بازیافت کاغذ

از نظر زیست محیطی، بازیافت کاغذ موجب کاهش وابستگی و نیاز به کاغذهای بکر ودر نهایت کاهش قطع درختان و بالارفتن فرصت تجدید حیات عرصههای جنگلی عریان شده میشود. مصرف کاغذ از دیر باز معیارهای سنجش توسعه یافتگی جوامع بوده است. گسترش رسانهها و فرصتهای الکترونیکی نیز با وجود قابلیت‌های بالا هنوز نتوانسته است از ارزش کاغذ در توسعه دانش و سطح توسعه یافتگی جوامع بکاهد. نخستین استفاده از کاغذ که در مصر باستان ثبت شده برای نوشتن بوده است؛ ولی پس از آن مصارف دیگری برای کاغذ مطرح شد که میزان نیاز به این ماده را افزایش داده با وجود این کیفیت کاغذهای مصرفی باعث شد که از گذشتههای دور به خصوص در قرن اخیر تلاشهای سنتی و مدرنی برای استفاده مجدد از کاغذهای دور ریختی در مصارفی که نیاز به کاغذ مرغوب ندارد، انجام بگیرد. یکی از نتایج مصرف دوباره کاغذهای باطله کاستن از فشار وارده بر طبیعت است.

تجربه نشان میدهد که برای تولید یک تن کاغذ بکر، به17 اصله درخت قطع شده نیاز است. علاوه بر این، در فرایند تولید کاغذ از الیاف گیاهی درختان 400 هزار لیتر آب و 4 هزار کیلووات برق، مصرف میشود. بنابراین تولید یک تن کاغذ بکر، هزینه‌های زیست محیطی اقتصادی زیادی دارد و مصرف درست و بهینه آن در گام نخست و استفاده مجدد از آن در گام بعد، ضرورت تام مییابد. چنانچه مدت زمان لازم برای رشد و تکامل مجدد پوششهای جنگلی استفاده شده برای تولید کاغذ را به همراه فرسایش خاک و محدود شدن قدرت باروری خاک، کاهش تولید اکسیژن و دفع دی اکسیدکربن را به علاوه چندین پیامد منفی دیگر در نظر بگیریم، تولید یک تن کاغذ خطرات متعددی را برای محیط زیست ایجاد میکند. در حالی که تولید یک تن کاغذ بازیافتی سبب 50% صرفه جویی در مصرف آب، 64% صرفه جویی در مصرف انرژی و 74% کاهش آلودگی هوا شود و همچنین ایجاد شغل یکی دیگر از مزایای اقتصادی بازیافت کاغذ است. همانگونه که در قسمتهای قبل اشاره شد، در کشور ما سالانه بالغ بر 1.5 میلیون تن انواع کاغذ و فراوردههای کاغذی(که باید از طریق چوب، کاه و کلش و کاغذهای باطله و خمیر وارداتی تأمین شود) مصرف میشود که کمتر از 30 درصد آن تولید داخل می­ باشد. اولین کارخانه بازیافت کاغذ در کشور در سال ١٣١٣ در کرج و دومین آن در سال ١٣٣۵ تحت عنوان مقواسازی شرق در تهران و سومین آن در کهریزک در سال ١٣٣۶ تاسیس شده است. در کشور تعداد بسیار کمی کارخانه کاغذ وجود دارد که تقریباً تمام مواداولیه مصرفی­شان را از منابع جنگلی تأمین می­کنند. از طرف دیگر شمار واحدهایی که از کاغذ باطله استفاده می‌کنند در مقابل حجم عظیم ضایعات کاغذی تولیدی، بسیار محدود می‌باشند. شایان ذکر است که اکثر واحدهای مذکور در مقیاس کارگاهی فعالیت نموده ونظارت مناسبی مبنی بر بهداشتی بودن فعالیت آنها وجود ندارد. این در حالی است که در کشور ژاپن ۳۸۰ کارخانه کاغذسازی وجود دارد که ۹۲ درصد مواد اولیه شان را از کاغذهای باطله تأمین می­کنند. در حال حاضر بیش از 60 واحد تولیدی مقوای ضخیم در این زمینه دارای مجوز صنعتی می­باشد که به علاوه بر این 40 واحد صنعتی نیز در زمینه ساخت شانه تخممرغ فعال می­باشند. کارخانه صالح آباد در جنوب تهران و کارخانه بازیافت کاغذ مشهد کار بازیافت زباله از جمله تبدیل کاغذ باطله به مقوا را در سال­هایی اخیر شروع کرده­اند و شرکت صنایع کاغذسازی کاوه نیز در زمنیه تولید کاغذ بازیافت فعالیت می­نمائید این شرکت تنها شرکتی است که فناوری تبدیل کاغذ باطله به کاغذ را دارد. بقیه کارخانجات بازیافت کاغذ در واقع کاغذ تولید نمی­ کنند، بلکه کاغذهای باطله را به مقوا تبدیل می­ کنند. همچنین واحدهای بزرگ تولید کاغذ نظیر کاغذ پارس و صنایع چوب و کاغذ مازندران با توجه به کمبود منابع جهت تأمین ماده اولیه و در جهت اهداف زیست محیطی اقدام به اجرای پروژه تولید کاغذ از طریق بازیافت کاغذ نمودهاند. استفاده از کاغذ بازیافتی توسط واحدهای تولیدی علاوه بر کاهش قیمتتمامشده و سبب کاهش برداشت چوب از جنگل­ها خواهد داشت.

