تعریف چوب در فرهنگ لغات به گونههای مختلف آمده است. از جمله قسمتهای سفت و سخت درخت، آن قسمت از درخت که در زیر پوست قرار دارد، آنچه از درخت ببرند برای سوزاندن یا ساختن اشیاء چوبی بکار ببرند. چوب مادهای است که به مرور زمان و با تاثیر عوامل جوی از بین میرود زیرا چوب مادهای است، آسیب پذیر که شرایط مختلف جوی، محیطی و گذشت زمان بر روی آن تأثیر مستقیم و غیرمستقیم داشته، آن را فرسوده و به تدریج نابوده میکند. بنابراین تاریخ و زمان مشخصی در مورد استفاده انسان از این ماده در دست نیست. اما در سخنان و نقشوارههای ایرانیان باستان شواهدی وجود دارد که از چوب در ساخت وسایل استفاده کردهاند. همانطور که گفته شد داریوش در فرمان بنیاد شهر شوش میگوید: «تخته و چوب یکا از گاندرا و کرمانیا آورده شد». واژه (یکا) در زبان فارسی همان درخت جگ است که چوبی قهوهای رنگ و سخت دارد. از این نقش برجسته قصر آپادانا در دوره هخامنشی آشکار میشود که چوب را برای استفاده کاربردی و تزئینی در دوران مادها نیز به کار میگرفتند. در قسمتی از این نقش برجسته یک درباری ماد در حال حمل یک صندلی چوبی مشاهده میشود که مربوط به سده پنجم پیش از میلاد است. در زمان ساسانیان نیز استفاده از چوب در ساختمان رواج بسیار داشته است. به ویژه استفاده از کلافهای چوبی در میان دیوارها به منظور استحکام بخشیدن رایج بوده است. بنابراین میتوان از چوب به عنوان ماده اولیه ساخت و ساز خانه و وسایل دیگر نام برد همچنین امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته خانههای خود را با چوب میسازند و این نشانه آن است که چوب نسبت به آجر و بتون و سیمان و... دارای برتریهای زیادی میباشد. چوب و دستاوردهای گیاهی از جمله مصالحی است که از دوران پیشین به گونهای طبیعی در اختیار و دسترس بشر بوده است.

مهمترین و اصلیترین ماده اولیه در صنایع کاغذ،مصنوعات چوبی و مبلمان چوب میباشد، که در این برنامه به آن پرداخته میشود. یکی از دو بخش مهم صنایع سلولزی صنایع تبدیل مکانیکی است که انواع چوب و یا سایر مواد لیگنو سلولزی، در طی فرایند تولید و پس از تغییر و تبدیل به اشکال مختلف، ساختمان ماکروسکوپی و میکروسکوپی آن در هم ریخته نمیشود و فقط شکل ظاهری آن بر اثر تماس با ابزار و دستگاههای برنده، قطع کننده و خرد کننده تغییر پیدا میکند. در طی فرایند تولید ممکن است همراه با چوب و یا سایر مواد لیگنو سلولزی، مواد آغشته کننده برای حفاظت و افزایش دوام آن و مواد متصل کننده (چسب و رزین ها) برای چسبانیدن ذرات و قطعات آن و یا مواد تزئین کننده (رنگها، مواد مومی و لاک ها) هم بکار برده شود. این بخش از صنایع سلولزی شامل چند شاخه صنعتی مهم است که عبارتند از:

• صنایع تولید اوراق فشرده چوبی (تخته خرده چوب، صنایع تخته فیبر، صنایع تخته چند لایه و روکش چوبی)
• صنایع روکش کننده اوراق فشرده چوبی
• صنایع تولید مبلمان و مصنوعات چوبی
• صنایع تولید درب و پنجره چوبی
• صنایع تولید لوازم التحریر (مدادسازی ,مغز مداد...)
• صنایع پارکت چوبی، قرنیز و لمبه
• صنایع کبریت سازی
• صنایع پوشالسازی (پو شال کولر)
• صنایع چوب بری
• صنایع تیمار چوب (اشباع، حفاظت و چوب خشک کنی)
• صنایع تولید صندوق میوه
• صنایع تولید پالت چوبی
• صنایع ورزالیت
• صنایع تولید ماکو، ماسوره و چوب

در این برنامه به بررسی وضعیت، تعیین مسائل و تدوین اهداف صنایع تولید اوراق فشرده چوبی پرداخته و سایر موارد در برنامه راهبردی صنایع سلولزی بررسی خواهد شد. از جمله محصولات مهم این صنعت تخته خرده چوب، صنایع تخته فیبر، صنایع تخته چند لایه و روکش چوبی می‌باشند.

زنجیره تأمین در صنایع اوراق فشرده در شکل زیر نشان داده شده است:

نمودار 1: زنجیره تأمین چوب

زنجیره تأمین چوب از دو منظر قابل بررسی است:

1. از منظر اجزای زنجیره نظیر کالا(مواد اولیه و محصولات)، اطلاعات و فرایندها
2. از منظر عوامل یا ذینفعان اصلی زنجیره

در ابتدا اجزای زنجیره تشریح شده و در ادامه ذینفعان اصلی شناسایی میشوند.

بخش اول زنجیره تأمین چوب را مواد اولیه زنجیره تشکیل میدهد. به طور کلی مواد اولیه زنجیره را مواد سلولزیک ولیگنو سلولوزیک، چسب یا رزین ها(چسب اوره فرمالدهید)، مواد افزودنی (90 درصد وزن تخته، ماده چوبی، از نظر هزینه 18 تا 24 درصد قیمتتمامشده. مواد اولیه به صورت مخلوط به کار میروند) تشکیل میدهند.

برخی از مواد اولیه اصلی این زنجیره عبارتند از:

• سر شاخه و شاخههای نازک حاصل از تنک کردن و قطع درختان
• هسته باقی مانده و مازاد روکش و لایه وچوبهای بریده (چوب بری)
• پسمانده مثل پوشال، ضایعات کناره بری، قطع بری مبلمان
• خرده چوب حاصل از برش و سنباده زنی چوبهای خشک
• گیاهان غیر جنگلی مثل نی، بامبو، کنف، خیزران
• پسماندههای کشاورزی پس از برداشت محصول، پسمانده نیشکر، جنگلهای دست کاشت، صنوبر کاری و تاغ کاری، اکالیپتوس کاری، سرشاخه درختان میوه

بطور خلاصه مهمترین گام در تولید محصولات این زنجیره تأمین نهادهای اولیه آن است و از این جهت وابستگی شدید به بخش کشاورزی و جنگل داری دارد و اثرات عوامل مؤثر در توسعه این محصولات به صنعت و سایر بخشهای وابسته منعکس شده و آنها را متأثر میسازد.

توجه به کیفیت مواد اولیه و استانداردهای لازم برای تولید آنها در کنار کاهش قیمتتمامشده تولید، موجب ارتقای زنجیره تأمین کاغذ خواهد شد. شرح کامل مواد اولیه و میزان جذب آنها و نحوه تأمین (از داخل یا واردات) و همچنین نحوه حمل، ذخیرهسازی، قیمتگذاری و سایر موارد در محدوده و وضعیت برنامه آورده شده است.

بخش دوم این زنجیره را محصولات آن تشکیل میدهند. محصولات اصلی این زنجیره عبارتند از:

• روکشهای چوبی¹: در اصطلاح صنایع چوب، روکش² به ورقههای نازک چوبی گفته میشود که آنها را به روشهای مختلف از چوبهای خوش رنگ و زیبا تهیه میکنند و به روی کالاهای چوبی که منظره زیبائی ندارند و یا برخی از انواع اوراق فشرده چوبی میچسبانند. روکش چوبی به لایههای نازک چوب گفته میشود که طی فرایند خاصی تولید میشوند. معمولاً پس از پخت چوب در بخار یا آب داغ، گرده بینه مرغوب چوبی را که اکثراً از گونههای پهن برگ هستند، با روشهای لوله بری Peeling یا تراشه گیری Slicing تبدیل به لایهها یا ورقههای نازک چوب تزئینی میکنند (روکش گیری از چوبهای سوزنی برگ نیز امکانپذیر است ولی مصرف کمی دارد).
• روکشهای مصنوعی: لایهها و اوراق منفرد یا مرکب از موادی نظیر کاغذ (تزئینی یا غیر تزئینی)، مواد ترموپلاستیک (PVC) و غیره ساخته میشود که میتواند به رزینهای مختلف مانند ملامین فرمالدئید و فنل فرمالدئید آغشته شده باشد. این اوراق ممکن است با لاکهای پوششی مقاوم در برابر عوامل مختلف، ورقهای اکریلیک، PVC و … پوشش داده شده باشد که برای پوشاندن سطوح اوراق فشرده چوبی (MDF، تخته طرح چوب و …) بکار میروند.
• نئوپان: (تخته خرده چوب) از خرده چوب و چسب ساخته میشود. روی نئوپان یا تخته را اغلب با روکشهای نازک طبیعی نازک چوبی یا مصنوعی میپوشانند تا زیبا جلوه کند.
• MDF³: تخته فیبر نیمه سنگین یکی از جدیدترین انواع اوراق فشرده چوبی است که به دلیل دارا بودن قابلیت‌های متنوع و گاه منحصر به فرد با استقبال فوق العادهای در طی سالهای اخیر روبرو شده است. این محصول ضمن دارا بودن خواص شبیه سایراوراق فشرده چوبی دارای برخی خواص برتر نیز میباشد که باعث ارتقا بازار آن در بین سایر اوراق فشرده چوبی مانند تخته خرده چوب (نئوپان)، تخته لایه، تخته فیبر سخت و... شده است. در واقع این محصول ابتدا بعنوان جایگزین اوراق فشرده چوبی مطرح بوده و سپس در کاربردهای جایگزین چوب نیز بکار رفته است. در حال حاضر دامنه کاربردهای آن روز به روز در حال افزایش است. تـولیـد انواع مختـلف این محصول در جـهان دامنـه کاربـرد آن را بـسیـار وسیـع کرده است. امروزه میتوان تخته فیبرهای نیمه سنگین MDF بسیار متنوعی از جمله تختههای سه لایه یا یکنواخت و همگن، تختههای نازک و ضخیم در ابعاد مختلف، تختههایی با فرم آلدئید، کم فرم آلدئید یا بدون فرم آلدئید، تختههای تبدیل به سایز شده، روکش شده، لبه چسبانده، نقش برجسته، قالب گیری شده، ابزار خورده، پروفیل شده، با دانسیتههای بسیار متنوع (کم یا زیاد)، مقاوم در برابر رطوبت، آب، آتش، قارچ، حشره و... را در بازارهای جهانی یافت.
• تخته فیبر(سخت، سبک/ عایق و سایر): تخته فیبر از فیبرها(عناصر کشیده و باریک چوبی یا سایر الیاف غیر چوبی) که به صورت خمیر در آمدهاند و از طریق فشردن، تداخل و اتصال بین الیاف (لیگنین چوب) یا با افزودن چسبهای مصنوعی به دست میآید. موارد مصرف تخته فیبر:
• محصولات بیرونی: مانند تخته پوششی که به علت عایق بودن در برابر رطوبت در قسمتهای بیرونی ساختمان استفاده میشود.
• محصولات درونی: شامل تختههای ساختمانی، تخته آجری سقف، تخته صدا گیر
• محصولات صنعتی: شامل تختههای مخصوص ساخت خانههای پیش ساخته اتومبیلسازی و صنایع مبلمان
• تخته لایه: تخته چند لا⁴ یک محصول صفحهای است که در آن لایههای نازک چوب پس از آغشتگی با چسب و قرار گرفتن بر روی یکدیگر به طوریکه جهت الیاف هر لایه در جهت عمود بر الیاف دیگری واقع باشد، تحت تاثیر حرارت وفشار به یکدیگر متصل میشوند. تولید این محصول نه تنها از نظر اقتصادی و جلوگیری از اسراف و تبذیر در مصرف چوب، به ویژه هنگامی که چوبهای کم یاب و خوش نقش و پر ارزش مطرح است، بسیار حائز اهمیت میباشد، بلکه از لحاظ رعایت اصول علمی و فنی، قابل توجه میباشد به طوریکه و یژگیهای مکانیکی و فیزیکی آن از جمله مقاومت خمشی، کاهش پدیده هم کشیدگی و وا کشیدگی، میزان رطوبتپذیری در مقایسه با چوب ماسیو بسیار بهبود مییابد، ضمن آنکه امکان تولید صفحاتی با ابعاد بسیار بزرگ فراهم میگردد.به عبارت دیگر تخته لایه از چندلایه چوبی به تعداد فرد تشکیل شده که پس از آغشتگی با چسب، به طور متقاطع (الیاف هرلایه با دیگری زاویه 90 درجه را تشکیل میدهد) بر روی همدیگر، تحت تأثیر فشار زیاد و حرارت چسبیدهاند. معمولاً تخته لایهها دارای ضخامت بین 3 تا 18 میلیمتر بوده و تعداد لایهها ممکن است 3، 5، 7، 9، 11،... باشد. عموماً جهت اتصال لایهها از چسب اوره فرمالدئید با غلظت 62% (مواد جامد) استفاده میشود. در صورتیکه تولید تخته لایه ضدآب مورد نظر باشد در آن صورت از چسب فنل فرمالدئید نیز استفاده میشود. مقدار چسب مصرفی در مقایسه با چوب مورد مصرف کم بوده و بین 70 تا 200 گرم در هر مترمربع سطح تخته تولیدی در تغییر است که حدوداً 10% وزن تخته را تشکیل میدهد.

در حال حاضر با توجه به موارد استفاده متعدد از چوب و محدودیت منابع تولید، استفاده بهینه از آن امری ضروری بنظر می‌رسد. تخته چند لا، تخته ویفر، تخته فیبر و تخته خرده چوب از جمله فراوردههایتر کیبی چوبی هستند که توانستهاند جایگزین چوب ماسیو گردند. تولید تخته چند لا و روکش چوبی در اکثر کشورهای جهان رایج است و در برخی از نقاط یکی از اقلام مهم صادراتی است. در این زمینه به خصوص کشور‌های اروپائی، آمریکای شمالی، روسیه، برزیل، و آسیای شرقی پیشرفت چشمگیری داشتهاند که در فصول بعد از وضعیت تولید آنها سخن به میان خواهد آمد. کد ایسیک محصولات صنایع اوراق فشرده چوبی 2021 بوده و در این طبقه 36 محصول جای گرفته است.

بخش چهارم زنجیره تأمین چوب شامل اطلاعات موجود در زنجیره میباشد، این اطلاعات شامل:

1. چوب و سایر منابع سلولزی
2. مراکز و میزان توزیع
3. مقادیر واردات و صادرات
4. مراکز و مقادیر تولید
5. قیمتتمامشده و قیمت فروش
6. سیاستها و حمایتهای دولت
7. فعالیتهای سازمانهای پشتیبانی کننده
8. اقدامات تشکل‌ها و نهادهای غیر دولتی

برای ارتقای زنجیره تأمین چوب علاوه بر ارتقای تک تک اجزای زنجیره مدیریت یکپارچه زنجیره نیز ضروری است. داشتن اطلاعات یکپارچه در زنجیره لازمه مدیریت یکپارچه است.

بخش پنجم این زنجیره شامل ذینفعان اصلی این زنجیره میباشد که عبارتند از:

1. مصرفکنندگان(خانوارها و صنایع مبلمان)
2. تولیدکنندگان (واحدهای تولیدی و سهامداران)
3. حاکمیت: وزارت صنایع، وزارت کشاورزی، وزارت بازرگانی و وزارت دارائی
4. واسطهها: واردکنندگان، صادرکنندگان، توزیعکنندگان و فروشندگان
5. جایگزین ها: واردکنندگان/ تولیدکنندگان محصولات جایگزین
6. تأمینکنندگان: بخش جنگل داری، بخش صنعت (صنایع تأمینکننده تجهیزات و ماشینآلات)، بخش خدمات(شامل: خدمات آموزشی و بهداشتی، خدمات انبارداری، خدمات حمل و نقل، عمدهفروشی و خردهفروشی، خدمات پولی و مالی، بخش انرژی- برق و سایر حاملهای انرژی)
7. انجمن صنفی کارفرمایان صنایع چوب ایران
8. در محیط بینالمللی ذینفعان این زنجیره عبارتند از: کشورهای تولیدکننده، سیاستهای اقتصادی و اجتماعی، محصولات جانبی، شرکتهای اصلی تولیدکننده و مصرف جهانی

↑ [1] Veneer

↑ [2] Veneer Sheet

↑ [3] Medium Density Fiberboard

↑ [4] Ply wood

شناخت وضعیت موجود زنجیره، سنگ بنای تمامی ارکان و اجزای فرایند تدوین برنامه راهبردی زنجیره تأمین محسوب میشود. مشخص کردن مسیر آینده هر زنجیره بدون اطلاع از وضعیت واقعی که در آن قرار دارد و تحلیل عملکرد گذشته مقدور نیست. این شناخت با دیدگاهی کاملاً راهبردی صورت می‌گیرد.

وضعیت یک زنجیره تأمین را هم به تفکیک محصولات و هم به تفکیک موضوعات افقی و عوامل (ظرفیتهای تولید، جریان کالا، جریان مالی، فناوری، منابع انسانی، منابع طبیعی، انرژی، تجارت خارجی، بنگاهها، نهادها، محیط زیست، محیط اجتماعی و فرهنگی) می‌توان بیان کرد. به عبارت دیگر می‌توان وضعیت یک زنجیره تأمین را به تفکیک محصولات، اطلاعات مربوط به بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... را بیان نمود و یا در کنار بیان وضعیت بنگاهها، تجارت خارجی، منابع انسانی و... اطلاعات مربوط به محصولات را نیز ارائه داد. هر کدام از این روشهای تقسیم‌بندی برای تنظیم محتوا فوایدی دارد، بنابراین در اینجا از ترکیب هر دو روش استفاده شده است، بخشی از اطلاعات به تفکیک محصولات و بخشی دیگر به تفکیک موضوعات افقی و عوامل بیان شدهاند. هر چند با ترکیب دو روش، برخی از اطلاعات تکرار میشوند، اما ارتباط بین اطلاعات بهتر ارائه میشود.

بطور کلی در این بخش به شناخت وضعیت درونی و محیطی و تحلیل عملکرد گذشته زنجیره پرداخته شده است. گامهای اصلی طی شده در این مرحله عبارتند از:

1. تبیین جایگاه زنجیره در اقتصاد کلان کشور با محاسبه و تحلیل شاخصهای کلان
2. تعیین نیازمندیها و تحلیل مصرف محصولات زنجیره با بررسی الگوی مصرف و شناخت وضعیت تولید، تجارت، و همچنین تحلیل جریان کالا در زنجیره
3. تحلیل ظرفیتها موجود در زنجیره شامل ظرفیتهای تولید، نظام توزیع، فناوری و بنگاهها
4. ارزیابی منابع مورد استفاده در زنجیره شامل منابع طبیعی، انسانی و انرژی
5. شناخت پتانسیلهای تجارت خارجی با بررسی واردات، صادرات و نحوه حمایت از آن در کشور و تحلیل تجارت جهانی و همچنین پیشبینی تقاضا
6. تدوین مزیتهای رقابتی زنجیره
7. شناسایی نهادها و وظایف آنها در مدیریت زنجیره

در ادامه به تشریح هر یک از گامهای فوق به منظور شناخت وضعیت زنجیره پرداخته میشود.

1-2 شاخصهای عمومی

در این بخش به بررسی شاخصهای مهم زنجیره نظیر ارزشافزوده، بهرهوری و الگوی مصرف پرداخته میشود.

1-1-2 ارزشافزوده

ارزشافزوده تولید چوب و محصولات چوبی و چوب پنبه بغیر از مبلمان که محصولات اصلی این زنجیره را تشکیل میدهند بیش از 1410 میلیارد ریال در سال 1388 میباشد. در جدول زیر ارزشافزوده تولید در زنجیره و زیر گروههای مربوطه آورده شده است.

جدول 1: ارزشافزوده تولید در زنجیره تأمین چوب و زیر گروههای آن

همانگونه که جدول نشان میدهد بیشترین رشد ارزشافزوده در سال 1385بوده و نسبت ارزشافزوده محصولات این زنجیره به کل صنعت در این سالها تقریباً ثابت و 1 درصد بوده است.

در جدول زیر رشد ارزشافزوده در سالهای 1384 تا 1388 و سهم هر یک از زیر گروههای تولید محصولات از چوب و چوب پنبه و نی و مواد حصیری آورده شده است.

جدول 2: رشد ارزشافزوده در سالهای 1384 تا 1389 و سهم هر یک از زیر گروههای تولید محصولات از چوب و چوب پنبه و نی و مواد حصیری

در ادامه سهم هر یک از زیر گروههای تولید محصولات از چوب و چوب پنبه و نی و مواد حصیری در ایجاد ارزشافزوده در نمودار زیر ارائه شده است.

نمودار 1: سهم هر یک از زیر گروههای تولید محصولات از چوب و چوب پنبه و نی و مواد حصیری در ایجاد ارزشافزوده در سال 1389 در کرگاههای بالای 10 نفر کارکن

2-1-2 بهرهوری

بهرهوری نیروی کار تولید چوب و محصولات چوبی و چوب پنبه ـ غیر از مبلمان ـ ساخت کالا از نی و مواد حصیری در سال 1388 نسبت به سال 1387 رشد 11 درصدی داشته است. در نمودار زیر روند تغییرات در بهرهوری نیروی کار این رشته فعالیت از سال 1384 تا 1388 آورده شده است.

نمودار 2: بهرهوری نیروی کار تولید چوب و محصولات چوبی از سال 1384 تا 1388

3-1-2 خانوار

اقلام این زنجیره در سبد کالاهای تورم کشور عبارتند از:

جدول 3: اقلام زنجیره تأمین چوب در سبد کالاهای تورم

2-2 محصولات

مواد اولیه و محصولات مهم (به همراه شرح اهمیت آنها) این زنجیره عبارتند از:

• چوب خام
• وضعیت جنگلها (در برنامه منابع طبیعی به طور کامل تشریح شده است)
• تولید باگاس(در برنامه کاغذ به طور کامل تشریح شده است.)

محصولات مهم (به همراه شرح اهمیت آنها) این زنجیره عبارتند از:

• روکشهای چوبی
• نئوپان(تخته خرده چوب)
• MDF
• تخته فیبر (سخت، سبک/ عایق و سایر)
• تخته لایه

نحوه تأمین و مصرف محصولات زنجیره در جدول زیر ارائه شده است:

جدول 4: نحوه تأمین و مصرف محصولات زنجیره تأمین چوب

همچنین جدول زیر خلاصه تولید اقلام مهم زنجیره را نشان میدهد.

جدول 5: تولید اقلام مهم زنجیره تأمین چوب (هزار متر مکعب)

در ادامه به تشریح محصولات مهم این زنجیره پرداخته میشود.

1-2-2 چوب خام

اصولاً برای تولید تخته لایه و روکش چوبینیاز به گرده بینه درجه یک و دو میباشد و عموماً کشورهائی که دارای منابع جنگلی غنی و مرغوب بوده،بدلیل آنکه دارای مزیت نسبی و رقابتی بیشتری در مقایسه با کشورهای دیگر می‌باشند، در زمینه تولید این نوع اوراق چوبی دارای فعالیت بیشتری می‌باشند و در عوض کشورهائی که جنگلها و منابع چوبی آنها از کیفیت کمتری برخوردار است، گرایش بیشتری به تولید برخی از انواع پانلهای چوبی از قبیل تخته خرده چوب و یا تخته فیبر پیدا مینمایند، که نیاز به مقطوعات چوبی کم ارزش از قبیل هیزم و کاتین بعنوان مواد اولیه دارد.

در سنوات اخیر جنگلهای کشور بعنوان منبع اصلی مواد اولیه صنایع تخته لایه و روکش،تخریب زیادی پیدا نموده و میزان برداشت چوب در آن به شدت کاهش یافته، به طوریکه میزان برداشت، تقریباً از 2.4 میلیون مترمکعب به 0.98 میلیون مترمکعب تقلیل یافته است. ضمن آنکه بیشترین میزان کاهش در زمینه مقطوعات چوبی مرغوب یعنی گرده بینههای درجه یک و دو بوده است. علاوه بر موارد فوق ممنوعیت واردات گرده بینه با پوست از سوی سازمان حفظ نباتات بعنوان معضل دیگری امکان تأمین مواد اولیه را از طریق منابع خارجی نیز به شدت محدود نموده است.

در خصوص صنایع روکش چوبی میبایست به مصرف گسترده انواع روکشهای مصنوعی از قبیل روکشهای ملامینه، فرمیکا، فینیش فویل و پی وی سی در کشور اشاره نمود که بدلیل بهبود ویژگیهای آن و سهولت مصرف بعنوان رقیبی بزرگ برای صنایع روکش چوبی کشور محسوب میگردند.

با توجه به موارد فوق در حال حاضر عرصه کار و فعالیت برای صنایع تخته لایه و روکش چوبی بسیار تنگ شده و ادامه فعالیت برای این واحدها بسیار مشکل است. لذا در شرایط موجود افق روشنی بمنظور توسعه این صنعت وجود نداشته و طرح صنعتی مهمی در زمینه صنایع روکش چوبی، تخته چندلا شناسایی نشده است اگرچه در بخش آمار دستگاههای دولتی ذیربط (وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت جهاد کشاورزی) اطلاعاتی جهت طرحهای فوق الذکر وجود دارد ولیکن این طرحها عمدتاً از درصد پیشرفت فیزیکی ناچیزی برخوردار بوده و دارای ساختار کارگاهی می‌باشند.

این صنایع در سالهای اخیر با مشکلات زیادی درخصوص تأمین مواد اولیه چوبی مواجه بودهاند زیرا از یک طرف امکان واردات مواد اولیه بدلیل دیدگاههای سازمان حفظ نباتات میسر نبوده و از طرفی میزان برداشت چوب از جنگلها بدلایل حفاظتی کاهش یافته است، علیرغم این تنگناها این صنایع در سالهای اخیر عمدتاً از رشد تولید قابل توجهی برخوردار بوده و توانسته بخشی از نیاز صنایع مبلمان و مصنوعات چوبی را تأمین نماید.