بطور کلی با استفاده از الیاف بازیافت شده در کاغذ سازی، تا حدود 95% آلودگی کمتر به هوا و آب وارد کرد. الیاف قدیمی معمولاً نیازی به بی رنگ شدن ندارند. در صورتی که الیاف جدید ساخته شده از چوب باید حتما به کمک مواد شمیایی کلر دار سفیدسازی شوند. این مواد شیمیایی در نهایت به صورت پساب سمی وارد محیط زیست می‌شوند.

مهمترین مسائل بازیافت کاغذ که در تدوین راهبردها میبایستی مد نظر قرار گیرند عبارتند از:

1. پایین بودن مقدار بازیافت کاغذ بعلت: عدم تهیه برنامه اصولی برای جداسازی و تفکیک از مبداء توسط مدیریت اجرایی یا شهرداری­ها، عدم تهیه برنامه اصولی برای بازیافت، عدم وجود امکانات و تجهیزات مورد نیاز برای جداسازی و تفکیک از مبداء، عدم اجرای برنامه تفکیک از مبداء، عدم وجود فرهنگ مشارکتی عمومی، عدم اجرایی برنامه آموزشی شهروندان، عدم وجود صنایع بازیافت استاندارد، کمبود سرمایه­ گذاری در زمینه ایجاد زیرساخت­های لازم برای ایجاد صنایع بازیافت، کمبود نیروی متخصص در زمینه ایجاد زیرساخت­های لازم برای ایجاد صنایع بازیافت، عدم سازماندهی بخش غیر رسمی جداسازی مواد و بازیافت، عدم آگاهی و فعالیت‌های فعال در زمینه محیط زیست از برنامه­های بازیافت و تفکیک از مبداء، عدم وجود بازار فروش رسمی برای مواد بازیافتی، عدم آگاهی و ترغیب بخش خصوصی به فعالیت در زمینه بازیافت و کمبود بودجه شهرداری­ها و دهیاری­ها در زمینه اجرای برنامه­های آموزشی، تفکیک از مبداء و غیره
2. پایین بودن کیفیت کاغذ تولیدی و همچنین ناصاف بودن سطح مقوا آن به خاطر پرس شدن نا صحیح می­باشد در حالی که نمونه مقوا خارجی آن بسیار صاف و نا خالصی­های فلزی و غیر بهداشتی هم کمتر می­باشد.
3. پایین بودن سطح فناوریها و تجهیزات تولیدی (علت گرایش به استفاده از فناوریهای با سطح پایین بعلت نیاز به سرمایهگذاری پایین میباشد): اغلب کارخانه­های مقواسازی داخلی، به دستگاه­های استاندارد تولید مقوا مجهز نیستند. از طرف دیگر این دستگاه­های قدیمی، خمیر ساخته شده از این مواد را ضد عفونی و تصفیه نمی‌کنند و دستمال کاغذی که با پوشال تولید شده است به طور معمول بهداشتی نبوده و کم‌ترین مشکل آن وجود چسب به عنوان یک ماده شیمیایی در آن می­ باشد. همچنین جعبههای شیرینی و مواد غذایی که از این مقوا ساخته می­شوند بهداشتی نبوده به خاطر همین وزارت بهداشت تولیدکنندگان این جعبه را موظف به سلفون کشی داخل آنها کرده است.
4. پایین بودن سطح آگاهیهای عمومی و اجتماعی