استانداردهای (محصول / مواد اولیه) عبارتند از:

جدول 6: استانداردهای چوب (محصول / مواد اولیه)

2-2-2 چسب اوره فرمالدهید

اوره فرمالدئید از پر مصرفترین رزینهای گروه آمینه میباشد. رزینهای آمینه پلیمرهایی ترموست تولید میگردندکه شامل اوره و ملامین فرمالدئید هستند که از واکنش فرمالدئید و ترکیبات گروه -NH2 می‌باشد. اوره فرمالدئید محصول افزایشی اوره و فرمالدئید است. ساختار عمومی اوره فرمالدئید پیچیده است. زنجیرهای اوره فرمالدئید در زمان پخت بدلیل ایجاد پیوندهای جانبی به شکل غیر محلول در میآید و شبکههای سه بعدی ایجاد میکند که بر حسب طول شاخه پلیمر و میزان حلالیت در دماهای مختلف در آب طبقهبندی میشود.تنوع رزینهای اوره فرمالدئید بسیار گسترده است. این رزین بر اساس نوع کاربرد از ویژگیهای متفاوتی برخوردار است که این ویژگی به فرایند تولید رزین وابستگی دارد.به عبارت دیگر برای تولید هر نوع یا گرید رزین اوره فرمالدئید شرایط و محیط فرایند باید متناسب با آن انتخاب گردد.رزین تولید شده ویژه موارد کاربرد خاص خود است و در سایر موارد نمیتواند به کار رود. انواع رزینهای اوره فرمالدئید عبارتاند از:

1. چسب اوره فرمالدئید ویژه تولید نئوپان و تخته چند لا
2. پودر قالبگیری اوره فرمالدئید ویژه تولید قطعات برقی و تزئینی
3. رزین ریخته گری اوره فرمالدئید ویژه ساخت شنی در ریخته گری چدن
4. رزین رنگ وو رزین لامینه چوب و کاغذ
5. فوم عایق اوره فرمالدئید
6. کودهای کنترل شده

موارد کاربرد انواع رزینهای اوره فرمالدئیدعبارت است از:

1. تولید انواع نئوپان وتختههای فیبری و گرانولی: محصولات چوبی بزرگترین بازار مصرف برای رزینهای اوره فرمالدئید هستند که تا حدود ٦٥ % از کل مصرف UF جهان را شامل میشود. اوره فرمالدئید به عنوان چسب برای تولیدات چوبی مانند نئوپان و MDF تحت فرایند خشک مصرف میگردد. به دلیل آن که اوره فرمالدئید در برابر رطوبت)کم یا زیاد(مقاومت چندانی ندارد به عنوان ساختار داخلی محصولات چوبی به کار میرودو معمولا برای روکش خارجی سطح چوب از رزینهای فنل –فرمالدئید یا ملامین فرمالدئید استفاده میشود. در صنایع تولیدی نئوپان،تکههای خشک چوب یا فیبرها با چسب مایع اوره فرمالدئید مخلوط میشوند و سپس تحت فشار و گرما به شکل محصول نهایی در میآیند. صنایع نئوپانسازی اغلب از رزینهای مایع استفاده میکند. رزینهای UF معمولاً حاوی % ٦٥- ٦٠ جامد می‌باشند که در بعضی موارد تا% ٦٠- ٥٠ رقیق میشود تا ویسکوزیته کمتری داشته باشند و در نتیجه عملکرد بهتری از لحاظ پوشش نقاط مختلف را نشان دهند. میزان رزین در محصول نهایی چوبی، در حدود ٧ تا ٨% وزنی رزین به ازای وزن نئوپان خشک است که بستگی به مواد اولیه به کار رفته و کیفیت و دانسیته تخته دارد. نئوپان برای تولید کابینت، مبلمان و در ساختار عایق سقف و در بنای ساختمانهای جدید به کار میرود. بنابراین تقاضای چسب اوره فرمالدئید بستگی به رشد تقاضا برای کالاهای چوبی خانگی دارد. ملاحظات زیست محیطی از قبیل فرمالدئید آزاد شده در حین فرایند تولید و گرد و غبارات حاصل از چوب که پرسنل تولید در معرض استنشاق آن قرار دارند از معضلاتی هستند که صنایع نئوپا نسازی با آن روبرو است. به همین دلیل است که تلاش برای جایگزین کردن چسب اوره فرمالدئیدبا رزینهای طبیعی و یا کم ضررتر در صنعت نئوپان ادامه دارد. لازم به ذکر است که صنایع تولید اوره فرمالدئید تاکنون پیشرفتهای خوبی در جهت حل مشکل خروج فرمالدئید از اوره فرمالدئید درحین فرایند نئوپانسازی داشتهاند و میزان آن را به حد قابل قبولی رساندهاند. یکی از این روشها استفاده از ملامین همراه مقداری اوره جهت حفظ و نگهداری فرمالدئید در فرمولاسیون محصول میباشد. البته این اصلاح باعث افزایش قیمت محصول میگردد. MDF یاتختههای با دانسیته متوسط از آن گونه تخت ههایی است که از اختلاط الیاف سلولزی و رزین اوره فرمالدئید تولید میگردد، گاهی رزین ملامین اوره فرمالدئید نیز در تولید MDF استفاده شده است. سطح MDF بر خلاف نئوپان صاف، عاری از فرورفتگی و برجستگی، نرم و یکنواخت است تمام این خواص استفاده از MDF را نسبت به چوبهای عادی مزیت میبخشد. موارد مصرف MDF در صنایع کابینتسازی است علاوه برMDF، تختههای فیبری دانسیته بالا (H.D.F) برای کاربردهای پوشش سقف تولید میگردد. هرچند تولید HDF رشد خوبی از خود نشان داده است اما در مقایسه با MDF از رشد پایینی برخوردار میباشد. تختههای MDF به دلیل سطح هموار میتواند در ساخت نمای درب،پارتیشن، کابینت و سایر لوازم چوبی منزل به کار رود. MDF خاصیت نفوذپذیری بهتری دارد و بنابراین مقاومت آن در برابر رطوبت نسبت به تخته نئوپان بیشتر است و به همان نسبت نیز نسبت به نئوپان گرانتر است. میزان رزین جامد موجود در MDF، %12-10 وزنی نسبت به وزن تخته خشک است که نسبت به %8-7 درصد وزنی در نئوپان قابل توجه است. علیرغم قیمت بالاتر- تقاضا برای MDF در عرض ٥ سال گذشته روبه رشد بوده است و به این ترتیب MDF تاچند سال آینده در بسیاری موارد جایگزین نئوپان میشود. چسب جایگزین اوره فرمالدئید MDI است. ایزوسیانات دی فنیل متیلن پلیمری(MDI) از سال ١٩٩٠ مورد استفاده قرار گرفت. استفاده از چسبهای MDI در اروپا و آمریکای شمالی روبه گسترش است و در بسیاری موارددر محصول نهایی جایگزین رزینهای معمول چون اوره فرمالدئید درساخت MDF شده است.
2. تختههای چند لایه: محصول شامل یک تخته اصلی هسته مرکزی و روکش چوبی آن میباشداین محصولات ١٥ درصد از کل مصرف UF جهان را به خود اختصاص داده‌اند. تختههای چند لایه برای تولید مبلمان، دکوراسیون داخلی و سایر قطعات خانگی کاربرد دارد. چسب اوره فرمالدئید 55 درصد در ساخت تخته چندلا مصرف میشود. برای عملکرد بهتر چسب، مقداری مواد اسیدی هم به آن اضافه میگردد. در برخی موارد به منظور بازدهی بیشتر چسب و کاهش قیمت محصول نهایی، مواد آردی به مواد اضافه میگردد.باتوجه به اینکه از لحاظ زیست محیطی موانعی برای استفاده از UF در این محصول وجود دارد، بنابراین میزان رشد پایینی در زمینه مصرف برای آن پیشبینی میشود.
3. سایر موارد کاربرد UF:

• عایق پشم شیشه: نمد (mat) عایق پشم شیشه ساختمانی جهت عایقسازی بام، دیوار حمام، کابلها و موارد مشابه در ساختمانها و ابنیه مصرف میگردد. جهت تولید این نمدهای عایق از اختلاط پشم شیشه با اوره فرمالدئید و یا چسبهای اکریلیک استفاده میشود.
• پودر قالبگیری UF: اوره فرمالدئید بوسیله پرس و یا روش تزریق به شکل محصول نهایی و قطعات صنعتی درمیآید. قطعات ساخته شده از پودرهای قالبگیری دوام و پایداری خوبی دارند. سختی، مقاومت در برابر خردشدن و شکستن و مقاومت در برابر حلالهای آلی از خواص قطعات قالب گیری شده UF است. به طور معمول آلفا سلولز و آرد چوب به عنوان پرکننده درتولید این محصول استفاده میشود انواع کلید و پریز و سوئیچهای ساخته شده از اوره فرمالدئید مقاومت خوبی در برابر قوس الکتریکی دارند و میتواند در رنگهای الوان ارائه گردد. از پودر قالب گیری اوره فرمالدئید جهت تولید انواع دکمه لباس، بدنه تلفن و وسائل صوتی و تصویری و لوازم خانگی استفاده میگردد. کاربرد جدید پودر قالب گیری UF استفاده آن به جای دانه ساینده است. ذرات جامد اوره فرمالدئید توسط پاشش بخار، رنگ را از روی سطح فلز میزداید بدون آنکه آسیبی به سطح برساند. UF در مقایسه با سایر مواد شیمیایی استفاده شونده جهت زدودن رنگ، کیفیت سطح فلز را حفظ میکند و آسیبی به آن نمی‌رساند این مورد بخصوص جهت رنگ زدائی بدنه هواپیماها و تجهیزات نظامی کاربرد دارد.
• رزین رنگ: رزینهای اوره فرمالدئید به دو صورت در ساخت رنگ و پوششها به کار میرود: رنگ اوره فرمالدئید و رنگ آلکید-اوره فرمالدئید. این رنگها به صورت پایه آبی وحلالی تولیدو عرضه میگردد و برای پوشش سطوح فلزی، در انواع مبلمان،روکش چوب و کابینت و رنگهای مقاوم مواد شیمیایی و خوردگی استفاده میشود.
• صنایع نساجی، کاغذ، لامینه چوب: اصلاح ساختار پارچه بوسیله اوره فرمالدئید باعث کاهش چین و چروک پارچه میشود. رزین اوره فرمالدئید از جمله اولین رزینهایی است که در صنایع نساجی مورد استفاده بوده است. ولی به مرور مصرف پارچههای حاوی UF و کلیه محصولاتی که شامل فرمالدئید هستند روبه کاهش است و رزینهای دیگری جایگزین آن شدهاند. رزینهای مانند دی متیلول دی هیدروکسی اتیلن اوره¹ اکنون در بازار جایگزین رزین UF شدهاند. لازم به ذکر است که قیمت این رزینها گرانتر است. از این رزینها به عنوان پوشش کاغذ و لامینه کردن چوب نیز استفاده میشود.
• فوم عایق UF: از رزین اوره فرمالدئید در تولید فومهای عایق صدا و برودت استفاده میگردد.
• کودهای کنترل شده UF
• کودهای آزاد کننده آرام و کنترل شده نیتروژن بر اساس گرید خاصی از اوره فرمالدئید تولید میگردند.
• رزینهای ریخته گری UF: از رزینهای اوره فرمالدئید درتولید چسب قالب ریخته گری استفاده میگردد. لازم به توضیح است که در ریخته گری چدن یک قالب برای شکل بیرونی قطعه و قالب دیگری برای شکل داخلی قطعه باید وجود داشته باشد تا قطعهای مانند رادیاتور چدنی با شکل بیرونی خاص و تو خالی و با شکل داخلی خاص تولید گردد. بدین منظور قالب بیرونی از جنس فلز و قالب داخلی از مخلوط ماسه و رزین ریخته گری ساخته میگردد. مخلوط ماسه و رزین ریخته گری مایع در یک قالب ویژه ریخته شده و با حرارت به شکل داخلی رادیاتور قالب گیری میشودو سپس قالب‌های ماسهای که شکل داخل رادیاتورها را دارد در داخل قالب فلزی که شکل خارجی رادیاتورها را دارد قرار گرفته و چدن مذاب بین این دو ریخته میشود. پس از سرد شدن چدن وبا ضربه زدن به قطعه، مخلوط شن و رزین به صورت دانه از سوراخهای رادیاتور بیرون می‌ریزد. درریخته گری چدن از انواع رزینهای اوره فرمالدئید، فنل فرمالدئید، رزوسینول فرمالدئید و فورانی یا ترکیب آنهاست.

3-2-2 روکشهای چوبی

میزان مصرف انواع روکش چوبی با توجه به مقادیر تولید و واردات و نیز کسر نمودن میزان صادرات قابل محاسبه میباشد. جدول زیر میزان مصرف انواع تخته لایه را طی پنج سال گذشته نشان میدهد:

جدول 7: مصرف انواع روکش چوبی از سال 1378 تا 1382 (واحد: متر مربع)

روکش چوبی دارای استاندارد ملی و اجرای آن نیز به صورت تشویقی است. شماره استاندارد روکش چوبی 1274 و آخرین تجدیدنظر آن در سال 1373 صورت گرفته است. لازم بذکر است که علاوه بر استاندارد فوق الذکر که مربوط به ویژگیهای محصول میباشد چندین استاندارد دیگر مربوط به روشهای آزمون روکش چوبی نیز وجود دارد.