در ادامه به بررسی منابع آب و مصرف آن در صنایع کشور پرداخته میشود.

3-11-2 مصرف آب

مفهوم توسعه پایدار از حدود ۲۰ سال پیش رواج گستردهای پیدا کرده است. توسعه پایدار به معنی ایجاد توازن در بهرهبردای و مصرف منابع طبیعی و توان بازتولید منابع در کره خاکی است. صنایع فلزی، چوب و کاغذ، پالایشگاهها و پتروشیمی از عمدهترین مصرفکنندگان آب هستند. هرچند عمده آب مصرفی در کشاورزی میباشد ولی سهم هر یک از بخشهای تولیدی و مصرفی از مصرف آب در کشورهای مختلف متفاوت است. به عنوان مثال در حالیکه ۸۰% مصرف آب در بلژیک مربوط به صنایع میباشد در برخی از کشورهای در حال توسعه سهم صنعت از مصرف آب کمتر از ۵% است. متوسط سهم صنعت از مصرف آب در دنیا ۲۳% است. ۸% نیز سهم مصارف خانگی است. دانشمندان هشدار داده‌اند تا سال ۲۰۵۰ میلادی برای تأمین غذای مردم جهان نیاز به مصرف آب در کشاورزی دو برابر میگردد. حال تصور کنید چنانچه مصرف آب در صنعت و خانگی کاهش نیابد چگونه می‌توان با این چالش بزرگ روبرو شد.

برای تولید کاغذ و محصولات کاغذی در سال 1389، بیش از 50 میلیون متر مکعب آب صرف شده است که این میزان، بیش از 3 درصد آب مصرفی کل صنعت میباشد. در جدول زیر میزان آب مصرف شده در صنعت تولید کاغذ و محصولات تولیدی در مقایسه با کل صنعت آورده شده است.

جدول 66: میزان و ارزش مصرف آب برای تولید کاغذ و محصولات کاغذی در سال 1389 در کارگاه‌های بیش از 10 نفر کارکن

همانگونه که اطلاعات جدول فوق نشان میدهد، بیش از 96 درصد آب مصرفی در تولید کاغذ و محصولات کاغذی مربوط به تولید خمیر کاغذ، کاغذ و مقوا میباشد. در سال 1389 حداکثر 500 هزار تن انواع کاغذ در کشور تولید شده است یعنی به طور متوسط برای هر تن کاغذ تقریبا 100 متر مکعب آب مصرف شده است (برای تولید هر برگ A4 به طور متوسط 10 لیتر آب مورد نیاز است)، بنابراین با توجه به مصرف بیش از 1.335 میلیون تن کاغذ در این سال در صورت تولید کامل کاغذ در داخل کشور منهای مصرف آب در کشاورزی به بیش از 133 میلیون متر مکعب آب نیاز است.

مصرف روز افزون آب در صنایع کشور متاثر از رشد این بخش ضرورت مطالعه ساختار تقاضا و شناخت از ساختار مصرفی آب در هر صنعت را ضروری نموده است. صنعت کاغذ کشور یکی از صنایع پر مصرف آب بوده و در توسعه این صنعت به منابع آبی مناطق جغرافیایی میبایستی توجه ویژه‌ای نمود. با بازیافت کاغذ و استفاده مجدد الیاف آن در صنعت کاغذ می‌توان حدود 90% در مصرف آب و 28-70% در مصرف انرژی صرفه جویی کرد. برای اینکه اکثر انرژی و آب مصرف شده در صنعت کاغذ برای تبدیل چوب به الیاف کاغذی (تولید الیاف نو) میباشد(برای تولید یک تن از چوب به 300000 لیتر آب نیاز میباشد که در صورت استفاده از کاغذ بازیافتی این میزان60 % کاهش مییابد).

در خصوص منابع آبی کشور میتوان گفت، ایران با موقعیت جغرافیایی ویژه، به طور عمده دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است. میانگین بارندگی در ایران 240 میلی متر یعنی یک سوم بارندگی متوسط جهان است. مقدار یاد شده به میزان 400 میلیارد متر مکعب آب است که با پراکندگی نامنظمی روی سطح ایران نازل میشود، به طوری که 310 میلیارد متر مکعب (بیش از 77 درصد) آن در مناطق کوهستانی و تنها 90 میلیارد متر مکعب آن در دشتها میبارد. از این میزان نزولات حدود 296 میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر و تعرق در سطح زمین از دست میرود و مانده سالانه آن حدود 113 میلیارد متر مکعب در سال میشود، که حدود 25 میلیارد متر مکعب در سال موجب تغذیه طبیعی سفرههای زیر زمینی شده و حدود 92 میلیارد متر مکعب در سال به صورت جریان‌های سطحی در میآید. در اوایل قرن بیستم که جمعیت ایران به 10 میلیون نفر هم نمی‌رسید، سهم هر ایرانی از آب حدود 14000 متر مکعب در سال بوده است. در سالهای اخیر جمعیت ایران به 75 میلیون نفر رسیده و سهم سرانه هر ایرانی از این منبع طبیعی در حدود 1800 متر مکعب در سال (یک چهارم سرانه جهانی) است. بدیهی است با افزایش جمعیت به 90 میلیون نفر، در سال 1404 بخش اعظم استانهای کشور در شرایط کم آبی قرار خواهند داشت. توزیع نامتناسب بارندگی در کشور از نظر مکانی و زمانی یکی از مشکلات اساسی در بخش آب است. استفاده از ظرفیتهای بالقوه در مدت زمان کوتاه باقیمانده و استفاده از پتانسیلهای آبی بخشهای پر آب کشور جهت تأمین نیازهای آبی بخشهای کم آب کشور الزامی است.

بنابراین با افزایش جمعیت تا 80 میلیون در سال 1394 و تغییر سرانه مصرف کل کاغذ از 18.2 به 24 کیلوگرم (با توجه به افزایش مصرف کاغذ بستهبندی در تولیدات صنعتی کشور و افزایش کاغذ چاپ و تحریر در تولیدات فرهنگی و بهداشتی برای ارتقای بهداشت جامعه، میزان نیاز کاغذ به 1.92 میلیون تن افزایش مییابد که این میزان نیاز برای تولید در داخل کشور نیاز به بیش از 190 میلیون متر مکعب (منهای آب مورد نیاز برای تولید نیشکر یا چوب و سایر مواد اولیه )، آب نیاز دارد که این میزان، آب معادل آب مورد نیاز برای تولید 150 هزار تن گندم است.

12-2

1-12-2 عوامل اجتماعی و فرهنگی

بحث عوامل اجتماعی و فرهنگی که تا حدود زیادی به وضعیت مصرف کاغذ در جامعه مرتبط میشود جایگاه ویژه‌ای در صنعت کاغذ ایفا میکند. می‌توان عنوان کرد فعالیت کلیه مراکز فرهنگی، آموزشی و علمی به صنعت کاغذ وابسته بوده و بنوعی بر رفتار این صنعت تاثیز گذار است.

هر چند در جهان امروز جایگاه ارتباطات و انتشارات الکترونیکی در حال توسعه است اما هرگز موقعیت و اهمیت استفاده از کاغذ تضعیف نشده بلکه در کشورهای پیشرفته، شاهد سطح قابل توجه مصرف سرانه کاغذ هستیم. آثار عوامل فرهنگی در نوع مصرف و استفاده از کاغذ چه در حالت ابعاد خانوار و چه در سطح سازمان و همچنین شیوه و روش جمعآوری و بازیافت کاغذ قابل لمس است.