از مجموع 10 واحد تولیدی مورد بررسی در این مطالعه هیچکدام دارای مهر استاندارد مذکور نبوده ضمن آنکه هیچکدام گواهی مدیریت کیفیت بینالمللی نمی‌باشند. در این زمینه هم عدم وجود گواهی مذکور دقیقاً به مفهوم عدم انطباق کیفیت با استاندارد ملی نمیباشد.

جدول 8: استانداردهای محصولات چوبی

4-2-2 نئوپان(تخته خرده چوب)

الف)

جدول 9: تولید نئوپان کشور (واحد: متر مکعب)

ب)

جدول 10: تولید نئوپان کشور (واحد: متر مکعب)

مجموع واردات انواع نئوپان در سال 1389، 32641 متر مکعب به ارزش 8593148 دلار بوده است. این مقدار نسبت به سال گذشته 7.5% کاهش نشان میدهد. از مقدار واردات فوق 7694 متر مکعب به ارزش 1822380 دلار به صورت خام و 23680 متر مکعب به ارزش 6425029 دلار روکش شده بوده است.

همچنین مقدار 1966 متر مکعب OSB کار نشده به ارزش 276672 دلار و 100 متر مکعب OSB کار نشده به ارزش 68968 دلار در این دوره وارد کشور شده است که سرفصل تخته خرده چوب میباشد.

ارزش اظهار شده برای هر متر مکعب نئوپان خام اعم از ضخیم و نازک به طور متوسط 237 دلار و برای نئوپان روکش شده 271 دلار بوده است. قیمتهای اظهار شده نئوپان روکش شده نسبت به مدت مشابه سال گذشته اندکی کاهش و در مورد خام بیشتر از دو برابر افزایش نشان میدهد.

5-2-2 فیبرها MDF و HDF

روند تولید ام دی اف و اچ دی اف از سال 1385 تا 1391 روند مثبتی بوده و به طور متوسط سالانه 35 درصد در این دوره رشد داشته است. در نمودار زیر آمار و روند تولید در طی این دوره نشان داده شده است.

نمودار 3: روند تولید MDF و HDF از سال 1385 تا 1391

جدول 11: تولید MDF (واحد: متر مکعب)

جدول 12: تولید HDF: (واحد: متر مکعب)

مقدار واردات MDF در سال 89 نسبت به سال 1388، 3% افزایش نشان میدهد. مجموع واردات انواع MDF در این سال، مقدار 791374 متر مکعب به ارزش بیش از 280 میلیون دلار بوده است. از این مقدار واردات، میزان 74221 متر مکعب به ارزش 19 میلیون دلار MDF خام با ضخامت کمتر از 5 میلی متر،32756 متر مکعب به ارزش 14 میلیون دلار MDF کار شده با ضخامت کمتر از 5 میلیمتر، 66938 متر مکعب به ارزش بیش از 19 میلیون دلار MDF خام با ضخامت 5 تا 9 میلیمتر، 90831 متر مکعب به ارزش 30 میلیون دلار MDF کار شده با ضخامت 5 تا 9 میلیمتر، 214276 متر مکعب به ارزش 63 میلیون دلار ضخیم بالای 9 میلیمتر خام و 104788 متر مکعب به ارزش 43 میلیون دلار ضخیم روکش شده بوده است. همچنین خارج از تعرفه MDF و تعرفه تخته فیبرهای با دانسیته مشابه (0.5 تا 0.8) مقدار 126756 متر مکعب به ارزش 43 میلیون دلار کار نشده و 80508 متر مکعب به ارزش 46 میلیون دلار به صورت کار شده وارد کشور شده است.

متوسط ارزش اظهار شده برای MDF ضخیم خام 297 دلار برای هر متر مکعب و متوسط ارزش اظهار شده برای واردات هر متر مکعب MDF ضخیم روکش شده 414 لدار، کمتر از 5 میلیمتر خام 266، کمتر از 5 میلیمتر کار شده 434 دلار، بین 5 تا 9 میلیمتر خام 290 دلار و بین 5 تا 9 میلیمتر کار شده 231 دلار بوده است و نیز متوسط ارزش اظهار شده برای تخته فیبر دانسیته متوسط خام 347 دلار و انواع کار شده آن 572 دلار میباشد.

6-2-2 تخته لایه

میزان تولید تخته لایه در واحدهای مهم کشور طی پنج سال گذشته به قرار جدول زیر میباشد:

جدول 13: تولید تخته لایه در واحدهای مهم کشور، 82-1378

میزان مصرف انواع تخته لایه با توجه به مقادیر تولید و واردات و نیز کسر نمودن میزان صادرات قابل محاسبه میباشد، جدول زیر میزان مصرف انواع تخته لایه را نشان میدهد:

جدول 14: مصرف انواع تخته لایه82-1378 (واحد: متر مکعب)

مجموع واردات انواع تخته لایه در سال 1389، 39903 متر مکعب به ارزش 32396670 دلار بوده است. این مقدار نسبت به مدت مشابه سال گذشته 148% افزایش داشته است. میانگین ارزش اظهار شده هر متر مکعب تخته لایه وارداتی 561 دلار بوده است.

تخته لایه دارای استاندارد ملی و اجرای آن به صورت تشویقی میباشد. شماره استاندارد تخته لایه 3492 و آخرین تجدیدنظر در آن در سال 1378 صورت گرفته است. لازم بذکر است که علاوه بر استاندارد فوق الذکر که مربوط به ویژگیهای محصول میباشد چندین استاندارد مربوط به روشهای آزمون و طبقهبندی انواع تخته لایه نیز وجود دارد.

از مجموع 7 واحد تولیدی مورد بررسی در این مطالعه هیچکدام دارای مهر استاندارد مذکور نمی‌باشند همچنین کلیه واحدهای مذکور فاقد گواهی مدیریت کیفیت بینالمللی می‌باشند. البته لازم بذکر است که عدم وجود گواهیهای مذکور دقیقاً به مفهوم عدم انطباق کیفیت با استاندارد ملی نمیباشد زیرا بدلایل مختلف از جمله هزینههای مربوطه، مدیریت واحدهای مذکور مبادرت به تهیه گواهیهای مذکور ننمودهاند.

ماخذ: مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران

3-2 ظرفیتهای تولید

بطور خلاصه ظرفیت واحدهای اصلی تولیدی در این زنجیره در جدول زیر آورده شده است

جدول 15: وضعیت واحدها و ظرفیت بالقوه تا بهمن 1391

مآخذ:انجمن صنفی کارفرمایان صنایع چوب ایران

در ادامه فهرست واحدها ارائه شده است.

جدول 16: واحدهای تولید تخته لایه در کشور

جدول 17: واحدهای تولید روکش چوبی در کشور

جدول 18: واحدهای تولید MDF در کشور

در حال حاضر 12 واحد صنعتی با سرمایهگذاری بالغ بر شش تریلیون در MDF سرمایهگذاری شده که تا پایان برنامه پنجم توسعه توان تولید بیش از 2 برابر نیاز داخل را دارند.

4-2 تجارت خارجی

در این بخش تجارت خارجی مواد اولیه و محصولات اصلی این زنجیره مورد بررسی قرار می‌گیرند این مواد و محصولات عبارتند از:

1. چوب خام
2. چسب اوره فرمالدهید
3. روکشهای چوبی
4. نئوپان(تخته خرده چوب)
5. فیبرها MDF و HDF
6. تخته لایه

1-4-2 تجارت خارجی چوب خام

جمع کل واردات چوب آلات خام به کشور در سال 1389 مقدار 487130 تن به ارزش 160626285 دلار بوده است که از نظر مقداری حدود 3.6% نسبت به سال 88 افزایش داشته و از نظر ارزش 1.8% افزایش نشان میدهد. این مطلب نشانگر آن است که قیمت چوب آلت خام وارداتی به کشور کاهش یافته است. از این مقدار واردات 97% به صورت الوار بوده است. ریز واردات انواع چوب آلات خام در این دوره به شرح زیر است:

جدول 19: واردات انواع چوب آلات خام، 89-1385

جدول 20: صادرات چوب خام، 89-1385

2-4-2 تجارت خارجی اوراق فشرده چوبی

در جدول زیر میزان واردات اوراق فشرده چوبی به کشور را نشان میدهد.

جدول 21: میزان واردات اوراق فشرده چوبی، 89-1385

کشورهای مبدا در واردات تخته لایه در سالهای اخیر عمدتاً امارات متحده عربی، اندونزی، مالزی و ترکیه بودهاند و در واردات روکش چوبی اندونزی، مالزی، امارات متحده عربی، ترکیه و چین می‌باشند.

در ادامه جدول زیر مبلغ واردات اوراق فشرده چوبی به کشور را نشان میدهد.

جدول 22: ارزش واردات اوراق فشرده چوبی، 89-1385

ارزش واحد هر تن / متر مکعب اوراق فشرده چوبی وارداتی بشرح جدول زیر میباشد.

جدول 23: ارزش اوراق فشرده چوبی وارداتی برای هر تن / متر مکعب، 89-1385

نمودار زیر روند تغییرات قیمت هر متر مکعب اوراق فشرده در 5 سال اخیر را نشان میدهد.

مقدار صادرات اوراق چوبی فشرده بقرار جدول زیر میباشد:

جدول 24: صادرات اوراق چوبی فشرده، 89-1385

مبلغ صادرات اوراق چوبی فشرده بقرار جدول زیر میباشد:

جدول 25: تحلیل صادرات اوراق چوبی فشرده، 1389

کشورهای مقصد در صادرات تخته لایه عراق، ترکمنستان، ارمنستان، ایتالیا و در روکش چوبی عراق، ترکمنستان، ارمنستان، ایتالیا و آذربایجان بودهاند.

جدول 26: ارزش اوراق فشرده چوبی صادراتی برای هر تن/ متر مکعب، 89-1385

نمودار زیر روند تغییرات قیمت هر متر مکعب اوراق فشرده در 5 سال اخیر را نشان میدهد.

5-2 جریان کالا

مسیرهای انتقال چوب و فراوردههای آن در جهان

در شکل فوق مشاهده میشود که کشورهای پیشرفته جهان در زمره بزرگترین وارد کنندگان چوب محسوب میگردند.

حمل و نقل به مراکز مصرف چوب در داخل کشور

با توجه به سیستم حمل و نقل کنونی در کشورمان، انتقال چوبهای وارداتی پس از قرنطیه و تأیید سلامت، صرفاً از طریق سیستم حمل جادهای و ریلی میسر میباشد. همانگونه که در بالا گفته شد، علیرغم ارزانتر بودن سیستم حمل ریلی نسبت به جادهای، به دلیل گسترش محدود شبکه راه آهن، عمدتاً میتوان از سیستم حمل جادهای بهره گرفت. بدین سبب قیمت چوبهای وارداتی در مراکز مصرف داخلی به مراتب گرانتر تمام خواهد شد.

نکته حایز اهمیت، نحوه استقرار صنایع تولیدکننده فراوردههای چوبی، اعم از مبلمان و فراوردههای مرکب نظیر تخته خرده چوب، تخته فیبر و تخته چندلا در استانهای تهران و همجوار و همچنین استانهای شمالی کشور، سبب شده است که مسیر حمل چوب به این مراکز و مسیر فراوردههای تولیدی از این نقاط به بسیاری از دیگر استانهای کشور منتهی گردد. بدین خاطر خواه نا خواه قیمتتمامشده کالاهایی که به دست مصرفکننده میرسند، به دلیل اضافه شدن هزینه حمل چوب از مبادی ورودی به مراکز تولید و هزینه حمل کالای تولید شده از مراکز تولید به مراکز مصرف به قیمتتمامشده چوب وارداتی افزوده میگردد و قیمت نهایی محصول را به شدت بالا میبرد.

با این نگرش، چنان چه صنایع در نزدیکی مبادی ورود چوب، یعنی در استانهای شمالی و جنوبی کشور نیز استقرار یابند، قطعاً تأثیر به سزایی بر روی قیمتتمامشده کالای تولیدی خواهند گذاشت. زیرا با شیوه حداقل، هزینه حمل به مراکز تولید حذف و از قیمتتمامشده کاسته خواهد شد. از سوی دیگر، هنگام تبدیل چوب به فراوردهای نهایی، بخش عمدهای از آن نیز به صورت ضایعات از دست میرود که در صورت حمل به مراکز تولید، هم در هزینههای حمل محاسبه میشود و هم در هزینههای افت چوب ! اما در صورت استقرار این صنایع در مبادی نزدیک به ورود چوب، هزینه حمل بخش افت چوب نیز در فهرست هزینههای تولید محاسبه نمیگردد. در کشورهای صنعتی، کارخانههای صنایع چوب عمدتاً در نزدیکترین نقاط به رودخانهها یا دریا واقع شدهاند.

6-2 فناوری

1-6-2 فرایند تولید

فرایندهای تولید در زنجیره تأمین شامل دو گروه زیر است:

• تولید چوب
• تبدیل چوب

برخی از فرایندهای اصلی عبارتند از:

• فرایند تولید MDF
• روکش چوبی
• تخته چند لایه

2-6-2 فناوری تخته چند لایه

ماشینآلات صنایع تخته چندلای موجود در ایران عمدتاً دارای عمر بیش از 20 سال بوده و قدیمی می‌باشند. جدول زیر سال ساخت ماشینآلات، کشور و شرکت سازنده ماشینآلات این صنعت را نشان میدهد:

جدول 27: مشخصات ماشینآلات صنعت تخته چندلای موجود در ایران

3-6-2 فناوری روکش چوبی

ماشینآلات صنایع روکش چوبی موجود در ایران عمدتاً دارای عمر بیش از 15 سال بوده و قدیمی می‌باشند. جدول زیر سال ساخت ماشینآلات، کشور و شرکت سازنده ماشینآلات این صنعت را نشان میدهد:

جدول 28: مشخصات ماشینآلات صنعت روکش چوبی موجود در ایران

4-6-2 فناوری MDF

عمده تولیدکنندگان دستگاههای مورد نیاز این طرح کشورهای ایتالیا، آلمان، ترکیه و چین هستند که صاحب فناوری مناسب جهت تولید این دستگاهها می‌باشند لیکن بنابر ادعای تولیدکنندگان داخلی این محصولات، در حال حاضر شرکتهای ایرانی تولیدکننده ماشینآلات با توجه به فناوری نسبتاً پیشرفته این ماشینآلات توانایی ساخت و تولید ماشینآلات تولید پروفیل MDF را دارا نمی‌باشند. در جدول زیر انواع تکنولوژیها شرح داده شدهاند.

جدول 29: انواع تکنولوژیهای ساخت و تولید ماشینآلات تولید پروفیل MDF

سطح فناوری مورد استفاده در تولید پروفیل در قسمت گذشته معرفی شد. از اینرو در این قسمت بررسی نقاط قوت و ضعف تکنولوژیهای فوق الذکر آورده خواهد شد:

جدول 30: نقاط قوت و ضعف تکنولوژیهای مورد استفاده در تولید پروفیل

7-2 بنگاهها

خلاصه وضعیت بنگاهها (سال 1386)در جدول زیر آورده شده است:

جدول 31: وضعیت بنگاهها، 1386

1-7-2 منابع انسانی

افراد شاغل در این صنعت برای کارگاههای بالای 10 نفر حدود 4101 نفر می‌باشند. که از این تعداد 23 ٪ غیر تولیدی و 77 ٪ تولیدی می‌باشند. سهم اشتغال صنایع اوراق فشرده در کارگاههای بالای 10 نفر به کل صنعت 0.2 ٪ و به اشتغال چوب و محصولات چوبی 56٪ میباشد.

در جدول زیر سهم اشتغال هر یک از زیر گروههای تولید در زنجیره و روند آن از سال 1384 تا 1388 آورده شده است.

جدول 32: سهم اشتغال هر یک از زیر گروههای تولید در زنجیره چوب و روند آن، 88-1384

2-7-2 مصرف انرژی

جدول 33: مصرف انرژی در واحدهای تولیدی اوراق فشرده چوبی

در نمودار زیر هزینه مصرف انرژی برای صنایع اوراق فشرده نشان داده شده است.

جدول 34: معیار حداکثر مصرف انرژی انواع محصولات تولیدی اوراق فشرده چوبی

آغاز مرحله اول اجرای این استاندارد از اول مهرماه سال 1386 خواهد بود.

3-7-2 منابع طبیعی

سطح مناطق جنگلی ایران را 11 میلیون و 75 هزار هکتار اعلام کرده است که این رقم 7 درصد از کل مساحت ایران را شامل میشود. فائو در جدیدترین گزارش خود اعلام کرد ایران به رغم دارا بودن فقر جنگلی 8 برابر واردات خود، از مناطق جنگلی اش چوب گرد صنعتی برداشت میکند.

سطح مناطق جنگلی آسیا بالغ بر 592 میلیون هکتار اعلام شده است که این رقم 19 درصد از کل مساحت آسیا را تشکیل میدهد. بر اساس این گزارش 2.2 میلیون هکتار معادل 0.4 درصد، از سطح مناطق جنگلی آسیا طی سالهای 2000 تا 2010 کاسته شده است. به رغم برداشت بیرویه، ایران طی این مدت کاهشی در زمینه سطح مناطق جنگلی خود نداشته است.

سطح مناطق جنگلی ایران را 11 میلیون و 75 هزار هکتار اعلام کرده است که این رقم 7 درصد از کل مساحت ایران را شامل میشود. فائو در جدیدترین گزارش خود اعلام کرد ایران به رغم دارابودن فقر جنگلی 8 برابر واردات خود، از مناطق جنگلی اش چوب گرد صنعتی برداشت میکند. سطح مناطق جنگلی آسیا بالغ بر 592 میلیون هکتار اعلام شده است که این رقم 19 درصد از کل مساحت آسیا را تشکیل میدهد. بر اساس این گزارش 2.2 میلیون هکتار معادل 0.4 درصد، از سطح مناطق جنگلی آسیا طی سالهای 2000 تا 2010 کاسته شده است. به رغم برداشت بیرویه، ایران طی این مدت کاهشی در زمینه سطح مناطق جنگلی خود نداشته است. فائو در بخش دیگری از گزارش خود میزان تولید سالانه انواع چوب گرد، اره شده و چوب سوخت از جنگلهای ایران را 936 هزار مترمکعب اعلام کرده است که چوب گرد صنعتی بیشترین سهم را در این زمینه داشته است. در سال 2008 بالغ بر 819 هزار مترمکعب چوب گرد از جنگلهای ایران برای مصارف صنعتی برداشت شد. واردات چوب گرد صنعتی توسط ایران در همین سال تنها 107 هزار مترمکعب بوده است. در حالی تولید چوب گرد صنعتی در ایران 8 برابر واردات آن است که ایران دارای فقر جنگلی بوده و به جای برداشت از مناطق جنگلی خود باید در جهت توسعه مناطق جنگلی فعالیت کند. تنها 7 درصد مساحت ایران را مناطق جنگلی تشکیل میدهد اما متوسط آسیا 2.5 برابر این رقم است. میزان برداشت چوب از جنگلهای ایران برای مصرف سوخت نیز بالغ بر 67 هزار مترمکعب اعلام شده است. تولید چوب اره شده نیز 50 هزار مترمکعب اعلام شده است. واردات چوب سوخت توسط ایران یک هزار مترمکعب و چوب اره شده 909 هزار مترمکعب اعلام شده است. مجموع واردات چوب توسط ایران بالغ بر 1.017میلیون مترمکعب بوده است که تقریباً با رقم برداشت چوب از جنگلهای ایران برابری میکند.

در نمودار زیر مساحت انواع جنگلهای کشور به تفکیک استان نشان داده شده است.

نمودار 4: مساحت انواع جنگلهای کشور به تفکیک استان

فائو در بخش دیگری از گزارش خود میزان تولید سالانه انواع چوب گرد، اره شده و چوب سوخت از جنگلهای ایران را 936 هزار مترمکعب اعلام کرده است که چوب گرد صنعتی بیشترین سهم را در این زمینه داشته است. در سال 2008 بالغ بر 819 هزار مترمکعب چوب گرد از جنگلهای ایران برای مصارف صنعتی برداشت شد. واردات چوب گرد صنعتی توسط ایران در همین سال تنها 107 هزار مترمکعب بوده است.

تصویر 1: نقشه پراکندگی جنگلها بر روی کره زمین

در حالی تولید چوب گرد صنعتی در ایران 8 برابر واردات آن است که ایران دارای فقر جنگلی بوده و به جای برداشت از مناطق جنگلی خود باید در جهت توسعه مناطق جنگلی فعالیت کند. تنها 7 درصد مساحت ایران را مناطق جنگلی تشکیل میدهد اما متوسط آسیا 2.5 برابر این رقم است.

میزان برداشت چوب از جنگلهای ایران برای مصرف سوخت نیز بالغ بر 67 هزار مترمکعب اعلام شده است. تولید چوب اره شده نیز 50 هزار مترمکعب اعلام شده است. واردات چوب سوخت توسط ایران یک هزار مترمکعب و چوب اره شده 909 هزار مترمکعب اعلام شده است. مجموع واردات چوب توسط ایران بالغ بر 1.017میلیون مترمکعب بوده است که تقریبا با رقم برداشت چوب از جنگلهای ایران برابری میکند.

بطور خلاصه کمبود منابع جنگلی و چوبی در کشور و به تبع آن کاهش ظرفیت تولید و حتی در موارد متعددی تعطیلی کارخانجات صنایع چوب را درسالهای اخیر در پی داشته است، بر اساس مطالعات صورت گرفته، ارزش زیست محیطی جنگلها تا 400 برابر ارزش آنها در تولید چوب است. مطابق با آمار سازمان جنگلها بهرهبرداری از جنگلهای شمال طی ده سال گذشته از 2 میلیون و 200 هزار متر به کمتر از یک میلیون مترمکعب رسیده و این به معنی کاهش پنجاه درصدی در عرضه چوب به بازار مصرف است. با نگاهی به وضعیت جنگلهای شمال کشور که کمتر از 7 درصد از مساحت کشور را در برمی‌گیرد. و با همین وضعیت اصلیترین منبع داخلی تأمین چوب آلات و مواد اولیه مصنوعات چوبی و کاغذی است، حساسیت و آسیبپذیری آن نمایان شده و لزوم یافتن جایگزینی مناسب و اتکا به سایر منابع و مواد برای صنعت چوب و کاغذ بیش از پیش الزامیست.

8-2 تاریخچه

تعریف چوب در فرهنگ لغات به گونههای مختلف آمده است. از جمله قسمتهای سفت و سخت درخت، آن قسمت از درخت که در زیر پوست قرار دارد، آنچه از درخت ببرند برای سوزاندن یا ساختن اشیاء چوبی بکار ببرند.

چوب مادهای است که به مرور زمان و با تاثیر عوامل جوی از بین میرود زیرا چوب مادهای است، آسیب پذیر که شرایط مختلف جوی، محیطی و گذشت زمان بر روی آن تأثیر مستقیم و غیرمستقیم داشته، آن را فرسوده و به تدریج نابوده میکند. بنابراین تاریخ و زمان مشخصی در مورد استفاده انسان از این ماده در دست نیست. اما در سخنان و نقشوارههای ایرانیان باستان شواهدی وجود دارد که از چوب در ساخت وسایل استفاده کردهاند. همانطور که گفته شد داریوش در فرمان بنیاد شهر شوش میگوید: «تخته و چوب یکا از گاندرا و کرمانیا آورده شد». واژه (یکا) در زبان فارسی همان درخت جگ است که چوبی قهوهای رنگ و سخت دارد. از این نقش برجسته قصر آپادانا در دوره هخامنشی آشکار میشود که چوب را برای استفاده کاربردی و تزئینی در دوران مادها نیز به کار میگرفتند. در قسمتی از این نقش برجسته یک درباری ماد در حال حمل یک صندلی چوبی مشاهده میشود که مربوط به سده پنجم پیش از میلاد است. در زمان ساسانیان نیز استفاده از چوب در ساختمان رواج بسیار داشته است. به ویژه استفاده از کلافهای چوبی در میان دیوارها به منظور استحکام بخشیدن رایج بوده است. بنابراین میتوان از چوب به عنوان ماده اولیه ساخت و ساز خانه و وسایل دیگر نام برد همچنین امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته خانههای خود را با چوب میسازند و این نشانه آن است که چوب نسبت به آجر و بتون و سیمان و... دارای برتریهای زیادی میباشد.

تعریف چوب در فرهنگ لغات به گونههای مختلف آمده است. از جمله قسمتهای سفت و سخت درخت، آن قسمت از درخت که در زیر پوست قرار دارد، آنچه از درخت ببرند برای سوزاندن یا ساختن اشیاء چوبی بکار ببرند.

چوب مادهای است که به مرور زمان و با تاثیر عوامل جوی از بین میرود زیرا چوب مادهای است، آسیب پذیر که شرایط مختلف جَوّی، محیطی و گذشت زمان بر روی آن تأثیر مستقیم و غیرمستقیم داشته، آن را فرسوده و به تدریج نابوده میکند. بنابراین تاریخ و زمان مشخصی در مورد استفاده انسان از این ماده در دست نیست. اما در سخنان و نقشوارههای ایرانیان باستان شواهدی وجود دارد که از چوب در ساخت وسایل استفاده کردهاند. همانطور که گفته شد داریوش در فرمان بنیاد شهر شوش میگوید: «تخته و چوب یکا از گاندرا و کرمانیا آورده شد». واژه (یکا) در زبان فارسی همان درخت جگ است که چوبی قهوهای رنگ و سخت دارد. از این نقش برجسته قصر آپادانا در دوره هخامنشی آشکار میشود که چوب را برای استفاده کاربردی و تزئینی در دوران مادها نیز به کار میگرفتند. در قسمتی از این نقش برجسته یک درباری ماد در حال حمل یک صندلی چوبی مشاهده میشود که مربوط به سده پنجم پیش از میلاد است. در زمان ساسانیان نیز استفاده از چوب در ساختمان رواج بسیار داشته است. به ویژه استفاده از کلافهای چوبی در میان دیوارها به منظور استحکام بخشیدن رایج بوده است. بنابراین میتوان از چوب به عنوان ماده اولیه ساخت و ساز خانه و وسایل دیگر نام برد همچنین امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته خانههای خود را با چوب میسازند و این نشانه آن است که چوب نسبت به آجر و بتون و سیمان و... دارای برتریهای زیادی میباشد.