دو نکته مهم در عوامل اجتماعی و فرهنگی در زنجیره:

1. استفاده از کتب و سرانه کتاب چاپی در کشور
2. بازیافت کاغذ: در کشور ما افزایش روزافزون جمعیت و گسترش مداوم شهرها از یک سو و ازدیاد و توسعه فعالیتهای صنعتی، تجاری و خدماتی از سوی دیگر، منجر به تولید مقادیر زیادی مواد زائد جامد در شهرها شده و هر چند تاکنون، در این رابطه کارهای متعددی انجام گرفته ولی در برنامهریزیهای مربوط به مدیریت صحیح مواد زائد؛ عنصر اصلی آن، یعنی شهروندان فراموش شده است. با وجود تلاشهای گوناگون شهرداریها- به عنوان متولیان امر متأسفانه امروزه زائدات جامد تولید شده، همچون عنصری زنده در شهرها به چشم میخورد و حتی به رغم توسعه فناوری و پیشرفت فناوری، نه تنها از شدت این معضل کاسته نشده، بلکه روز به روز بر وسعت آن نیز افزوده میشود. در سیستم مدیریت پسماندهای جامد، جهت کاهش حجم پسماند تولیدی و بازیافت آن، اطلاع از ترکیب فیزیکی و شیمیایی پسماندها جهت تعیین نحوه کاهش و نوع فرآبند بازیافت مورد نیاز و نیز بررسی دقیق و جامع خصوصیات فیزیکی و شیمیایی پسماند امری ضروری است. آگاهی عمومی شهروند و نقش مهمی که می‌تواند در این راستا داشته باشد قابل توجه است. برنامهریزی برای بازیافت بدون وجود یک سیستم مدیریت پسماند امکانپذیر نمیباشد لذا ابتدا بایستی یک طراحی مفهومی سیستم مدیریت یازیافت صورت بگیرد و سپس برنامه‌های بازیافت و تفکیک از مبدا را ایجاد نمود. امروزه سیستمهای مدیریت زایدات از دو بخش عناصر موظف و امور پشتیبانی تشکیل شدهاند. عناصر موظف در مدیریت جامع زایدات شامل هشت عنصر میباشد. کاهش در مبدا، تولید، پردازش در محل، جمعآوری، حمل و نقل، بازیافت، دفع و مراقبتهای بعد از دفع. عناصر موظف یک سیستم جامع مدیریت زایدات را تشکیل میدهند. البته شکلگیری این عناصر نیاز به زمان و رشد همه جانبه در زمینههای مختلف دارد. اطلاعرسانی، فرهنگسازی و آموزش مردم در پیشبرد برنامه‌های تفکیک از مبدا حائز اهمیت است.رسانههای جمعی، آموزشهای نظام مند در مدارس و ادارات، طراحی برنامه‌هایی به جهت تشویق شهروندان از جمله اهدای هدایای تبلیغاتی و فرهنگی مثل کتاب – بن خرید محصولات فرهنگی در مقابل تحویل حجم مشخصی از کاغذ باطله و... قرعه کشی و اهدای جوایز به شهروندانی که در زمینه بازیافت کاغذ بیشترین فعالیت و نقش مثبت را داشته‌اند. برگزاری جشنوارهها و نمایشنامههای جذاب آموزشی.

13-2 نهادها و سازوکارها

خلاصه دخالتهای دولت در زنجیره تأمین صنعت کاغذ عبارتند از:سیاستگذاری درخصوص میزان و تعرفه که در ادامه به تشریح هر یک پرداخته میشود.