موارد کاربرد انواع رزینهای اوره فرمالدئید عبارت است از:

1. تولید انواع نئوپان و تختههای فیبری و گرانولی: محصولات چوبی بزرگترین بازار مصرف برای رزینهای اوره فرمالدئید هستند که تا حدود ٦٥ % از کل مصرف UF جهان را شامل میشود. اوره فرمالدئید به عنوان چسب برای تولیدات چوبی مانند نئوپان و MDF تحت فرایند خشک مصرف میگردد. به دلیل آنکه اوره فرمالدئید در برابر رطوبت)کم یا زیاد(مقاومت چندانی ندارد به عنوان ساختار داخلی محصولات چوبی به کار میرود و معمولاً برای روکش خارجی سطح چوب از رزینهای فنل–فرمالدئید یا ملامین فرمالدئید استفاده میشود. در صنایع تولیدی نئوپان، تکههای خشک چوب یا فیبرها با چسب مایع اوره فرمالدئید مخلوط میشوند و سپس تحت فشار و گرما به شکل محصول نهایی در میآیند. صنایع نئوپانسازی اغلب از رزینهای مایع استفاده میکند. رزینهای UF معمولاً حاوی % ٦٥- ٦٠ جامد می‌باشند که در بعضی موارد تا % ٦٠- ٥٠ رقیق میشود تا ویسکوزیته کمتری داشته باشند و در نتیجه عملکرد بهتری از لحاظ پوشش نقاط مختلف را نشان دهند. میزان رزین در محصول نهایی چوبی، در حدود ٧ تا ٨% وزنی رزین به ازای وزن نئوپان خشک است که بستگی به مواد اولیه به کار رفته و کیفیت و دانسیته تخته دارد. نئوپان برای تولید کابینت، مبلمان و در ساختار عایق سقف و در بنای ساختمانهای جدید به کارمیرود. بنابراین تقاضای چسب اوره فرمالدئید بستگی به رشد تقاضا برای کالاهای چوبی خانگی دارد. ملاحظات زیست محیطی از قبیل فرمالدئید آزاد شده در حین فرایند تولید و گرد و غبارات حاصل از چوب که پرسنل تولید در معرض استنشاق آن قرار دارند از معضلاتی هستند که صنایع نئوپانسازی با آن روبرو است. به همین دلیل است که تلاش برای جایگزین کردن چسب اوره فرمالدئید با رزینهای طبیعی و یا کم ضررتر در صنعت نئوپان ادامه دارد. لازم به ذکر است که صنایع تولید اوره فرمالدئید تاکنون پیشرفتهای خوبی در جهت حل مشکل خروج فرمالدئید از اوره فرمالدئید در حین فرایند نئوپانسازی داشته ان دو میزان آن را به حد قابل قبولی رساندهاند. یکی از این روشها استفاده از ملامین همراه مقداری اوره جهت حفظ و نگهداری فرمالدئید در فرمولاسیون محصول میباشد. البته این اصلاح باعث افزایش قیمت محصول میگردد. MDF یا تختههای با دانسیته متوسط از آنگونه تختههایی است که از اختلاط الیاف سلولزی و رزین اوره فرمالدئید تولید میگردد، گاهی رزین ملامین اوره فرمالدئید نیز در تولید MDF استفاده شده است. سطح MDF برخلاف نئوپان صاف، عاری از فرورفتگی و برجستگی، نرم و یکنواخت است تمام این خواص استفاده از MDF را نسبت به چوبهای عادی مزیت میبخشد. موارد مصرف MDF در صنایع کابینتسازی است علاوه بر MDF، تختههای فیبری دانسیته بالا (H.D.F) برای کاربردهای پوشش سقف تولید میگردد. هر چند تولید HDF رشد خوبی از خود نشان داده است اما در مقایسه با MDF از رشد پایینی برخوردار میباشد. تختههای MDF به دلیل سطح هموار میتواند در ساخت نمای درب، پارتیشن، کابینت و سایر لوازم چوبی منزل به کار رود. MDF خاصیت نفوذپذیری بهتری دارد و بنابراین مقاومت آن در برابر رطوبت نسبت به تخته نئوپان بیشتر است و به همان نسبت نیز نسبت به نئوپان گرانتر است. میزان رزین جامد موجود در MDF، %12-10 وزنی نسبت به وزن تخته خشک است که نسبت به %8-7 درصد وزنی در نئوپان قابل توجه است. علیرغم قیمت بالاتر- تقاضا برای MDF در عرض ٥ سال گذشته رو به رشد بوده است و به این ترتیب MDF تا چند سال آینده در بسیاری موارد جایگزین نئوپان میشود. چسب جایگزین اوره فرمالدئید MDI است. ایزوسیانات دی فنیل متیلن پلیمری(MDI) از سال ١٩٩٠ مورد استفاده قرار گرفت. استفاده از چسبهای MDI در اروپا و آمریکای شمالی رو به گسترش است و در بسیاری موارد در محصول نهایی جایگزین رزینهای معمول چون اوره فرمالدئید در ساختMDF شده است.
2. تختههای چندلایه: محصول شامل یک تخته اصلی هسته مرکزی و روکش چوبی آن میباشد این محصولات ١٥درصد از کل مصرف UF جهان را به خود اختصاص داده‌اند. تختههای چند لایه برای تولید مبلمان، دکوراسیون داخلی و سایر قطعات خانگی کاربرد دارد. چسب اوره فرمالدئید 55 درصد در ساخت تخته چند لا مصرف میشود. برای عملکرد بهتر چسب، مقداری مواد اسیدی هم به آن اضافه میگردد. در برخی موارد به منظور بازدهی بیشتر چسب و کاهش قیمت محصول نهایی، مواد آردی به مواد اضافه میگردد. باتوجه به اینکه از لحاظ زیست محیطی موانعی برای استفاده از UF در این محصول وجود دارد، بنابراین میزان رشد پایینی در زمینه مصرف برای آن پیشبینی میشود.
3. سایر موارد کاربرد UF:

• عایق پشم شیشه: نمد² عایق پشم شیشه ساختمانی جهت عایقسازی بام، دیوار حمام، کابلها و موارد مشابه در ساختمانها و ابنیه مصرف میگردد. جهت تولید این نمدهای عایق از اختلاط پشم شیشه با اوره فرمالدئید و یا چسبهای اکریلیک استفاده میشود.
• پودر قالب گیری UF: اوره فرمالدئید بوسیله پرس و یا روش تزریق به شکل محصول نهایی و قطعات صنعتی در میآید. قطعات ساخته شده از پودرهای قالب گیری دوام و پایداری خوبی دارند. سختی، مقاومت در برابر خرد شدن و شکستن و مقاومت در برابر حلالهای آلی از خواص قطعات قالب گیری شده UF است. به طور معمول آلفاسلولز و آرد چوب به عنوان پرکننده در تولید این محصول استفاده میشود. انواع کلید و پریز و سوئیچهای ساخته شده از اوره فرمالدئید مقاومت خوبی در برابر قوس الکتریکی دارند و میتواند در رنگهای الوان ارائه گردد. از پودر قالبگیری اوره فرمالدئید جهت تولید انواع دکمه لباس، بدنه تلفن و وسائل صوتی و تصویری و لوازم خانگی استفاده میگردد. کاربرد جدید پودر قالب گیری UF استفاده آن به جای دانه سایندهاست. ذرات جامد اوره فرمالدئید توسط پاشش بخار، رنگ را از روی سطح فلز میزداید بدون آن که آسیبی به سطح برساند. UF در مقایسه با سایر مواد شیمیایی استفاده شونده جهت زدودن رنگ، کیفیت سطح فلز را حفظ میکند و آسیبی به آن نمی‌رساند این مورد بخصوص جهت رنگزدائی بدنه هواپیماها و تجهیزات نظامی کاربرد دارد.
• رزین رنگ: رزینهای اوره فرمالدئید به دو صورت در ساخت رنگ و پوششها به کار میرود: رنگ اوره فرمالدئید و رنگ آلکید- اوره فرمالدئید. این رنگها به صورت پایه آبی و حلالی تولید و عرضه میگردد و برای پوشش سطوح فلزی، در انواع مبلمان، روکش چوب و کابینت و رنگهای مقاوم مواد شیمیایی و خوردگی استفاده میشود.
• صنایع نساجی، کاغذ، لامینه چوب: اصلاح ساختار پارچه بوسیله اوره فرمالدئید باعث کاهش چین و چروک پارچه میشود. رزین اوره فرمالدئید از جمله اولین رزینهایی است که در صنایع نساجی مورد استفاده بوده است. ولی به مرور مصرف پارچههای حاوی UF و کلیه محصولاتی که شامل فرمالدئید هستند رو به کاهش است و رزینهای دیگری جایگزین آن شدهاند. رزینهای مانند دی متیل و دی هیدروکسی اتیلن اوره¹ اکنون در بازار جایگزین رزین UF شدهاند. لازم به ذکر است که قیمت این رزینها گرانتر است. از این رزینها به عنوان پوشش کاغذ و لامینه کردن چوب نیز استفاده میشود.
• فوم عایق UF: از رزین اوره فرمالدئید در تولید فومهای عایق صدا و برودت استفاده میگردد.
• کودهای کنترل شده UF
• کودهای آزاد کننده آرام و کنترل شده نیتروژن بر اساس گرید خاصی از اوره فرمالدئید تولید میگردند.
• رزینهای ریخته گری UF: از رزینهای اوره فرمالدئید در تولید چسب قالب ریخته گری استفاده میگردد. لازم به توضیح است که در ریخته گری چدن یک قالب برای شکل بیرونی قطعه و قالب دیگری برای شکل داخلی قطعه باید وجود داشته باشد تا قطعهای مانند رادیاتور چدنی با شکل بیرونی خاص و توخالی و با شکل داخلی خاص تولید گردد. بدین منظور قالب بیرونی از جنس فلز و قالب داخلی از مخلوط ماسه و رزین ریخته گری ساخته میگردد. مخلوط ماسه و رزین ریخته گری مایع در یک قالب ویژه ریخته شده و با حرارت به شکل داخلی رادیاتور قالبگیری میشود و سپس قالب‌های ماسهای که شکل داخل رادیاتورها را دارد در داخل قالب فلزی که شکل خارجی رادیاتورها را دارد قرار گرفته و چدن مذاب بین این دو ریخته میشود. پس از سرد شدن چدن و با ضربه زدن به قطعه، مخلوط شن و رزین به صورت دانه از سوراخهای رادیاتور بیرون می‌ریزد. در ریخته گری چدن از انواع رزینهای اوره فرمالدئید، فنل فرمالدئید، رزورسینول فرمالدئید و فورانها ترکیب آنهاست.

اهداف بر اساس ارزشهای ورودی از محیط، منابع (فیزیکی، طبیعی، انسانی، مالی و ...) و پیشبینی اثربخشی و کارایی راهبردها انتخاب میشوند. در این بخش، ارزش‌های ورودی بیان شده و با توجه به منابع و راهبردهای قابل اجرا، چشمانداز مشخص میشود. چشمانداز، بیانگر آرمانها بوده و توصیفی کیفی از وضعیت مطلوب ارائه میدهد؛ برای اجرایی شدن چشمانداز، ارزشهای بیان شده در آن باید به صورت مقاصد (اهداف قابل سنجش و ارزیابی) تعیین شوند. تأمین برخی منابع و اجرای برخی از خط‌مشیها و راهبردها که خارج محدوده برنامه هستند در قسمت «ارزش‌های خروجی» مطرح شدهاند.

1-3 ارزشهای ورودی؛ ارزشهای بالادستی برای طراحی چشمانداز و مقاصد

اهداف بالادستی بخش صنعت، معدن و تجارت (امکان زندگی مطلوب و جایگاه بینالمللی) و ارزشهای عمومی (بهرهوری، پایداری، خودسازماندهی و ...) به طور مستقیم و یا از طریق سایر موضوعات (سلامت، امنیت، فرهنگ، سایر زنجیرههای تأمین و ...) ارزشهایی را برای این زنجیره مشخص میکنند. مهمترین ارزشهای ورودی این زنجیره در راستای اهداف بالا دستی، ارزشهای عمومی و با لحاظ اسناد بالادستی عبارتند از:

1. استفاده بهینه از منابع از قبیل: حفظ جنگلها، بازیافت ضایعات بخش کشاورزی و سلولزی برای تولید
2. تولید(برداشت و یا زراعت) چوب
3. توازن منطقهای در استقرار فعالیتها و جمعیت (ورودی از آمایش سرزمین)
4. حفظ و ارتقا سلامت انسان: در این راستا، حفظ محیط زیست، سلامت کارگران و مصرفکنندگان باید مورد توجه باشد. (ورودی از سلامت)

سایر ارزشهای بالادستی مانند توزیع مطلوب درآمد بین اقشار جامعه، تعادل هزینه و درآمد خانوار، پدافند غیرعامل و ... نیز در تعیین اهداف و راهبردهای این زنجیره موثر هستند اما این ارزشها برای این زنجیره در بر دارنده ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک ارزش عمومی تلقی شده و در اینجا تشریح نشدهاند. البته در برنامههایی که در سطح بالاتری نسبت به این برنامه قرار دارند، بررسی و لحاظ شدهاند.