مداخلات دولت در صنعت کاغذ و اهم نتایج حاصله در قرن معاصر بشرح زیر میباشد:

دستگاه‌های متولی این زنجیره و شرح وظایف آن عبارتند از:

1. وزارت جهاد کشاورزی

• سازمان جنگلها، آبخیزداری و مراتع، توسعه و ترویج کشت درختان سریع الرشد و مناسب
• معاونت زراعت، استفاده و بهرهبردای مناسب از ضایعات بخش کشاورزی
• آموزش و ترویج حراست و نگهداری از جنگلها

2. وزارت صنعت، معدن و تجارت

• بازسازی و نوسازی صنعت
• نیل به استانداردهای تولید
• افزایش بهرهوری در کارخانجات
• بهبود کیفیت
• کاهش قیمتتمامشده محصول
• تعدیل و تنظیم بازار
• نرخ محصولات صنعت
• اعمال سیاست‌های تعرفهای مناسب و خرید تولیدات داخلی
• کنترل و نظارت دقیق محصولات وارداتی

3. هیات تعیین و تثبیت قیمت‌ها و انجمنهای صنفی و تعاونی

14-2 تاریخچه

در زمان حکومت شاه عباس، اولین کاغذ به شکل کتونی توسط انگلیسیها و اسپانیاییها وارد کشور شد که به علت شرایط خاص آن موقع، آنچنان مورد توجه قرار نگرفت. لیکن در سالهای بعد به تدریج کاغذ و مصرف آن در کشور عمومیت پیدا کرد تا اینکه اولین کارخانه کاغذسازی کشور در کرج و بمنظور تولید نوعی مقوا از کاغذ باطله شروع به فعالیت کرد. پس از آن شرکت‌های کاغذسازی ایران در سال 1334 برای تولید نوعی مقوا در تهران و در سال 1336 کاغذ کهریزک برای تولید مقوا و در سال 1341 شرکت کالک جهت تولید مقوا در تهران آغاز به کار نمودند.

در سال 1343 شرکت مقواسازی البرز برای تولید مقوا در تهران تاسیس گردید و در سال 1347 کارخانه کاغذسازی نوظهور برای تولید کاغذهای بهداشتی و دستمال کاغذی و حولهای تاسیس گردید لیکن این شرکت قبل از آن نیز در جهت تبدیل خمیر وارداتی به کاغذهای بهداشتی و دستمال کاغذی و حولهای فعالیت داشت. اولین کارخانه کاغذ چاپ و تحریر کشور در سال 1346 در منطقه هفت تپه خوزستان تاسیس شد و در سال 1349 به نام شرکت کاغذ پارس به بهرهبردای رسید. در حال حاضر تولیدات این شرکت انواع کاغذ چاپ و تحریر و بستهبندی میباشد.دومین کارخانه کاغذ چاپ و تحریر، شرکت چوب و کاغذ مازندران است که مطالعات اولیه آن در سال1351 و عملیات اجرایی قرارداد در سال 1371 شروع و عملیات اجرایی و نصب در سال 1375 به اتمام رسیده و در مرداد 1376 افتتاح و بهرهبردای گردید. ظرفیت تولید این کارخانه مجموعاً ۱۷۵۰۰۰ تن شامل ۹۰۰۰۰ تن کاغذ روزنامه و چاپ و تحریر و ۸۵۰۰۰ تن کاغذ فلوتینگ است. مجتمع صنایع چوب و کاغذ ایران (چوکا) در سال 1352 با مشارکت سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران و وزارت کشاورزی و عمران روستایی در استان گیلان تاسیس و عملیات اجرایی و ساختمانی آن در سال 1357 به پایان رسید. با توجه به مقارن بودن راه اندازی مجتمع با اوج گیری انقلاب اسلامی در مهر ماه 1357 طی یک راه اندازی نمایشی مجتمع افتتاح اما پس از چند روز کار متوقف شد. از سال 1361 تلاشهای برنامهریزی شدهای جهت راه اندازی و تداوم تولید شروع شد و با تحویل کارخانه به سازمان صنایع ملی ایران در سال 1364، این تلاشها به بار نشست و از آن سال به بعد کارخانه هر سال نسبت به سالهای قبل وضعیت بهتری پیدا کرد. این کارخانه قادر به تولید خمیر کاغذ و انواع کاغذ بستهبندی نظیر کرافت لاینر، تست لاینر، راپینگ و... میباشد.