محاسبات مربوط به اهداف زنجیره چوب درصفحه پشتیبان آورده شده است.

2-3 چشمانداز؛ تصویر مورد انتظار در سال 1404

چشمانداز زنجیره تأمین چوب در راستای ارزشهای بالا دستی و بر اساس منابع در دسترس، مشخص میشود. چشمانداز زنجیره تأمین چوب در سال 1404 عبارت است از:

1. پایدار، مبتنی بر دانش، بهره ور و رقابتپذیر
2. متوازن در مبادلات خارجی

مقاصد (اهداف کمی قابل سنجش و ارزیابی) زنجیره، در راستای این چشمانداز باید طراحی شوند.

3-3 مقاصد؛ بهتربن نتایج قابل دستیابی در راستای چشمانداز

متغیرهای اصلی که باید حالت مطلوب آنها به عنوان اهداف اصلی زنجیره تعیین شوند عبارتند از: تولید، قیمت، کیفیت، تجارت خارجی (صادرات، واردات و اشتغال. علاوه بر این متغیرها، به متغیرهای جانبی مانند کیفیت زندگی کاری، توزیع درآمد، بهرهوری، پایداری و ... که در راستای خط‌مشیهای ورودی مطرح میشوند نیز باید پرداخته شوند. اهداف جانبی زنجیرهها عمومی بوده در برنامههای افقی بررسی میشوند. اهداف اصلی زنجیره تأمین چوب در جدول زیر بیان شدهاند. اهداف تولید در این زنجیره علاوه بر ارزشافزوده، بر اساس مقدار تولید نیز مشخص شده است. بنابراین لازم است برای برآورد و تخصیص منابع کافی و پایش اهداف، مقادیر تولید پیشبینی شوند. البته با به روز رسانی این برنامه، همه اهداف و راهبردها از جمله اهداف تولید اصلاح خواهند شد.

جدول 1: اهداف اصلی زنجیره تأمین چوب

ترکیب تولید چوب برای افزایش دقت اهداف تولید در جدول 2 ارائه شده است. ترکیب تولید محصولات آثار زیادی در کاهش هزینهها (هزینههای سرمایهگذاری و یا بهرهبرداری) و تأمین محصولات متناسب با نیاز جامعه مورد دارد. برخی از مسائل زنجیرهی تأمین چوب ناشی از ترکیب فعلی محصولات در این زنجیره است.

جدول 2: اهداف ترکیب تولید چوب

اهداف پیشبینی شده برای صادرات و واردات محصولات این زنجیره به تفکیک محصولات در جدولهای زیر ارائه شدهاند. بر اساس اولویتهای تولید در سال 1404، بیشتر محصولات زنجیره فراوردههای سلولزی در گروه اول صادرات قرار دارند.

جدول 3: اولویتهای صادرات در زنجیره تأمین چوب

مقدار شاخص مزیت نسبی آشکار متقارن بین یک و منهای یک است. هر چه مقدار این شاخص برای یک محصول بیشتر باشد نشان دهنده مزیت صادراتی در آن محصول است. مبلغ معادل اهداف تعیین شده برای 1404 در جدول فوق تنها برای ملموس شدن سهم کشور در تجارت جهانی بر اساس مقادیر سال 2011 ذکر شده است. بدیهی است با توجه به تغییرات حجم و ارزش تجارت جهانی، این مقادیر تغییر خواهند کرد.

صادرات علاوه بر این که درآمد ارزی برای کشور در پی دارد، میتواند نقش اقتصادی و قدرت نرم کشور را در راستای دستیابی به جایگاه مطلوب بینالمللی، افزایش دهد. واردات نیز علاوه بر تأمین نیازهای داخل بر نقش اقتصادی کشور در جهان اثر میگذارد. برای اولویتبندی صادرات و واردات، میتوان با رویکرد بالا به پایین (بر اساس وضع مطلوب) و پایین به بالا (بر اساس وضع موجود) محصولات را گروه بندی کرد. گروههای صادراتی عبارتند از:

1. گروه اول: در راستای اهداف هستند اما ممکن است کشور در وضع موجود منابع بالفعل و یا سهم بالایی در صادرات این گروه محصولات نداشته باشد و صادرات آنها باید مورد حمایت باشند.
2. گروه دوم: محصولاتی که در وضع موجود صادرات خوبی دارند یا با استفاده از منابع مازاد (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) میتوانند تولید و صادر شوند. اگر قید منابع، صادرات این گروه از محصولات را محدود نکند، باید از صادرات آنها حمایت کرد.
3. گروه سوم: سایر محصولات

محصولاتی که در گروه اول قرار می‌گیرند نیز مانند گروه دوم برای کشور درآمد دارند، اما ویژگی افزایش قدرت جهانی در صادرات آنها پر رنگتر است. محصولات گروه سوم ممکن در آینده، در گروه اول یا دوم قرار گیرند.

جدول 4: اولویتهای واردات در زنجیره تأمین چوب

امکان تأمین منابع لازم برای دستیابی به اهداف کمی تعیین شده فراهم است. برخی از این منابع، بالفعل وجود دارند و مواردی که لازم است از سایر بخشها تأمین شود در قسمت ارزشهای خروجی بیان شدهاند.

گروههای وارداتی بر اساس ضرورت واردات عبارتند از:

1. گروه اول: بخش عمده و یا همه تقاضای داخلی آنها با واردات تأمین میشود. واردات این محصولات بیشتر به دلیل کمبود منابع (مالی، انسانی، فناوری، طبیعی و یا ظرفیتهای تولید) و یا عدم صرفه مقیاس تولید، انجام میشود.
2. گروه دوم: به اندازه تقاضای داخلی (مصارف داخلی و تولید محصولات صادراتی) میتوانند تولید شوند، اما تأمین بخشی از تقاضای داخلی از طریق واردات، برای تنظیم بازار داخلی (قیمت، مقدار و کیفیت) انجام میشود. محصولاتی که وابستگی به واردات آنها، پایداری اقتصاد کشور را کاهش میدهند، باید در داخل کشور تولید شود و در این گروه قرار می‌گیرند.
   
3. گروه سوم: سایر محصولات

4-3 ارزشهای خروجی؛ الزامات دستیابی به مقاصد

تأمین منابع، اجرای خط‌مشیها و راهبردهایی که خارج محدوه این برنامه بوده و برای دستیابی به اهداف این زنجیره باید در سایر برنامهها مورد توجه قرار گیرند عبارتند از:

1. اصلاح الگوی مصرف
2. تأمین مالی
3. تأمین مواد اولیه

واحد: میلیون تن

راهبردها، حالت‌های مطلوبی هستند که برای دستیابی به اهداف طراحی میشوند. هر چه راهبردها بهتر طراحی شوند، مقاصد بهتری در راستای چشمانداز قابل دستیابی خواهند بود. هرچند راهبردها برای دستیابی به اهداف، طراحی می‌شوند؛ اما در طراحی راهبردها، به «منابع» و «خط‌مشیها» باید توجه داشت. اگر راهبردها قید منابع را رعایت نکنند، اهداف انتخاب شده امکانپذیر نخواهند بود و اگر قید خط‌مشیها را رعایت نکنند، آثار جانبی نامطلوبی پدید خواهند آمد.

راهبردها، به دو دسته میانی و نهایی تقسیم میشوند؛ راهبردهای نهایی، اقدامات حاکمیت (به عنوان مدیر بخش صنعت، معدن و تجارت) هستند که بیشتر متمرکز بر فعالسازی عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی و اهداف هستند. در این بخش، ابتدا هر یک از راهبردها مطرح شده و ارتباط آنها با سایر راهبردها و یا اهداف بیان میشود؛ سپس ارتباط زنجیره‌ای بین راهبردها بررسی میشود. علاوه بر بررسی کفایت منابع و کارایی و اثربخشی راهبردها، باید مناسب بودن محیط کسب و کار برای عوامل به گونهای که فعالیتها مطلوب را انجام دهند نیز بررسی شود؛ در آخرین قسمت این بخش، محیط کسب و کار بررسی میشود تا از مناسب بودن شرایط برای عوامل اطمینان حاصل شود.

«مسیرهای راهبردی» و «محیط کسب و کار» مانند شاقولهایی هستند که یکپارچگی و دقت برنامه را از زوایای مختلف نشان میدهند. در هنگام تحلیل مسیرهای راهبردی و بررسی محیط کسب و کار، ناهماهنگی بین تصمیمات شناسایی شده و اصلاحات لازم اعمال میشود.

1-4 راهبردهای میانی؛ رویکردهای دستیابی به اهداف

راهبردهای میانی (مقدار مطلوب متغیرهای راهبردی) رویکرد حل مسائل و دستیابی به اهداف را مشخص میکنند. تحقق راهبردهای میانی بیشتر به عهده عوامل (بنگاههای اقتصادی و خانوارها) است. حاکمیت باید با استفاده از راهبردهای نهایی، آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گرفته و به صورتی غیرمتمرکز اما یکپارچه، فعالیتهای لازم برای دستیابی به اهداف انجام گیرد. راهبردهای نهایی از مسیر راهبردهای میانی، اهداف را محقق میکنند، به عبارت دیگر راهبردهای میانی، رویکرد دستیابی به اهداف هستند.

مهمترین راهبردهای میانی برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین چوب عبارتند از:

1. ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید
2. تأمین مالی
3. گسترش همکاری بین بنگاهها
4. تغییر اندازه بنگاهها
5. ایجاد و تکمیل پایانهها و مسیرها

سایر راهبردهای میانی مانند ارتقا فناوری، افزایش تطابق شغل و شاغل، ارتقا توانمندی بنگاهها و ... برای دستیابی به اهداف این زنجیره مؤثر هستند. اجرای این راهبردها برای دستیابی به اهداف این زنجیره دارای ویژگیهای خاصی نبوده بنابراین به عنوان یک راهبرد عمومی تلقی شده و در اینجا تشریح نشدهاند. همچنین زیرساختهای نرم مرتبط با آنها نیز به عنوان یک زیرساخت عمومی در قسمت راهبردهای نهایی معرفی شدهاند.

1-1-4 ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید

با ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید، اهدافی همچون افزایش تولید، افزایش اشتغال، بهبود بهرهوری و ... محقق خواهند شد. هر چند مقادیر فعلی تولید اوراق فشرده با مقادیر مطلوب فاصله دارد اما با توجه به ظرفیتهای در حال احداث، ایجاد ظرفیتهای جدید در اولویت نمیباشد. لازم به ذکر است برای تولید 36 میلیون تن محصولات چوبی در سال 1404،

جدول 1: اولویتهای ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید در زنجیره تأمین چوب

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید اثر دارند، عبارتند از:

1. تولید اطلاعات: برای سرمایهگذاران
2. تأمین مالی: برای اولویتهای الف

2-1-4 گسترش همکاری بین بنگاهها

در بررسی یک زنجیره تأمین ارتباط میان بنگاهها در طول و عرض زنجیره، از جمله اساسی‌ترین موضوعات است. همکاری بین بنگاهها از مهمترین عوامل تنظیم کننده اهداف زنجیره مانند قیمت، کیفیت، پایداری و ... به شمار میرود. در صورتی که ارتباط مناسبی بین بنگاهها در زنجیره تأمین ایجاد نشود، عملیات تأمین و توزیع دچار خلل شده و باعث نوسان در تولید و قیمت، عدم اطمینان به کیفیت، عدم شفافیت و کاهش انگیزه برای سرمایهگذاری میگردد. همچنین برای تحقق برخی راهبردهای میانی مانند ارتقای فناوری نیز همکاری بن بنگاهها میتواند یک راهبرد مناسب به حساب آید. به طور کلی روشهای همکاری بین بنگاهها عبارتند از:

1. پیمانکاری فرعی
2. شرکت مشترک
3. کنسرسیوم
4. قرارداد بلند مدت تأمین مواد اولیه
5. خوشه

بر اساس اهداف زنجیره و نیز سایر راهبردهای میانی انتخاب شده، اولویتهای گسترش همکاری بین بنگاههای این زنجیره در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 2: اولویتهای گسترش همکاری بین بنگاهها در زنجیره تأمین چوب

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر گسترش همکاری بین بنگاهها اثر دارند، عبارتند از:

1. تأمین مالی: تأمین سرمایه در گردش برای موارد همکاری دارای اولویت

3-1-4 تغییر اندازه بنگاهها

افزایش حجم تولید یک بنگاه میتواند باعث کاهش قیمت، افزایش کیفیت و در نتیجه بهبود رقابتپذیری شود. بنابراین در بخشهایی از زنجیره چوب که کاهش قیمت و یا صادرات مورد توجه میباشد، افزایش اندازه بنگاهها توجیه پذیر خواهد بود. افزایش اندازه بنگاه به دلایل مذکور در صنایع چوب قابل بررسی است. افزایش اندازه در طول زنجیره تأمین علاوه بر کاهش قیمت پایداری زنجیره را نیز افزایش خواهد داد. انواع روشهای تغییر اندازه بنگاهها عبارتند از:

1. یکپارچگی در طول زنجیره تأمین: خرید یا ادغام یک بنگاه با تأمین کنندگان یا مشتریانش
2. یکپارچگی در عرض زنجیره تأمین: افزایش حجم تولید یک بنگاه

این راهبرد برای واحدها و طرحهای تولید ام دی اف و نئوپان پیشنهاد میشود. تأمین مالی برای خرید بر افزایش اندازه در طول زنجیره تأمین مؤثر است.