اهداف بر اساس ارزشهای ورودی از محیط، منابع (فیزیکی، طبیعی، انسانی، مالی و ...) و پیشبینی اثربخشی و کارایی راهبردها انتخاب میشوند. در این بخش، ارزش‌های ورودی بیان شده و با توجه به منابع و راهبردهای قابل اجرا، چشمانداز مشخص میشود. چشمانداز، بیانگر آرمانها بوده و توصیفی کیفی از وضعیت مطلوب ارائه میدهد؛ برای اجرایی شدن چشمانداز، ارزشهای بیان شده در آن باید به صورت مقاصد (اهداف قابل سنجش و ارزیابی) تعیین شوند. تأمین برخی منابع و اجرای برخی از خط‌مشیها و راهبردها که خارج محدوده برنامه هستند در قسمت «ارزش‌های خروجی» مطرح شدهاند.

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

اهداف بالادستی بخش صنعت، معدن و تجارت (امکان زندگی مطلوب و جایگاه بینالمللی) و ارزشهای عمومی (بهرهوری، پایداری، خودسازماندهی و ...) به طور مستقیم و یا از طریق سایر موضوعات (سلامت، امنیت، فرهنگ، سایر زنجیرههای تأمین و ...) ارزش‌هایی را برای این زنجیره مشخص می‌کنند. مهمترین ارزشهای ورودی این زنجیره در راستای اهداف بالا دستی، ارزش‌های عمومی و با لحاظ اسناد بالادستی عبارتند از:

1. استفاده بهینه از منابع از قبیل: حفظ جنگلها، بازیافت ضایعات بخش کشاورزی و سلولزی برای تولید کاغذ و بازیافت کاغذهای باطله
2. تولید(برداشت و یا زراعت) چوب جهت تولید خمیر کاغذ
3. توازن منطقهای در استقرار فعالیتها و جمعیت (ورودی از آمایش سرزمین)
4. حفظ و ارتقا سلامت انسان: در این راستا، حفظ محیط زیست، سلامت کارگران و مصرفکنندگان باید مورد توجه باشد. (ورودی از سلامت)

سایر ارزش‌ها (مانند توزیع مطلوب درآمد بین اقشار جامعه، پدافند غیرعامل و ...) نیز در تعیین اهداف و راهبردهای این زنجیره موثر هستند، اما این ارزش‌ها برای این زنجیره در بر دارنده ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک ارزش عمومی در برنامه‌هایی که در سطح بالاتری نسبت به این برنامه قرار دارند، بررسی و لحاظ شدهاند.

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

چشمانداز زنجیره تأمین کاغذ در راستای ارزش‌های بالا دستی و بر اساس منابع در دسترس، مشخص میشود. چشمانداز زنجیره تأمین کاغذ در سال 1404 عبارت است از:

1. پایدار، مبتنی بر دانش، بهره ور و رقابتپذیر
2. متوازن در مبادلات خارجی

مقاصد (اهداف کمی قابل سنجش و ارزیابی) زنجیره، در راستای این چشمانداز باید طراحی شوند.

3-3 مقاصد؛ بهتربن نتایج قابل دستیابی در راستای چشمانداز

متغیرهای اصلی که باید حالت مطلوب آنها به عنوان اهداف اصلی زنجیره تعیین شوند عبارتند از: تولید، قیمت، کیفیت، تجارت خارجی (صادرات، واردات و اشتغال. علاوه بر این متغیرها، به متغیرهای جانبی مانند کیفیت زندگی کاری، توزیع درآمد، بهرهوری، پایداری و ... که در راستای خط‌مشیهای ورودی مطرح می‌شوند نیز باید پرداخته شوند. اهداف جانبی زنجیرهها عمومی بوده در برنامه‌های افقی بررسی می‌شوند. اهداف اصلی زنجیره تأمین کاغذ در جدول زیر بیان شدهاند. اهداف تولید در این زنجیره علاوه بر ارزشافزوده، بر اساس مقدار کاغذ نیز مشخص شده است. بنابراین لازم است برای برآورد و تخصیص منابع کافی و پایش اهداف، مقادیر تولید پیشبینی شوند. البته با به روز رسانی این برنامه، همه اهداف و راهبردها از جمله اهداف تولید اصلاح خواهند شد.

جدول 67: اهداف اصلی زنجیره تأمین کاغذ