اولویتهای افزایش اندازه بنگاهها در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 3: اولویتهای تغییراندازه بنگاهها در زنجیره تأمین چوب

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر تغییر اندازه بنگاهها اثر دارند، عبارتند از:

1. تأمین مالی: اولویت در تأمین منابع مالی برای خرید بنگاهها

4-1-4 ایجاد و تکمیل پایانهها و مسیرها

ایجاد و تکمیل پایانهها و مسیرها به عنوان زیرساخت حمل کالا میتواند تأثیر بسزایی در کاهش قیمتتمامشده، آمایش صنعتی، افزایش بهکارگیری از ظرفیتهای موجود تولیدی و ... داشته باشد. زیرساختهای حمل و نقل و به ویژه راههای زمینی از اصلیترین زیرساخت‌های فیزیکی شناخته میشوند. قابلیت دسترسی به شبکه راههای ارتباطی و ناوگان میتواند:

1. فاصلهها را کوتاه کند.
2. زمان سفر را محدود سازد.
3. هزینهها را کاهش دهد.
4. دسترسی را به محل و فرصت‌های شغلی را در بخش غیر کشاورزی برای نیروی انسانی مازاد در منطقه فراهم کند.
5. روابط بین سکونتگاههای روستایی را توسعه دهد.
6. توزیع و عرضه کالا و خدمات را ساماندهی کند.
7. بازارهای تازه روستایی بوجود آورد و به توسعه منطقهای کمک کند.

اولویتهای ایجاد و تکمیل پایانهها و مسیرها در جدول زیر معرفی شدهاند.

جدول 4: اولویتهای ایجاد و تکمیل پایانهها و مسیر ها

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر ایجاد و تکمیل پایانهها و مسیرها اثر دارند، عبارتند از:

1. اقدام مستقیم حاکمیت برای احداث مسیرهای ریلی ترجیحا با روشهای مشارکت عمومی- خصوصی

5-1-4 بهبود روش تأمین مالی

با توجه به راهبردهای انتخاب شده برای ایجاد و تکمیل ظرفیتهای تولید و تغییر اندازه بنگاهها، اولویتهای تأمین مالی این زنجیره در جدول زیر ارائه شدهاند:

جدول 5: اولویتهای تأمین مالی در زنجیره چوب

راهبردهایی (میانی و نهایی) که بر بهبود روشهای تأمین مالی اثر دارند، عبارتند از:

1. تأمین منابع: استفاده از منابع صندوق توسعه مالی و منابع داخلی بانکها (برای سرمایه در گردش)
2. تنظیم شرایط: اعمال سیاستهای تشویقی برای بانکهایی که اولویتهای اشاره شده را رعایت میکنند از طریق سازوکار رتبهبندی.

2-4 راهبردهای نهایی؛ راهبردهای حاکمیت برای مدیریت بخش صنعت، معدن و تجارت

اگر اجرای راهبردهای میانی را به عهده عوامل غیر حاکمیتی گذاشته شود، باید عوامل برای اجرای آنها فعال شوند. برای فعالسازی عوامل باید راهبردهای سطح پایینتری (راهبردهای نهایی) طراحی و اجرا شوند که اجرای این راهبردها به عهده حاکمیت (به عنوان مدیر جامعه) است. حاکمیت باید آگاهی، انگیزه و توانایی عوامل را به گونهای تنظیم کند تا رفتارهای عوامل در راستای اجرای راهبردهای میانی قرار گیرد. البته هر یک از عوامل دارای اختیار بوده و معمولا به طور کامل در راستای مورد نظر حرکت نمیکنند اما تحت تاثیر دلایل و علّتها بوده و با عقلانیت محدود بر اساس دلایل، تصمیمگیری کرده و فعالیتهایی برای دستیابی به نتایج مورد نظرشان انجام میدهند. راهبردهای نهایی باید به گونهای طراحی شوند که اثرگذاری لازم بر عوامل برای اجرای راهبردهای میانی را داشته باشند. البته در مواردی ممکن است حاکمیت با مداخله مستقیم برخی از راهبردهای میانی را اجرا نماید.

1-2-4 راهبردهای غیرمستقیم - متغیرهای راهبردی

راهبردهای نهایی برای دستیابی به اهداف این زنجیره تأمین (از مسیر راهبردهای میانی) عبارتند از:

1. تولید و انتشار اطلاعات
2. تنظیم مالیات
3. تخصیص منابع حاکمیتی

1-1-2-4 تولید و انتشار اطلاعات

در یک سامانه اقتصادی، اطلاعات عوامل یکی از مهمترین پارامترهای تصمیمگیری آنهاست. همچنین در مبادلات اقتصادی و نیز در تخصیص منابع، عدم تقارن اطلاعاتی بین عوامل، نقش تعیین کنندهای در کارایی مبادلات و تخصیص مبادلات دارد. حاکمیت میتواند با تولید برخی اقلام اطلاعاتی و انتشار آن در تصمیمات عوامل و نیز افزایش کارایی مبادلات تاثیر گذارد. در این زنجیره در موارد زیر، تولید اطلاعات به عنوان یک ابزار در جهت اجرای راهبردهای نهایی لازم است انجام گیرد:

1. اطلاعات اولویتهای سرمایهگذاری
2. اطلاعات رتبه بنگاهها

2-1-2-4 تنظیم مالیات

هر نوع دریافت و پرداخت مالی دولت که با هدف تنظیم گری صورت می‌گیرد اعم از عوارضها، مالیاتها، تعرفه واردات، یارانهها، جوایز صادراتی و ... در این گروه دستهبندی میشود. در واقع دولت با دریافت و پرداخت مالیات و یارانه، سودآوری فعالیتهای اقتصادی را تنظیم کرده و در جهت راهبردهای کلان جهت دهی میکند. در این زنجیره دریافت عوارض صادراتی و تعرفههای وارداتی برای محصولات این زنجیره در جدول زیر پیشنهاد شدهاند.

جدول 6: دریافت مالیات و پرداخت یارانه در زنجیره تأمین چوب

با توجه به اهمیت چوب در تولید مصنوعات چوبی و کمبود منابع داخلی کاهش تعرفه واردات و منطقی شدن شرایط واردات و تسهیل واردات مطابق با استانداردهای جهانی میباشد.

3-1-2-4 تخصیص منابع حاکمیتی

هر فعالیت اقتصادی نیاز به منابعی از جمله منابع مالی، طبیعی و فناوری، برای انجام دارد. با تأمین منابع مورد نیاز فعالیتها، از منابع در اختیار حاکمیت علاوه بر ایجاد انگیزه در عوامل برای یک اقدام مشخص، در مواردی امکان انجام آن اقدام نیز فراهم میشود. مواردی که در این برنامه با تأمین منابع محقق میشوند شامل فهرست زیر است:

تأمین منابع مالی به شکل وجوه اداره شده برای:

1. اولویتهای سرمایهگذاری الف
2. اصلاح ترکیب محصولات
3. گسترش همکاری بین بنگاهها

2-2-4 راهبردهای غیرمستقیم - زیرساختهای نرم

ترکیب اطلاعات و فرایند‌ها و یکپارچهسازی آنها که در بردارنده قواعد و شرایط فعالیت هستند، یک زیرساخت نرم برای فعالیت عوامل محسوب میشود. زیرساختهای نرم، آگاهی عوامل و امکانپذیری فعالیتها برای آنها را فراهم میکنند. هر کدام از زیرساختها، سازو کاری را ایجاد میکنند که رفتار عوامل را در راستای دستیابی به مقادیر مطلوب یک یا چند متغیر راهبردی جهت میدهد.

زیرساختهای نرم، راهبردهای مستقلی نبوده و تنها ترکیبی از راهبردهای میانی، نهایی و سازماندهی عوامل و حاکمیت در یک موضوع است. البته از منظر زیرساخت‌های نرم، اصلاحات لازم در راهبردها و سازماندهی برای افزایش یکپارچگی شناسایی میشود که در طراحی آنها اعمال میشود. از این منظر، زیرساخت‌های نرم به گونهای باید باشند که علاوه بر تولید اطلاعات (برای عوامل و حاکمیت) و امکانپذیری نمودن فعالیتهای مجاز، اهرمهای کافی برای مداخله هوشمندانه حاکمیت را نیز فراهم کنند.

مهمترین زیرساختهای نرم برای فعالیت عوامل در این زنجیره عبارتند از:

1. راه اندازی سامانه فناوری
2. راه اندازی سامانه مشاغل
3. سامانه حمل بار
4. بورس کالا

اطلاعات تفصیلی درباره کارکرد و جزییات هر زیرساخت در برنامه صنعت، معدن و تجارت (سطح کلان) آورده شده است.

3-4 مسیرهای راهبردی؛ ارتباط بین اهداف و راهبردها

اهداف، راهبردهای میانی و نهایی در یک سامانه علت و معلولی با هم ارتباط دارند. ارتباط بین راهبردهای نهایی و اهداف ممکن است از چند مسیر حاصل شود که به آنها مسیرهای راهبردی میگوییم. با توجه به ارتباط اهداف با یکدیگر و همچنین ارتباط بین راهبردها، معمولاً چند مسیر برای دستیابی به هر هدف وجود دارد. همراستایی راهبردهای نهایی و میانی با اهداف، در این قسمت توضیح داده میشود.

برخی از مسائل این زنجیره عبارتند از:

1. تأمین موارد اولیه
2. مقیاس نامناسب تولید
3. توزیع جغرافیایی نامناسب
4. هزینه بالای حمل و نقل
5. عدم توازن ظرفیتها در زنجیره تولید

حل برخی از این مسائل به عنوان اهداف زنجیره انتخاب شده و حل یا جبران برخی دیگر از آنها با راهبردهای پیشبینی شده انجام میشود.

مقادیر مطلوب تولید، صادرات، قیمت و کیفیت مهمترین اهداف زنجیره تأمین چوب هستند. سایر اهداف مانند اشتغال و هزینه خانوار با دستیابی به مقادیر مطلوب تولید و قیمت حاصل میشود. بهبود کیفیت زندگی کاری نیز در برنامه منابع انسانی به طور عمومی برای همه زنجیرهها پیگیری خواهد شد.

با توجه به ارتباط بین اهداف، مقادیر یک هدف بر سایر اهداف نیز اثر میگذارد (به عبارت دیگر برای سایر اهداف نقش راهبرد دارد) به عنوان مثال هدف افزایش تولید، میتواند باعث کاهش قیمت و افزایش کیفیت شود.

برای دستیابی به اهداف زنجیره تأمین چوب، 8 راهبرد میانی و 5 راهبرد نهایی انتخاب شده است با توجه به اینکه برخی از راهبردهای میانی چند راهبرد نهایی داشته و همچنین هر هدف نیز با چند راهبرد میانی پیگیری میشود. ارتباط بین راهبردها و اهداف در شکل زیر نمایش داده شده است.

نمودار 1: ارتباط بین راهبردها و اهداف

4-4 محیط کسب و کار؛ راهبردها از منظر عوامل

با توجه به نقش عوامل در اجرای راهبردهای میانی باید مناسب بودن شرایط برای عوامل به گونهای که رفتارهای مطلوب را انجام دهند بررسی شود. بنابراین باید همه راهبردهای میانی و نهایی یک بار نیز از منظر عوامل مورد تحلیل قرار گرفته و این اطمینان حاصل شود که این راهبردها بازدارندگی و پیش برندگی کافی برای دستیابی به اهداف را داشته و عوامل را در شرایط مناسبی قرار میدهند. اگر راهبردها انگیزه کافی برای عوامل فراهم نکند، آنها را در شرایط نامتعادلی قرار دهند و یا اطلاعات مورد نیاز آنها را فراهم نسازند، عوامل نه تنها عملکرد مورد انتظار را بروز نمیدهند بلکه ممکن است آنها را دچار مسائلی خارجی از حوزه مدیریت آنها نماید. بنابراین نه تنها اهداف حاصل نخواهند شد بلکه مسائل جدیدی نیز ایجاد میشوند.

مهمترین عوامل این زنجیره عبارتند از: تولیدکنندگان اوراق فشرده، تولیدکنندگان چوب، وارد کنندگان چوب، تولیدکنندگان مبلمان و سایر مصنوعات چوبی و مصرفکنندگان محصولات.

اثرگذاری راهبردها بر عوامل در ماتریس زیر نمایش داده شده است.

جدول 7: اثرگذاری راهبردها بر عوامل در زنجیره تأمین چوب

مهمترین آثار راهبردها (میانی و نهایی) به تفکیک هر یک از عوامل در جداول زیر بیان شده است. با توجه به ارتباط بین راهبردها، در این جداول آثار مستقیم یک راهبرد بر عامل ذکر شده و آثار غیر مستقیم (با واسطه سایر راهبردها) بیان نشده است، زیرا در جای دیگری به عنوان آثار مستقیم بیان شده است.